कार्बनको भारी र संकटको किनारमा नेपाल

हामीले फेर्ने हरेक सासमा आधुनिक औद्योगिक सभ्यताको एउटा अदृश्य र घातक मूल्य लुकेको छ–कार्बन उत्सर्जन । आकाशतिर मडारिइरहेको धुवाँका काला बादलहरू केवल भौतिक विकास र प्रगतिका चिह्न मात्र होइनन्, सिंगो धर्तीको विनाशका मौन र क्रूर साक्षी हुन् । तथ्याङ्कलाई मात्र सरसर्ती हेर्ने हो भने, विश्वको वातावरण प्रदूषित बनाउने यस होडबाजीमा चीन सबैभन्दा अगाडि देखिन्छ, जसले वार्षिक १३,१२५ मिलियन टन अर्थात् विश्वको २९.२ प्रतिशत कार्बनडाइअक्साइड वायुमण्डलमा ओकल्छ । त्यसै गरी, विश्व अर्थतन्त्रको नेतृत्व गर्ने अमेरिकाले ४,६३२ मिलियन टन (११.११ प्रतिशत) र छिमेकी भारतले ३,१५४ मिलियन टन (८.२२ प्रतिशत) कार्बन उत्सर्जन गर्दै पृथ्वीको तापक्रमलाई खतरनाक विन्दुतिर धकेल्न मुख्य भूमिका खेलिरहेका छन् । रुस, जापान, इरान, इन्डोनेसिया, साउदी अरेबिया, दक्षिण कोरिया र जर्मनीजस्ता शक्तिशाली राष्ट्रहरू पनि प्रकृतिको दोहन गर्ने यस विनाशकारी दौडमा पछि छैनन् । तर कुल उत्सर्जनको यो विशाल अङ्कले मात्र सबै सत्य बोल्दैन, जब हामी प्रतिव्यक्ति उत्सर्जनको गहिरो र वस्तुनिष्ठ विश्लेषण गर्छौं, तब विकसित औद्योगिक राष्ट्रहरूको वास्तविक र डरलाग्दो अनुहार उदाङ्गिन्छ ।

तथ्याङ्कको पर्दा उघारेर हेर्दा साउदी अरेबियामा प्रतिव्यक्ति १७.७३ टन, रुसमा १४.०६ टन र अमेरिकामा १३.५९ टन कार्बन उत्सर्जन हुन्छ । जबकि कुल उत्सर्जनमा अगाडि देखिए तापनि विशाल जनसंख्या भएको चीनको प्रतिव्यक्ति उत्सर्जन ९.१३ टन छ भने भारतको प्रतिव्यक्ति कार्बन पदछाप केवल २.१९ टन मात्र छ । यसले के स्पष्ट पार्छ भने, धनी र विकसित मुलुकहरूले उपभोग गर्ने अतिवादी, विलासी र गैरजिम्मेवार जीवनशैली नै वास्तवमा प्रकृतिका लागि सबैभन्दा घातक विष बनेको छ । साना, गरिब र विकासोन्मुख राष्ट्रहरूले नगण्य मात्रै स्रोत–साधन प्रयोग गरिरहँदा, केही सीमित औद्योगिक महाशक्तिहरूको असीमित भौतिक तृष्णा र आर्थिक लाभको होडले सिंगो मानव सभ्यतालाई नै विनाशको भुमरीमा धकेल्दै छ ।

यस वैश्विक त्रासदी र वातावरणीय अन्यायको बीचमा नेपाल कहाँ उभिएको छ त ? सन् २०२४ को तथ्याङ्कअनुसार नेपालले करिब १८.८ मिलियन टन कार्बन उत्सर्जन गरेको छ, जुन विश्वको कुल उत्सर्जनको विशाल घाउमा केवल ०.०५ प्रतिशतको सानो थोपा मात्र हो । नेपालमा प्रतिव्यक्ति कार्बनडाइअक्साइड उत्सर्जन अति नै न्यून अर्थात् ०.६३ टन मात्र छ । हामीले न त ठूला–ठूला आणविक भट्टीहरू चलाएका छौँ, न त आकाशै ढाक्ने औद्योगिक धुवाँका चिम्नीहरू नै उभ्याएका छौं । हाम्रा पवित्र हिमालहरू, हरियाली वनजङ्गल र प्रकृतिसँग एकाकार भएको सरल जीवनशैलीले यो धर्तीलाई सधैँ शीतल र जीवन्त राख्ने प्रयास गरिरहेका छन् । तर, नियतिको क्रूर खेल हेर्नुहोस्, जसले अपराध नै गरेको छैन, आज उही सजायको सबैभन्दा ठूलो र असहाय भागीदार बनिरहेको छ ।

