देश बनाउने अभियान आफैँबाट शुरु

नेतागणका भाषण सुन्ने हो भने देश बन्न कुनै बेर लाग्दैन । कसैले देशलाई सिंगापुर बनाउने सपना देखाउँछन्, कसैले स्विट्जरल्यान्ड बनाउने सङ्कल्प गर्छन् त कसैले समृद्धिको खोलो बगाउने घोषणा गर्छन् । विशेषत: चुनावका बेला विकास र परिवर्तनका आश्वासनको वर्षा हुन्छ । तर भाषणमा बनेको देश व्यवहारमा किन बन्दैन ? यो प्रश्नको उत्तर खोज्न संसद् भवनदेखि सिंहदरबारसम्म मात्रै चहारिरहनुपर्दैन, कहिलेकाहीँ आफ्नै घरको आँगन र सडकको पेटीसम्म हेरे पुग्छ । किनभने देश भनेको नेता र सरकारको नाम मात्र होइन, नागरिकको आचरण, व्यवहार र जिम्मेवारीको समष्टि पनि हो । राष्ट्र निर्माणको पहिलो इँटा हाम्रै आँगनबाट थाल्न सकिन्छ ।

हामी अरूले के गरेनन् भनेर औँला उठाउन निकै सिपालु छौँ । सरकारले फोहोर व्यवस्थापन गरेन, नगरपालिकाले सडक सफा गरेन, नेताले देश बनाएनन्, छिमेकीले सहयोग गरेनन् भनेर गुनासो गर्छौँ । तर आफ्नै घरको फोहोर कहाँ पुग्छ, सडकमा कसले प्लास्टिक फाल्छ, खोलामा कसले फोहोर बगाउँछ र सार्वजनिक ठाउँमा कसले होहल्ला गर्छ भन्ने प्रश्नमा भने हामी आफैँतिर फर्केर हेर्न चाहँदैनौँ । अरू सुध्रिएपछि म सुध्रिन्छु भन्ने सोच राख्ने हो भने सुधारको पालो कहिल्यै आउँदैन । त्यसैले सभ्य समाज निर्माणको शुरुआत अरूबाट होइन, आफैँबाट गरौँ ।

घरबाटै शुरु गरौँ सभ्यताको अभ्यास । घरमा बोल्दा आवश्यकताभन्दा ठूलो स्वर नगर्ने, राति अबेरसम्म टेलिभिजन वा मोबाइल चर्को आवाजमा नचलाउने र छिमेकीको शान्तिको सम्मान गर्ने बानी बसालौँ । आफ्नो घरमा रमाइलो गर्दा अरूको घरमा अशान्ति नहोस् भन्ने हेक्का राखौँ । घरको आँगन, छत, कौसी र प्रवेशद्वार सफा राखौँ । घरको फोहोर अर्काको ढोकाअगाडि वा सार्वजनिक बाटोमा थुपारेर आफ्नो घर सफा देखाउनु सभ्यता होइन । घरपालुवा जनावरको उचित हेरचाह गरौँ र तिनबाट अरूलाई असुविधा नहोस् भन्ने कुरामा पनि ध्यान दिऔँ । बालबालिकालाई सानैदेखि सरसफाइ, शिष्ट भाषा, समयपालन र अरूको सम्मान गर्न सिकाऔँ । उपदेशभन्दा व्यवहारको प्रभाव गहिरो हुन्छ भन्ने कुरा अभिभावकले नबिर्सौँ ।

फोहोर व्यवस्थापनमा हाम्रो सामान्य लापरबाहीले ठूलो समस्या निम्त्याइरहेको छ । कुहिने र नकुहिने फोहोर छुट्याउने, पुन: प्रयोग गर्न मिल्ने सामग्री अलग राख्ने र फोहोर संकलन गर्ने निकायले तोकेको व्यवस्थाअनुसार विसर्जन गर्ने बानी बसालौँ । भान्साबाट निस्कने जैविक फोहोरबाट सम्भव भएसम्म कम्पोस्ट मल बनाऔँ । प्लास्टिक, रबर, पुराना तार र अन्य कृत्रिम सामग्री जलाएर वातावरणमा विषाक्त धुवाँ नफैलाऔँ । प्लास्टिकका झोलाको प्रयोग घटाऔँ र बजार जाँदा कपडाको झोला बोकौँ । खोलाखोल्सी, नदी, पोखरी, सडक किनार वा सार्वजनिक जग्गालाई फोहोर फाल्ने ठाउँ नबनाऔँ । आफ्नो घरबाट निस्केको फोहोर कहाँ पुग्छ भन्ने जिम्मेवारीबाट हामी पन्छिन मिल्दैन । फोहोरको थुप्रो अरूको आँखाबाट ओझेल पर्दैमा वातावरणबाट हराउँदैन ।

