दरबारको वैभवभन्दा अग्लो निष्कलंक ब्याडमिन्टन यात्रा

कहिलेकाहीँ जीवनका सबैभन्दा सुन्दर, जीवन्त र कालजयी कथाहरू कुनै काल्पनिक पुस्तकका पानाहरूमा होइन, मानिसको आँखाको निश्छल चमक, अनुहारमा कोरिएका गम्भीर रेखा र उसले चुपचाप समर्पित गरेको निष्कलंक कर्ममा अंकित भएका हुन्छन् । नेपाली खेलकुदको ऐतिहासिक र रोमाञ्चक आकाशमा त्यस्तै एउटा देदीप्यमान, सादगीपूर्ण र स्वाभिमानी नक्षत्रको नाम हो कुमार मोहनबहादुर शाही । शक्ति, पहुँच र राजपरिवारको वैवाहिक सम्बन्धले सहजै उपहार दिने असीम वैभव, आरामदायी छहारी र राजनीतिक प्रभावको लोभलाग्दो घेरालाई तिलाञ्जली दिँदै केवल एउटा निष्ठावान् र स्वाभिमानी खेलाडीका रूपमा आफ्नो पृथक् पहिचान बनाउने यी महान् व्यक्तित्व नेपाली खेलकुदका सच्चा, मौन र आदरणीय अभिभावक हुन् । तत्कालीन राजा महेन्द्रका ज्वाइँ एवं अधिराजकुमारी शोभा राज्यलक्ष्मी देवी शाहका पति हुनु उनको पारिवारिक परिचयको एउटा उज्यालो पाटो अवश्य हो । तर, खेलकुदको कभर्डहलका रेखाभित्र उनी कुनै दरबारका सम्भ्रान्त ज्वाइँ मात्र थिएनन् । उनी त देशको माटोको सुगन्ध बोकेका, आफ्नै पसिना र समर्पणले इतिहास रच्ने ब्याडमिन्टनका निष्कलङ्क योद्धा थिए । जीवनको आठ दशक पार गरी ८३औँ वसन्त पार गरिसक्दा पनि उनलाई उनको मन अझै ब्याडमिन्टन कोर्टकै हरियो भुइँमा दौडिरहेको महसुस हुन्छ । वृद्ध भइसकेका औँलाहरू अझै पनि ¥याकेटको ग्रिप समात्न आतुर देखिन्छन् र नयाँ पुस्ताका उदीयमान खेलाडीलाई देख्दा उनको अनुहारमा उही साँचो, आत्मीय र पितृवत् मुस्कान फक्रिने गर्छ ।

कुनै समय काठमाडौंको डिल्लीबजार जब नेपाली खेलकुदको जीवन्त मुटु र प्राणका रूपमा धड्कन्थ्यो । दशरथ रंगशालाको निर्माण हुनुअघिको त्यो प्रारम्भिक स्वर्ण युगबाटै मोहनबहादुर शाहीको खेल–यात्राको अंकुरण भएको थियो । उनी केवल एउटै खेलको घेराभित्र मात्र सीमित भएनन् । फुटबलको मैदानदेखि टेबलटेनिस र टेनिसका कोर्टहरूसम्म उनको जादुमयी र बहुमुखी प्रतिभा पोखिने गथ्र्यो । तर, उनको आत्मा, धड्कन र जीवनको साँचो लय भने ब्याडमिन्टनमै धड्कन्थ्यो । अत्यन्त सीमित साधन र स्रोतका बीच वि.सं. २००८ मा नेपाल ब्याडमिन्टन संघको स्थापना हुँदा राजा महेन्द्र स्वयं पहिलो अध्यक्ष थिए, र पछि तिनै राजाका प्रिय ज्वाइँले वैदेशिक भुइँमा छाती तन्काएर नेपालको राष्ट्रिय झण्डा फहराएका थिए । सन् १९७० मा थाइल्यान्डको बैंककमा आयोजित एसियाली खेलकुदमा नेपालले पहिलोपटक ब्याडमिन्टनमा ऐतिहासिक सहभागिता जनाउँदा मोहनबहादुर शाही त्यो पहिलो पुस्ताको राष्ट्रिय टोलीका अभेद्य र दरिला खम्बा थिए । किशोरबहादुर सिंह, गेहेन्द्रमान सिंह, बलराम केसी, पुरुषोत्तम केसी र ज्ञानबहादुर खड्काजस्ता सारथीहरूसँगै मलेसियाली दिग्गज प्रशिक्षक लीको कठोर तीन महिनाको पसिनापूर्ण प्रशिक्षणपछि बैंकक उड्न तयार भएको त्यो टोलीको यात्रा कसैका लागि पनि सहज थिएन । राजपरिवारसँग प्रत्यक्ष नाता जोडिएका शाहीका लागि खेलकुदको मैदानमा कुनै विशेष सुविधा, सुविधाभोगी छुट वा आर्थिक सहुलियत उपलब्ध थिएन । चरम आर्थिक अभावका कारण ब्याडमिन्टन टोलीको अन्तर्राष्ट्रिय सहभागिता नै रद्द हुने संघारमा पुगेपछि आम सर्वसाधारण र खेलप्रेमीबाट चन्दा संकलन गरेर मात्र टोली बैंकक पुग्न सफल भएको थियो । दरबारको ज्वाइँ भएर पनि अभाव, सास्ती र संघर्षको मैदानमा ओर्लेर देशका लागि पसिना बगाउनुपर्ने त्यो कठिन बाध्यतालाई उनले कहिल्यै आफ्नो स्वाभिमानको बाधा वा कमजोरी बन्न दिएनन् । बरु अझ दृढ, अनुशासित र अनुहारमा दृढ संकल्प बोकेर कोर्टमा ओर्लिए ।