विश्व मानचित्रमा अटल बनेर उभिएका नेपालका कञ्चन सेता हिमालहरू केवल प्रकृतिका मनमोहक उपहार वा सौन्दर्यका प्रतीक मात्र होइनन्, तिनले करोडौँ प्राणीको प्राण, सभ्यताको जननी र जीवनको सर्वोच्च आधारका रूपमा आफूलाई उभ्याएका छन् । हिमालको छातीबाट प्रस्फुटित भई तराईका समथर मैदानसम्म जीवनको नवसञ्चार गराउने हाम्रा अविरल नदीहरू हाम्रा जीवनरेखा हुन् । तर, आज तिनै हिमाल र कञ्चन नदीहरूको क्षितिजमा वातावरणीय विनाशको एउटा अत्यन्तै भयानक, कालो र कहालीलाग्दो बादल मडारिइरहेको छ । भूमण्डलीय तापक्रम वृद्धि र जलवायु परिवर्तनको अनियन्त्रित चापका कारण हिमालका सेता पहिरनहरू द्रुत गतिमा पग्लिँदै छन् । विशाल हिमनदीहरू आन्तरिक रूपमा भत्किँदै छन्, हिमतालहरू कुनै पनि क्षण फुट्ने अवस्थामा पुगेका छन् । प्रकृतिले मानव जातिका लागि प्रदान गरेको जीवनदायिनी अमृतरूपी जल आज अकल्पनीय जलप्रलय र विनाशको कारक बन्ने विन्दुमा पुग्नु आधुनिक मानव सभ्यताकै लागि एउटा अत्यन्तै गम्भीर, संवेदनशील र मन रुवाउने यथार्थ बनेको छ ।

जलवायु परिवर्तनको यो भयानक त्रास केवल अनुमान वा काल्पनिक कथामा आधारित छैन, यसलाई हालैका वैज्ञानिक अध्ययन र मौसमसम्बन्धी प्रत्यक्ष तथ्याङ्कहरूले स्पष्टरूपमा पुष्टि गरेका छन् । भदौ १० मा नेपाल र चीनको सीमावर्ती हिमाली क्षेत्रमा घातक बाढी निम्त्याउने गरी हिमपहिरो आउनुअघि त्यस क्षेत्रमा असाधारण र अभूतपूर्वरूपमा उच्च तापक्रम रेकर्ड गरिएको थियो । अनुसन्धानकर्ताहरूका अनुसार भदौ ५ देखि १० सम्म करिब ५,२०० मिटरको अत्यधिक उचाइमा रहेको हिमाली भेगमा औसत तापक्रम झन्डै ५ डिग्री सेल्सियससम्म पुगेको थियो, जुन हिमाली पर्यावरणका लागि एउटा गम्भीर र खतरनाक चेतावनी हो । विगत ५५ वर्षभन्दा लामो मौसमसम्बन्धी अभिलेखलाई फर्केर हेर्दा सोही मौसमी अवधिमा सो उचाइको तापक्रम कहिल्यै चार डिग्री सेल्सियसभन्दा माथि पुगेको थिएन । यद्यपि, उक्त उच्च तापक्रम र हिमनदी भत्किनुबीचको प्रत्यक्ष कार्यकारण सम्बन्ध पूर्णरूपमा स्थापित हुन अझै विस्तृत अनुसन्धान बाँकी नै छ, तर यस घटनाले हिमाली पारिस्थितिक प्रणाली कति नाजुक र संकटपूर्ण अवस्थामा पुगेको छ भन्ने कुरालाई छर्लङ्ग पारिदिएको छ ।

