विश्वलाई आश्चर्यमा पार्ने जापानी छलाङ

सन् १९४५ अगस्ट ६ र ९ को त्यो भयानक बिहानी, जसले मानवताको इतिहासमै सबैभन्दा कालो र कारुणिक दाग छोड्यो । अमेरिकाले हिरोसिमा र नागासाकीमा खसालेका दुईवटा परमाणु बमका ज्वालाहरूले केही सेकेन्डभित्रै दुई लाखभन्दा बढी निष्पाप आत्माहरूलाई खरानी बनाएका थिए । सहरहरू मसानघाटमा परिणत भए, कलकारखाना र पूर्वाधारहरू धुलोमा मिले, र साम्राज्यवादी जापान घुँडा टेक्न बाध्य भयो । युद्धको अन्त्यमा जापानसँग न त पेट भर्ने अन्नको गेडो बाँकी थियो, न त उद्योग चलाउने कच्चा पदार्थ नै । चारैतिर केवल मृत्युको सन्नाटा, असैध्य चित्कार र भग्नावशेषको धुवाँ मात्रै तैरिरहेको थियो । त्यतिबेला पश्चिमी संसारका दिग्गज विश्लेषक र राजनीतिज्ञहरूले एकस्वरमा ठोकुवा गरेका थिए, यो विनाशको खाडलबाट व्युँतिएर जापानलाई फेरि आफ्नै खुट्टामा उभिन कम्तीमा एक शताब्दी लाग्नेछ । तर, उनीहरूले केवल जापानी माटोको विनाश देखेका थिए, जापानी जनताको छातीभित्र बलिरहेको अदम्य आँट, आत्मसम्मान र राष्ट्रिय स्वाभिमानको आगो देखेका थिएनन् ।

विनाशको त्यही जलिरहेको खरानीबाट जापानले जुन पुनर्जन्मको गाथा लेख्यो, त्यो केवल एउटा आर्थिक तथ्यांक मात्र थिएन, त्यो त मानव सभ्यताकै सबैभन्दा प्रेरणादायी र सनसनीपूर्ण चमत्कार थियो । केवल तीन दशकको छोटो अवधिमा जापानले विश्वलाई स्तब्ध पार्दै अमेरिकापछिको दोस्रो ठूलो आर्थिक महाशक्ति बनेर देखाइदियो । यो कुनै दैवी चमत्कार वा रातारात मिलेको चिठ्ठा थिएन, यो त प्रत्येक जापानीको रगत, पसिना र आफ्ना दर्शनप्रतिको अगाध समर्पणको परिणाम थियो । जापानी संस्कृतिमा गहिरोसँग जग गाडेको ‘काइजेन’ अर्थात् हरेक दिन आफ्नो काममा अलिकति भए पनि सुधार गर्ने निरन्तर प्रयास र ‘मोनोजुकुरी’ अर्थात् वस्तु निर्माणमा पूर्ण निपुणता हासिल गर्ने सनकले उनीहरूको हरेक उत्पादनलाई जादुई बनाइदियो । टोयोटाका संस्थापक किइचिरो तोयोदा र उनका दूरदर्शी इन्जिनियरहरूले जन्म दिएको ‘जस्ट–इन–टाइम’ प्रणालीले विश्व उत्पादन क्षेत्रमै क्रान्ति ल्यायो । कम इन्धन खपत गर्ने, कहिल्यै नबिग्रिने र उत्कृष्ट गुणस्तरका जापानी गाडीहरूले विश्व बजारमा दशकौंदेखि एकाधिकार जमाएर बसेको अमेरिकी सवारी उद्योगको जग नै हल्लाइदिए ।