पानी, प्रकृति र सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण पनि नागरिक धर्म हो । धारो खुला छाडेर पानी खेर नफालौँ, चुहावट देखिए मर्मत गरौँ र सम्भव भएसम्म वर्षाको पानी सङ्कलन गरी उपयोग गरौँ । घरआँगनमा रूखबिरुवा रोपौँ, रोपेका बिरुवा हुर्काउने जिम्मेवारी पनि लिऔँ । वनमा आगो नलगाऔँ र आगलागीको जोखिम देखिए सम्बन्धित निकायलाई खबर गरौँ । नदी तथा जलस्रोतमा फोहोर, तेल वा रसायन नफालौँ । धार्मिक अनुष्ठानका नाममा नदीकिनारमा प्लास्टिक, कपडा र अन्य फोहोर छाडेर नफर्कौँ । सडकबत्ती, सार्वजनिक धारा, पार्क, विद्यालय, पुस्तकालय र सरकारी भवनका सामग्रीलाई आफ्नै सम्पत्तिसरह जतन गरौँ । सार्वजनिक सम्पत्ति कसैको व्यक्तिगत सम्पत्ति नभएकाले त्यसलाई बिगार्दा वा नष्ट गर्दा अन्तत: आफ्नै समाजले क्षति बेहोर्नुपर्छ ।

सडक र सार्वजनिक स्थानमा हाम्रो संस्कार देखिन्छ । सडकमा जथाभावी नथुकौँ, फोहोर नफालौँ र सार्वजनिक शौचालय प्रयोग गरेपछि सफा राखौँ । फुटपाथ पैदलयात्रीका लागि हो भन्ने बुझौँ । त्यहाँ मोटरसाइकल राखेर वा पसल फैलाएर अरूको बाटो नछेकौँ । सवारीसाधन चलाउँदा अनावश्यक हर्न नबजाऔँ । हर्नलाई आफ्नो रिस र अधैर्य प्रदर्शन गर्ने साधन नबनाऔँ । ट्राफिक नियम पालना गरौँ, जथाभावी पार्किङ नगरौँ र एम्बुलेन्स तथा दमकललाई सहज रूपमा बाटो दिऔँ । सार्वजनिक सवारीसाधनमा चढ्दा पालो पर्खौँ, वृद्धवृद्धा र आवश्यकतामा रहेका यात्रुलाई सहयोग गरौँ । बस वा कार्यालयको लाइनमा आफू अगाडि पुग्न अरूको पालो मिच्नु बहादुरी होइन । आफ्नो केही मिनेट बचाउन अरूको अधिकार खोस्ने बानी त्याग्नु नै नागरिक संस्कार हो ।

चाडपर्वको रमाइलो अरूका लागि दु:ख नबनोस् । खेलका नाममा जुवाको लत, अनावश्यक ऋण र पारिवारिक कलह निम्त्याउने काम नगरून् । मदिरा सेवन गरेर झगडा गर्ने, सार्वजनिक ठाउँमा उपद्रो मच्चाउने वा सवारीसाधन चलाउने काम नगरौँ । विवाह, व्रतबन्ध र अन्य समारोहमा सामाजिक प्रतिष्ठा देखाउन अनावश्यक खर्च र ऋणको बोझ नबढाऔँ । उत्सवको मूल्य खर्चको आकारले होइन, त्यसले दिने आत्मीयता र खुसीले निर्धारण गर्छ । चाडपर्व मनाउँदा आफ्नो संस्कृतिको संरक्षणसँगै अरूको सुख, शान्ति र सुविधाको पनि ख्याल गरौँ ।

सामाजिक व्यवहारमा शिष्टता र सहानुभूति अपनाऔँ । भेट हुँदा अभिवादन गरौँ, सहयोग पाए धन्यवाद दिऔँ र गल्ती हुँदा क्षमा मागौँ । अरूको कुरा बीचमै काट्ने, चर्को स्वरमा आफ्नो विचार लाद्ने र असहमत हुनेबित्तिकै अपमान गर्ने बानी त्यागौँ । मानिसको आर्थिक अवस्था, पेसा, शारीरिक अवस्था वा शैक्षिक योग्यताका आधारमा भेदभाव नगरौँ । सरसफाइकर्मी, चालक, सुरक्षाकर्मी र अन्य श्रमिकको श्रमलाई सम्मान गरौँ । छिमेकी बिरामी पर्दा, दुर्घटना हुँदा वा विपद् आइपर्दा सक्दो सहयोग गरौँ । अरूको पारिवारिक समस्या र व्यक्तिगत जीवनलाई गफको विषय नबनाऔँ । छुवाछुत, दाइजो र लैंगिक विभेदजस्ता अन्यायपूर्ण अभ्यासलाई परम्पराको नाममा निरन्तरता नदिऔँ ।