क्यालिफोर्नियास्थित स्वतन्त्र अनुसन्धान संस्था ‘बर्कले अर्थ’ का प्रमुख वैज्ञानिक रोबर्ट रोहडेले विभिन्न मौसमसम्बन्धी तथ्याङ्क र भू–उपग्रहका डाटाहरूको गहन विश्लेषण गरी उक्त असाधारण तापक्रमको ऐतिहासिक दर्ज गरेका छन् । अध्ययनअनुसार हिमचट्टान भत्किएको यस संवेदनशील क्षेत्रमा बीसौँ शताब्दीको मध्यदेखि भदौ ५ देखि १० को अवधिमा रेकर्ड गरिएको औसत तापक्रम करिब १.८ डिग्री सेल्सियसले वृद्धि भएको देखिन्छ । जलवायु परिवर्तनका कारण थपिएको यस अस्वाभाविक तापक्रमलाई आधुनिक तथ्याङ्कबाट अलग गरेर हेर्ने हो भने, यस्तै प्रकृतिको उच्च तापक्रमको अवस्था सिर्जना हुन प्राकृतिक रूपमा केही हजार वर्षमा एकपटक मात्र सम्भव हुने रोहडेले विस्तृत गणनामा उल्लेख गरेका छन् । युरोपेली संघको प्रसिद्ध कोपर्निकस जलवायु परिवर्तन सेवाबाट प्राप्त सन् १९७० यताका तथ्याङ्कको विश्लेषण गर्दा पनि लाङटाङ क्षेत्रमा उक्त प्राकृतिक विपत्ति भएको समय ऐतिहासिक रेकर्डमै चौथो सबैभन्दा तातो गर्मीको अवधिसँग दुरुस्तै मेल खाने देखिन्छ, जसले बढ्दो तापक्रम र हिमाली विनाशबीचको नजिकको सम्बन्धलाई संकेत गर्दछ ।

यस असाधारण तापमान वृद्धिलाई विश्वका वैज्ञानिकहरूले हिमाली पर्यावरणको एक सम्भावित ‘टिपिङ पोइन्ट’ अर्थात् विनाशको निर्णायक विन्दुका रूपमा व्याख्या गर्न थालेका छन् । फ्रान्सेली जलवायुविद् भ्यालेरी म्यासन–डेल्मोटेको अध्ययनअनुसार असाधारण गर्मीका कारण पर्माफ्रस्ट अर्थात् हजारौँ वर्षदेखि जमेर रहेको स्थायी बरफ पग्लिनुका साथै चट्टानी ढलान र हिमनदीको संयुक्त पतनलाई यसले तीव्र रूपमा बढावा दिएको हुन सक्छ । पर्माफ्रस्टले वास्तवमा एउटा शक्तिशाली प्राकृतिक सिमेन्टजस्तै काम गर्दै विशाल चट्टानी संरचनाहरू र हिमालका भित्ताहरूलाई एकसाथ मजबुत बनाई बाँधेर राखेको हुन्छ । तर, तापमान वृद्धिका कारण यसको निरन्तर पग्लाइले त्यस्ता विशाल प्राकृतिक संरचनाहरूलाई एकदमै कमजोर र अस्थिर बनाइदिन्छ । भू–उपग्रहबाट प्राप्त अत्याधुनिक तस्वीरहरूले पनि विपत्ति आउनुभन्दा केही दिनअघि ती दुर्गम क्षेत्रहरूमा उल्लेखनीय रूपमा हिउँ पग्लिएको तथ्य उजागर गरेका छन् । फ्रान्सको राष्ट्रिय वैज्ञानिक अनुसन्धान केन्द्रका हिमनदीविद् एटिएन बर्थियरका अनुसार यसरी हिउँ पग्लिएर बनेको पानीले पहाडका गहिरा चिराहरूमा प्रवेश गरी भयानक पहिरो वा सिंगो ढलान नै भत्किनका लागि लुब्रिकेन्ट वा सहजकर्ताको काम गरेको हुन सक्छ ।