इतिहासले जापानलाई दिएको सबैभन्दा ठूलो चोट नै उसको सबैभन्दा ठूलो हतियार बन्यो । युद्धपछिको पराजय र अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौताका कारण जापानलाई आफ्नै सेना राख्न प्रतिबन्ध लगाइयो । साधारण देशहरूका लागि यो राष्ट्रिय अपमान र अभिशाप हुन सक्थ्यो, तर जापानी नेतृत्वले यसलाई एउटा ऐतिहासिक वरदानमा परिणत गरिदियो । रक्षा बजेटमा खर्च हुने खर्बौँ येन सिधै प्राथमिक शिक्षा, आधुनिक विश्वविद्यालय र उच्च प्रविधिको अनुसन्धानमा खन्याइयो । यही लगानीको महायज्ञबाट सन् १९६४ को टोकियो ओलम्पिकको पूर्वसन्ध्यामा जापानले ३०० किलोमिटर प्रतिघण्टाको तीव्र गतिमा दौडिने विश्वकै पहिलो बुलेट ट्रेन ‘शिनकानसेन’ सञ्चालन गरेर सिंगो दुनियाँको होस उडाइदियो । जसले हिजो जापानलाई खरानीको थुप्रो सम्झेर दयाको दृष्टिले हेरेका थिए, उनीहरू नै आज जापानी प्रविधिको अद्भुत चमत्कार अगाडि नतमस्तक भए ।

प्रकृतिको कठोर क्रूरताले जापानलाई पहाडी भूगोल र शून्य प्राकृतिक स्रोत–साधन सुम्पेको थियो । उनीहरूसँग न त आफ्नै फलाम थियो, न खनिज वा कच्चा तेल नै । तर, जापानीहरूले देखाइदिए कि देश समृद्ध हुन माटोमुनि बहुमूल्य खानी हुनु पर्दैन, मानिसको मस्तिष्क र हातहरूमा प्राविधिक निपुणता र इमानदार निष्ठा भए पुग्छ । उनीहरूले विश्वका विभिन्न कुनाबाट कच्चा पदार्थ आयात गरे र आफ्नो जादुई प्रविधिको बलमा त्यसलाई संसारकै सबैभन्दा उत्कृष्ट कार, क्यामेरा र विद्युतीय उपकरणहरूमा रूपान्तरण गरिदिए । सोनी, प्यानासोनिक, क्यानन र निसान जस्ता जापानी ब्रान्डहरू हरेक आधुनिक घरको पहिचान बने, र स्रिगो संसारको पुँजी बगेर जापानको ढुकुटीमा जम्मा हुन थाल्यो ।

यो अभूतपूर्व पुनरुत्थानको वास्तविक जग भनेको जापानी समाजको अनुकरणीय राष्ट्रिय अनुशासन, देशभक्ति र कामप्रतिको अगाध समर्पण थियो । उनीहरूका लागि काम कुनै बोझ वा बाँच्ने माध्यम मात्र थिएन, काम नै उनीहरूको धर्म, पूजा र राष्ट्रिय अस्मिता थियो । युद्धपछिका ती संकटपूर्ण वर्षहरूमा जापानी मजदुरहरूले कुनै अतिरिक्त भत्ता वा सुविधाको माग नगरी दिनको १५–१६ घण्टासम्म कारखानोंमा पसिना बगाए । उनीहरूले व्यक्तिगत स्वार्थ, राजनीतिक हडताल, र आन्तरिक गुटबन्दीभन्दा धेरै माथि उठेर देशको पुनरुत्थानलाई आफ्नो पहिलो र अन्तिम कर्तव्य ठाने । आत्मसम्मानको तीव्र भोक र राष्ट्रिय एकताको यही महाशक्तिले गर्दा नै एउटा ध्वस्त र कंगाल देश ३० वर्षभित्रै विश्वको आर्थिक सम्राट बन्न सफल भयो । हिरोशिमाको त्यो महाविनाश र त्यसपछिको जापानी पुनर्जन्मले आज सिंगो मानव जातिलाई एउटा अटल सत्य सिकाउँछ, साधन–स्रोतको प्रचुरताले होइन, अदम्य इच्छाशक्ति, कामप्रतिको निष्ठा र राष्ट्रिय अनुशासनले मात्रै इतिहासको पुनर्लेखन गर्न सकिन्छ ।