शाहीको सादगी, निष्ठा र निष्कलंक चरित्रको कथा यतिमै सीमित छैन । उनले चाहेको भए राजपरिवारसँगको निकटतम सामीप्य र पहुँचलाई प्रयोग गरेर सत्ता, राजनीतिक शक्ति र राज्यका उच्च पदहरू सहजै हासिल गर्न सक्थे । नेपाली खेलकुदका कुशल प्रशासक शरदचन्द्र शाहको आगमनभन्दा धेरै अगाडि नै तत्कालीन राजा वीरेन्द्रले उनलाई राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् (राखेप) को सर्वोच्च पद ‘सदस्य–सचिव’ सम्हाल्न प्रत्यक्ष र व्यक्तिगत प्रस्ताव राखेका थिए । तर, उनी पद, प्रतिष्ठा र शक्तिको लोभलाग्दो पासोमा कहिल्यै अल्झिएनन् । उनले राजाको प्रस्तावलाई अत्यन्त विनम्रतापूर्वक धन्यवाद दिँदै अस्वीकारमात्र गरेनन्, उल्टै खेलकुदभित्र झाँगिँदै गएका विकृति, नातावाद र सुधारका अत्यावश्यक पक्षहरूलाई निर्भिकताका साथ औँल्याइदिए । सर्वशक्तिशाली राजासामु यस्तो निडर, स्पष्ट र निष्पक्ष दृष्टिकोण राख्ने हिम्मत केवल एउटा सच्चा, स्वाभिमानी र निष्कलंक खेलाडीले मात्र गर्न सक्थ्यो । उनले राजनीति र पदको क्षणिक मोहभन्दा माथि उठेर खेलको विशुद्ध, पवित्र र निष्कलंक आत्मालाई रोजे । सक्रिय खेलाडी जीवनपछि पनि उनी ओझेलमा परेनन् । बरु देशका सुदूर कुनाकाप्चामा पुगेर खेलाडीहरूलाई खेल सामाग्री बाँड्ने, कभर्डहल निर्माणमा व्यक्तिगत सहयोग पु¥याउने र नयाँ प्रतिभालाई प्रोत्साहन गर्ने कार्यमा अहोरात्र खटिरहे । दरबारका निकट सदस्यहरूमाझ धूम्रपान र मद्यपानबाट पूर्णतः टाढा रहने शाहीको एउटै अटल सिद्धान्त थियो, खेलाडीको जीवन सदैव अनुशासित र मर्यादित र उदाहरणीय हुनुपर्छ ।

उनको जीवनको सबैभन्दा चमत्कारिक, रहस्यमय र भावनात्मक अध्याय भने ब्याडमिन्टनसँगै गाँसिएको छ । जसले उनलाई मृत्युको मुखबाट थुतेर नयाँ जीवन दान दियो । वि.सं.२०५८ जेठ १९ को त्यो भयावह, अकल्पनीय र कालो रात, जसले दरबार हत्याकाण्डका रूपमा सिंगो देशलाई शोकको सागरमा डुबायो । त्यस दिन नारायणहिटी दरबारको नियमित पारिवारिक भोजमा शाही पनि जाने पूर्ण निश्चित थियो । तर, ब्याडमिन्टन खेल्दा घुँडामा लागेको गम्भीर चोट र त्यसको जटिल शल्यक्रियाका कारण उनी घरमै आराम गर्न बाध्य भएका थिए । त्यही खेलकुदको चोट उनका लागि साक्षात जीवनदान बन्यो र उनी त्यो कालरात्रिको प्रत्यक्ष नरसंहारबाट जोगिए । जबकि, उनकी धर्मपत्नी अधिराजकुमारी शोभा उक्त घटनामा गोली लागेर गम्भीर घाइते भई चमत्कारिक रूपमा बचिन् । शाही आज पनि गहिरो भावुक र स्तब्ध हुँदै भन्ने गर्छन्,“यो मेरो दोस्रो जीवन हो, र यो जीवन मलाई ब्याडमिन्टन र खेलकुदले नै अमूल्य उपहारका रूपमा दिएको हो ।” अन्तर्राष्ट्रिय कोर्टमा पनि उनको खेलकौशलको सनसनीपूर्ण र विश्लेषणात्मक चर्चा हुने गथ्र्यो । सन् १९७३ मा चीनमा भएको आमन्त्रण प्रतियोगितामा चीनको प्रसिद्ध ‘टेबलटेनिस कूटनीति’ कै बीच उनले तत्कालीन चिनियाँ नम्बर एक ब्याडमिन्टन खेलाडी तान सियाङ हुईलाई आफ्नो रणनीतिक खेलले पराजित गरेर विश्व खेलकुद जगतमै सनसनी मचाएका थिए । एउटा नेपाली ¥याकेटले विश्वस्तरीय महाशक्तिलाई उसैको भुइँमा परास्त गर्दाको त्यो क्षण आज पनि नेपाली खेलकुदको इतिहासमा स्वर्ण अक्षरले अंकित छ ।