यद्यपि, वैज्ञानिक जगत्ले उच्च तापक्रमले नै हिमनदी वा पहाड भत्काउन प्रत्यक्षरूपमा मुख्य भूमिका खेलेको अन्तिम निष्कर्ष निकाल्न अझै हतार गर्न नहुने सतर्कता अपनाएको छ । फ्रान्सको ग्रेनोबल आल्प्स विश्वविद्यालयकी भू–आकृतिविद् क्रिस्टन कुकका अनुसार तापक्रम बढ्नु र सिंगो पहाड भत्किनुलाई एउटै घटना मान्न मिल्दैन, किनकि यो एउटा जटिल भू–भौतिक प्रक्रिया हो । यदि तापक्रमले एउटा उत्प्रेरकका रूपमा काम गरेको हो भने पनि, चट्टान पतनको अन्तिम निर्णायक विन्दुमा नपुगेसम्म त्यसको विनाशकारी प्रभाव बाहिर नदेखिन सक्छ । अनुसन्धानकर्ताहरूले अहिले हिमनदी भत्किनुअघिका वर्षहरूमा पहाडमा देखिएका स–साना आन्तरिक हलचल, सूक्ष्म कम्पन तथा तापक्रममा आएका परिवर्तनहरूबीचको परिमाणात्मक सम्बन्धबारे गहिरो अध्ययन गरिरहेका छन् । रोहडेका अनुसार, पग्लिएको पानी र पर्माफ्रस्टको विच्छेदनका कारण चट्टानका चिरा आसपासको आन्तरिक संरचना उल्लेखनीय रूपमा कमजोर भएको वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित हुनु नै जलवायु परिवर्तनको भूमिकाको सबैभन्दा बलियो प्रमाण हुनसक्छ ।

यसरी उच्च हिमाली भेगमा सूक्ष्म रूपमा शुरु भएको वातावरणीय क्षयको सीधा र भयानक असर नेपालका मुख्य नदी प्रणालीहरू र तिनका तटीय क्षेत्रमा बसोबास गर्ने लाखौँ असहाय नागरिकहरूको जीवनमा प्रत्यक्ष रूपमा परिरहेको छ । नेपालको उत्तरी सिमानामा अवस्थित रसुवाको भोटेकोशी–त्रिशूली नदी प्रणाली यस प्राकृतिक जोखिमको अग्रपङ्क्तिमा आउँछ । केरुङ, ल्हेदे खोला र उच्च उचाइका अस्थायी तालहरूबाट उत्पत्ति हुने यो नदी प्रणालीले हिमाली भेगको अत्यन्तै अस्थिर र संवेदनशील प्राकृतिक संरचनालाई बहन गर्दछ । यस नदीका कारण रसुवा, नुवाकोट र धादिङजस्ता हिमाली तथा पहाडी जिल्लाहरू निरन्तर विपत्तिको उच्च जोखिममा रहँदै आएका छन् । ती दुर्गम क्षेत्रका अस्थायी तालहरू फुट्दा वा हिमाली पहिरो खस्दा आउने भीषण लेदो र बाढीले तटीय बस्ती, पक्की पुल, राष्ट्रिय राजमार्ग तथा खर्बौँको लगानीमा निर्मित जलविद्युत् आयोजनाहरूलाई क्षणभरमै नामेट पारिदिने अकल्पनीय खतरा सधैँ कायमै रहन्छ ।

त्यसै गरी तिब्बतका अनगिन्ती हिमताल र भीषण हिमपहिरोको प्रत्यक्ष छायामा रहेको अर्को अत्यन्तै संवेदनशील नदी प्रणाली भोटेकोशी–सुनकोशी हो । सीमापारिको भौगोलिक संरचनामा हुने सानोभन्दा सानो प्राकृतिक परिवर्तन वा हिमताल विस्फोटनले नेपालका सिन्धुपाल्चोक, काभ्रे र सिन्धुलीजस्ता जिल्लाहरूमा अकल्पनीय विनाशको ताण्डव निम्त्याउने गर्दछ । विगतका भीषण बाढी, जुरे पहिरो र भूकम्पका घाउहरू अझै छताछुल्ल रहेका यस क्षेत्रका बासिन्दाका लागि टोलाएर हेरिने आकाश र सुसाइरहेको नदीको आवाज केवल प्राकृतिक मनोरम दृश्य मात्र होइन, तिनको हृदयभित्र गहिरोसँग गढिएर बसेको एउटा निरन्तर र भयानक मानसिक त्रास पनि हो । उत्तरी सीमापारि उत्पन्न हुने विपत्तिको प्रत्यक्ष क्षति नेपालका निर्दोष तटीय बस्तीहरूले व्यहोर्नुपर्ने यो जटिल भू–राजनीतिक र प्राकृतिक यथार्थले विपद् व्यवस्थापनमा केवल स्थानीय प्रयास मात्र पर्याप्त नहुने, बल्कि अन्तर्राष्ट्रिय वातावरणीय सतर्कता, सीमापार कूटनीति र अत्याधुनिक पूर्वसूचना प्रणालीको अपरिहार्यतालाई स्पष्ट रूपमा औँल्याउँछ ।

