काठमाडौँ ।
हिन्दु धर्मावलम्बी महिलाले मंगलवार ऋषिपञ्चमी पर्व श्रद्धा र भक्तिपूर्वक मनाएका छन् । भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिन मनाइने ऋषिपञ्चमीमा महिलाले बिहानै विभिन्न नदी, खोला, धारा तथा तीर्थस्थलमा स्नान गरी सप्तऋषिको पूजा, व्रत तथा प्रार्थना गरेका छन् । काठमाडौँको टेकुस्थित ऋखेश्वर मन्दिरमा पनि बिहानैदेखि व्रतालु महिलाहरूको बाक्लै उपस्थिति थियो ।
ऋषिपञ्चमी तीज पर्वको समापनका रूपमा समेत मनाइन्छ । धार्मिक परम्पराअनुसार कश्यप, अत्रि, भारद्वाज, विश्वामित्र, गौतम, जमदग्नि र वशिष्ठ गरी सप्तऋषि तथा अरुन्धतीको पूजा गरिन्छ । विशेषगरी रजस्वला सुरु भइसकेका महिलाले व्रत बसेर स्नान तथा पूजा गरेमा अज्ञानवश भएका त्रुटि र दोषबाट मुक्ति पाइने धार्मिक विश्वास छ ।
परम्परागत विधिमा बिहान सूर्योदयअघि स्नान गर्ने, अपामार्गलगायतका वनस्पति प्रयोग गर्ने तथा सप्तऋषिको पूजा गर्ने चलन छ । अधिकांश स्थानमा ३६५ वटा सामग्री प्रयोग गरी पूजा गर्ने परम्परा पनि छ । ऋषिपञ्चमीको व्रतसँग जोडिएको धार्मिक कथाले महिलाको मासिक धर्मसँग सम्बन्धित प्राचीन सामाजिक–धार्मिक मान्यतालाई समेत प्रतिबिम्बित गर्छ ।
टेकुको ऋखेश्वर मन्दिरमा विगतका वर्षमा ऋषिपञ्चमीका दिन बिहान २ बजेदेखि नै ठूलो भीड लाग्ने, पूजा सकिएपछि महिलाहरू भेला भएर नाचगान गर्ने र पर्वलाई उत्सवका रूपमा मनाउने दृश्य देखिन्थ्यो । तर यस वर्षको दृश्य भने केही फरक देखियो । भदौ १० गते चीनसँगको नेपालको सीमा क्षेत्र हुँदै रसुवा, धादिङ, चितवनलगायत क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढीपहिरो र त्यसबाट भएको ठूलो जनधनको क्षतिले नेपाली समाजलाई शोकमा डुबाएको छ । ठूलो संख्यामा नागरिक बेपत्ता रहेको अवस्थामा पर्वको उल्लासमा समेत त्यसको प्रभाव परेको देखियो ।
मन्दिर परिसरमा व्रतालु महिलाहरू बिहान ७ बज्दा सीमित संख्यामा उपस्थित भएर शान्त वातावरणमा पूजाआजामा सहभागी भएका देखिन्थे । अघिल्ला वर्षमा जस्तो नाचगान र उल्लास देखिएन । आफन्त तथा परिवारका सदस्य बेपत्ता भएका परिवारको पीडा र विपत्तिबाट प्रभावित नागरिकप्रति सहानुभूति व्यक्त गर्दै यस वर्ष धेरै महिलाले पर्वलाई संयमित रूपमा मनाएको देखियो ।
धार्मिक दृष्टिले ऋषिपञ्चमी केवल एउटा व्रत वा पूजा मात्र नभई ऋषि परम्परा, ज्ञान, तपस्या र संस्कारप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने दिनका रूपमा पनि लिइन्छ । हिन्दु धार्मिक परम्परामा सप्तऋषिलाई ज्ञान र सभ्यताको मार्गदर्शकका रूपमा सम्मान गरिन्छ । त्यसैले ऋषिपञ्चमीले अज्ञानबाट ज्ञानतर्फ, असंयमबाट संयमतर्फ र आत्मकेन्द्रित भावनाबाट सामाजिक उत्तरदायित्वतर्फ अघि बढ्ने सन्देश दिने विश्वास गरिन्छ ।
ऋषिपञ्चमीसँग जोडिएका रजस्वला तथा ‘शुद्ध–अशुद्ध’ सम्बन्धी कतिपय मान्यता आधुनिक स्वास्थ्य विज्ञान र महिलाको अधिकारका दृष्टिले पुनर्विचारको विषय बनेका छन् । रजस्वला हुनु महिलाको प्राकृतिक जैविक प्रक्रिया भएकाले त्यसलाई पाप वा दोषका रूपमा हेर्न नहुने आवाज पनि बलियो हुँदै गएको छ । यस वर्ष भने धार्मिक आस्था र सामाजिक संवेदनशीलताको अनौठो संगम देखियो । देश ठूलो विपत्तिको पीडामा रहेका बेला महिलाले आफ्नो परम्परा र आस्था कायम राख्दै पर्वलाई भड्किलो उत्सवभन्दा श्रद्धा, संयम र प्रार्थनाका रूपमा मनाएको पाइयो ।
इतिहासमा हेर्दा यस्तो परम्परा तत्कालीन समाजको धार्मिक विश्वाससँगै स्वच्छता, आत्मअनुशासन र प्रकृतिसँगको सम्बन्धलाई व्यवस्थित गर्ने माध्यमका रूपमा विकसित भएको हुनसक्ने संस्कृतिविद्हरूको तर्क छ । स्नान गर्ने, शरीर तथा घरपरिवार सफा राख्ने, सात्विक भोजन गर्ने र संयमित जीवन बिताउने अभ्यासमा स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित व्यावहारिक पक्ष पनि जोडिएको देखिन्छ ।.
आजको सन्दर्भमा ऋषिपञ्चमीलाई अन्धविश्वासभन्दा माथि उठेर स्वच्छता, महिला स्वास्थ्य, आत्मअनुशासन, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र समानताको सन्देश दिने पर्वका रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।
यति नै बेला जलवायु परिवर्तनका कारण नेपालमा बढ्दै गएको विपद्को जोखिमप्रति अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यानाकर्षण गराउनुपर्ने आवाज पनि उठिरहेको छ । यही सन्दर्भमा आगामी अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा नेपालले भोगिरहेको जलवायुजन्य क्षति, नागरिकको पीडा र पुनर्निर्माणको आवश्यकतालाई सशक्त रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने अपेक्षा विज्ञ तथा नागरिकले गरेका छन् । ऋषिपञ्चमीले यसपटक नेपाली समाजलाई एउटा भावनात्मक सन्देश पनि दिएको छ—आस्था व्यक्तिगत भए पनि विपत्तिको पीडा साझा हुन्छ । पर्वको अर्थ उत्सव मात्र होइन, दुःखमा रहेका आफ्ना नागरिकप्रति ऐक्यबद्धता र मानवताको भावनाले सम्मान गर्नु पनि हो ।
प्रतिक्रिया