काठमाडौंको कमलादीस्थित उनको निवास ब्याडमिन्टनको एउटा सिंगो ऐतिहासिक युग जीवन्त भएर मुस्कुराइरहेको भान हुन्छ । उनले आफ्नो घरभित्र एउटा भव्य, व्यवस्थित र अमूल्य ‘खेलकुद संग्रहालय’ स्थापना गरेका छन् । जहाँका भित्ताहरूमा इतिहास बोकेका पुराना फोटोहरू, ¥याकेटहरूमा समयको स्पन्दन र पदकहरूमा दशकौँ लामो संघर्षको कथा कोरिएको छ । उनले आफ्ना प्रेरणाका स्रोत स्वर्गीय बुवा उज्ज्वलबहादुर शाही र हरेक पाइलामा खेल्न प्रोत्साहन गर्ने प्यारी पत्नी शोभा भएको बताउँछन् । शाहीको यो बहुआयामिक व्यक्तित्व केवल खेलकुदको मैदानमा मात्र सीमित छैन । उनी नेपाली औद्योगिकीकरण र व्यावसायिक इतिहासका पनि एक दूरदर्शी संवाहक हुन् । नेपालमा सन् १९९० को दशकमा अत्यधिक लोकप्रिय बनेको र तीन दशकभन्दा लामो ऐतिहासिक विरासत बोकेको ‘आइसबर्ग बियर’ को सुरुआती जगसँग उनको नाम अविच्छिन्न रूपमा जोडिएको छ ।

सन् १९८६ देखि उत्पादन प्रारम्भ गरेको हिमाली देशको प्रतिष्ठित प्रतिष्ठान ‘हिमालयन ब्रुअरी’ को अध्यक्षका रूपमा उनले सम्हालेको नेतृत्व नेपाली पेय पदार्थ उद्योगका लागि एउटा कोसेढुङ्गा सावित भयो । दरबारसँग पारिवारिक सम्बन्ध भएर पनि व्यवसायमा आफ्नै पसिना र व्यावसायिक दूरदर्शिता लगानी गर्ने शाहीको नेतृत्वमा आइसबर्ग बियरले नेपाली बजारमा मात्र एकाधिकार जमाएन, अन्तर्राष्ट्रिय बजारसम्म आफ्नो पहुँच विस्तार गर्ने साहसिक प्रयास ग¥यो । शाहीका अनुसार आइसबर्ग बियर चीन र अमेरिका जस्ता महाशक्ति राष्ट्रहरूसम्म निर्यात भएको थियो । यद्यपि, ती देशहरूमा बियर कुन विशिष्ट समयमा कति मात्रामा पुग्यो र त्यसको बजारीकरणको आकार कस्तो थियो भन्ने विषयमा थप ऐतिहासिक शोध र आधिकारिक प्रमाणहरूको खोजी भइरहेको भए तापनि, त्यस जमानामा नेपाली ब्रान्डलाई विश्व बजारमा पु¥याउने उनको त्यो सोच आफैँमा क्रान्तिकारी र गर्विलो थियो । सन् २०२१ मा नयाँ स्वाद, आधुनिक प्याकेजिङ र आकर्षक लेबलसहित पुनः बजारमा आएको आइसबर्ग बियरको इतिहासले उनी नेपाली उत्पादनलाई अन्तर्राष्ट्रिय पहिचान दिलाउने एक समर्पित उद्यमी पनि हुन भनेर देखाउँछ । शाही केवल एउटा भूतपूर्व च्याम्पियन वा व्यवसायीमात्र होइनन्, उनी त नेपाली खेलकुद र उद्योगका जिउँदो इतिहास, स्वाभिमानका अद्वितीय प्रतीक र भावी पुस्ताका लागि कहिल्यै ननिभ्ने प्रेरणाका अमर स्रोत हुन् ।