दोलखा र रामेछाप जिल्लाको जीवनरेखा मानिने तामाकोशी नदीको कथा पनि उत्तिकै मार्मिक र संवेदनशील छ । च्छोरोल्पाजस्ता नेपालकै सबैभन्दा ठूला र जोखिमयुक्त हिमताल तथा रोलवालिङ हिमनदीको कोखबाट जन्मने तामाकोशीले बोकेको समृद्धिको सम्भावना जति विशाल छ, यसले सिर्जना गर्ने सम्भावित खतराको आयतन पनि उत्तिकै भयानक छ । दोलखाका उर्वर खेतबारी, परापूर्वकालदेखिका मानव बस्तीहरू र मुलुककै राष्ट्रिय गौरवका माथिल्लो तामाकोशीजस्ता ठूला जलविद्युत् आयोजनाहरू यसै नदीको किनारमा आफ्नो भाग्य पर्खिएर टिकेका छन् । यदि कुनै दिन यो प्राकृतिक बाँध फुट्यो भने त्यसले पार्ने आर्थिक, सामाजिक र मानवीय क्षति यति भयानक हुनेछ कि त्यसले समग्र राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई नै दशकौँ पछाडि धकेलिदिने सामथ्र्य राख्छ ।

नेपालको सर्वोच्च शिखर सगरमाथाको काखबाट जन्मिएर बहने दूधकोशी नदी प्रणाली हिमाली सौन्दर्यको अनुपम टाकुरा भए तापनि वातावरणीय जोखिमका दृष्टिले उत्तिकै भयावह छ । इम्जा, लुम्विङ छो र होङ्ग–२ जस्ता द्रुत गतिमा फैलिरहेका ठूला हिमतालहरू यसका मुख्य जलस्रोत हुन् । सोलुखुम्बु, खोटाङ र ओखलढुंगा जिल्ला भएर बहने यो नदी क्षेत्रमा हिमताल विस्फोटन वा हिमपहिरोको सानोभन्दा सानो घटनाले पनि हिमाली जनजीवन, बहुमूल्य पूर्वाधार र नेपालको मुख्य आर्थिक आधारका रूपमा रहेको पर्यटन क्षेत्रलाई क्षणभरमै अस्तव्यस्त बनाइदिन सक्छ । सगरमाथाको साम्य दर्शन गर्न विश्वका कुनाकाप्चाबाट आउने लाखौँ पर्यटक र युगौँदेखि हिमालको संरक्षण गर्दै आएका स्थानीय शेर्पा समुदायको भविष्य आज यिनै पग्लिँदै गरेका हिमतालहरूको गोधूली स्थिरतासँग प्रत्यक्षरूपमा गाँसिएको छ ।