सभ्यताको वास्तविक मापन मानिसले कति मीठो बोल्छ भन्नेमा मात्र होइन, आफूभन्दा कमजोर वा फरक अवस्थाका मानिससँग कस्तो व्यवहार गर्छ भन्नेमा पनि हुन्छ ।डिजिटल संसारमा पनि जिम्मेवार नागरिक बनौँ । सामाजिक सञ्जालमा आएको समाचार, तस्बिर वा भिडियोको सत्यता नजाँची साझा नगरौँ । अपुष्ट सूचना फैलाएर समाजमा भ्रम, घृणा र तनाव नबढाऔँ । कसैको निजी तस्बिर वा सन्देश उसको अनुमति नलिई सार्वजनिक नगरौँ । विचार नमिल्दैमा गालीगलौज, धम्की र व्यक्तिगत आक्रमणमा नउत्रौँ । मोबाइलमा व्यस्त हुँदा परिवारका सदस्य र आफूसँग प्रत्यक्ष संवाद गरिरहेका व्यक्तिलाई बेवास्ता नगरौँ । बालबालिकालाई इन्टरनेट प्रयोग गर्न दिँदा सुरक्षित र उमेरअनुकूल सामग्रीमा ध्यान दिऔँ । प्रविधि मानिसलाई नजिक ल्याउने साधन हो, सम्बन्ध बिगार्ने हतियार होइन । डिजिटल साक्षरता भनेको मोबाइल चलाउन जान्नु मात्र होइन, त्यसको जिम्मेवार प्रयोग गर्न जान्नु पनि हो ।

विद्यालय, कार्यालय र सार्वजनिक सेवामा इमानदारी देखाऔँ । समयमै विद्यालय र कार्यस्थल पुगौँ । आफ्नो ढिलाइले अरूको समय खेर जान्छ भन्ने बुझौँ । विद्यार्थीलाई सरसफाइ र अनुशासन सिकाउने शिक्षकले आफैँ पनि उदाहरण प्रस्तुत गरून् । कार्यालयमा सेवाग्राहीसँग मर्यादित व्यवहार गरौँ । आफ्नो काम छिटो गराउन घुस, चिनजान वा अनुचित दबाब प्रयोग नगरौँ । सार्वजनिक सेवा दिने निकायले पनि नागरिकलाई अनावश्यक दु:ख नदिऊन् । सार्वजनिक कार्यक्रममा निर्धारित समयको पालना गरौँ र भाषणलाई आवश्यकताभन्दा लामो नबनाऔँ । आफूले प्रयोग गरेका सामग्री ठीक ठाउँमा राखौँ र सार्वजनिक भवन वा उपकरण बिग्रिएको देखिए सम्बन्धित निकायलाई जानकारी दिऔँ । अधिकार खोज्दा कर्तव्य नबिर्सने र कर्तव्य पूरा गर्दा अधिकारको सम्मान गर्ने संस्कारले नै संस्थाहरूलाई विश्वासयोग्य बनाउँछ ।

राष्ट्रप्रेमलाई दैनिक व्यवहारमा उतारौँ । देशप्रेम भाषण, झन्डा र नारामा मात्र सीमित हुनुहुँदैन । इमानदारीपूर्वक काम गर्नु, कर तथा कानुनी दायित्व पूरा गर्नु, सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षण गर्नु र नियम पालना गर्नु पनि राष्ट्रप्रेमकै रूप हुन् । निर्वाचनमा उम्मेदवारको काम, क्षमता र इमानदारीको मूल्याङ्कन गरौँ । जात, नाता, लोभ, डर वा क्षणिक प्रलोभनका आधारमा मत नदिऔँ । आफ्नो टोलमा सरसफाइ, वृक्षरोपण, रक्तदान र विपद् सहयोगजस्ता काममा सहभागी बनौँ । गलत काम देख्दा आफू पनि त्यस्तै गर्ने होइन, सम्भव भएसम्म सभ्य तरिकाले सुधारको पहल गरौँ । सबै जिम्मेवारी सरकारकै हो भनेर पन्छिने नागरिकले बलियो समाज निर्माण गर्न सक्दैन । सरकारको दायित्व सरकारलाई सम्झाउने र आफ्नो दायित्व आफैँ पूरा गर्ने दुवै काम सँगसँगै अघि बढ्नुपर्छ ।

यी अभ्यास अपनाउन ठूलो बजेट, महँगा उपकरण वा कुनै विशेष पद आवश्यक पर्दैन

हामीलाई देश बनाउने सपना देखाउने नेतृत्व चाहिन्छ, तर त्यो सपना व्यवहारमा उतार्ने जिम्मेवार नागरिक पनि चाहिन्छन् । सरकारले सडक बनाइदिन सक्छ, तर त्यसमा फोहोर नगर्ने जिम्मेवारी नागरिककै हो । नगरपालिकाले फोहोर उठाउन सक्छ, तर जथाभावी फोहोर नफाल्ने निर्णय हामी आफैँले गर्नुपर्छ । कानुनले अनुशासन कायम गर्न सक्छ, तर अरूलाई दु:ख नदिने विवेक प्रत्येक व्यक्तिभित्र जाग्नुपर्छ । त्यसैले देश सुध्रिने प्रतीक्षा गर्दै बस्नुभन्दा देश सुधार्ने अभियान आजै आफैँबाट शुरु गर्नु बुद्धिमानी हुन्छ ।