पूर्वी नेपालको विशाल जलस्रोतको मुख्य धमनीका रूपमा चिनिने अरुण नदी तिब्बती हिमताल र तल्लो वरुण हिमनदीको संगमबाट बगेर आउँछ । संखुवासभा, भोजपुर र धनकुटाजस्ता पहाडि भूगोलका विकट जिल्लाहरू भएर बहने अरुण नदी आफ्नो प्रचण्ड वेग र विशाल जलधारका लागि विश्वमै परिचित छ । तर, तिब्बतमा रहेका जोखिमयुक्त हिमतालहरू फुटेमा वा तल्लो वरुण क्षेत्रमा भीषण हिमपहिरो गएमा अरुण नदीमा आउने अप्रत्याशित जलप्रलयले खर्बौंका निर्माणाधीन जलविद्युत् आयोजनाहरू र तटीय क्षेत्रका सयौँ शान्त गाउँहरूलाई सीधै नामेट पार्ने सामथ्र्य राख्छ । प्रकृतिको यो विशाल ऊर्जालाई उपयोग गरेर समृद्धिको महान् सपना देखिरहँदा, त्यही प्रकृतिले मानव गल्तीका कारण दिन सक्ने विनाशकारी धक्कालाई बिर्सनु आत्मघाती साबित हुनसक्छ ।
पश्चिम नेपालको प्राण मानिने गण्डकी र कर्णाली प्रदेशका नदीहरू पनि यस्तै प्राकृतिक जोखिमको भयानक चक्रव्यूहमा जेलिएका छन् । मनाङ, लमजुङ र तनहुँ भएर बग्ने मस्र्याङ्दी नदी दुलागी र पोंकरजस्ता जोखिमयुक्त हिमतालको छायामा छन् भने गोर्खा र धादिङको सीमामा बहने बुढीगण्डकी नदी मनास्लु–चुमका हिमनदी तथा हिमतालहरूको निरन्तर निगरानीमा छ । यी नदीहरू लाखौँ जनताको कृषि उपार्जन र राष्ट्रको जलविद्युत् ऊर्जाका बलिया खम्बा हुन्, तर हिमनदीहरू खुम्चिने क्रम तीव्र बन्दा तटीय क्षेत्रका बासिन्दाहरू हरेक रात एउटा अज्ञात प्राकृतिक भयको छायामा सुत्न बाध्य छन् । सुदूरपश्चिम र कर्णालीको भाग्यसँग जोडिएको विशाल कर्णाली नदी तिब्बत, हुम्ला र मुगुका उच्च हिमतालहरूबाट सिञ्चित हुन्छ भने मुस्ताङ–धौलागिरि हिमक्षेत्रबाट उत्पत्ति भएको कालीगण्डकी र पूर्वी नेपालको तमोर नदी पनि हिमतालहरूको सम्भावित जोखिमबाट अछूतो रहन सकेका छैनन् ।

यी विशाल नदीहरूले आफ्नो छातीमा केवल पानी मात्र बोकेका छैनन्, तिनले हाम्रा सेता हिमालहरूको मौन आँसु, प्रकृतिमा भइरहेको गम्भीर क्षय र मानव सभ्यताका लागि बजिरहेको अन्तिम खतराको घण्टी पनि बोकेका छन् । औद्योगिक देशहरूले फैलाएको प्रदूषणको मूल्य आज नेपालका निर्दोष जनताले आफ्नो ज्यान र जीविकोपार्जन दाउमा राखेर चुकाउनुपरिरहेको छ । अनियन्त्रित बाढी, विनाशकारी पहिरो, डढेलोको ताण्डव, ह्वात्तै बढेको तापक्रम र हाम्रा गौरव मानिने सेता हिमालहरू तीव्र गतिमा पग्लेर काला पहाडमा परिणत हुनु, यी सबै नेपालले भोगिरहेको वातावरणीय अन्यायका टड्कारै देखिने घाउहरू हुन् ।

तसर्थ, अब नेपालले केवल उत्सर्जन घटाउने उपदेश मात्र सुनेर बस्ने होइन, विश्वमञ्चमा छाती खोलेर आफ्नो अधिकार र क्षतिपूर्तिको जोडदार आवाज उठाउने बेला आएको छ । वैज्ञानिक अध्ययन–अनुसन्धानलाई व्यापक बनाउनु, अत्याधुनिक भू–उपग्रहमा आधारित पूर्वसूचना प्रणालीको स्थापना गर्नु, अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चहरूमा हिमाली देशहरूको अधिकारका लागि वातावरणीय कूटनीतिलाई प्रखररूपमा अघि बढाउनु र स्थानीय तहमा विपद् जोखिम न्यूनीकरणका व्यावहारिक उपायहरू तुरुन्तै लागू गर्नु आजको परम आवश्यकता हो । हामीले एकातिर आफ्ना प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण गर्दै अनुकूलन क्षमता बढाउनु छ भने अर्कातिर विश्वका ठूला प्रदूषकहरूलाई उनीहरूकै दायित्व स्मरण गराउनु छ, ताकि हाम्रा सन्ततिका लागि बाँच्नयोग्य एउटा सुन्दर, सुरक्षित र कञ्चन पृथ्वी जोगाउन सकियोस् ।