जेनजी आन्दोलन र देशको अवस्था

जेनजी (Gen Z) पुस्ताको युद्ध भन्नाले परम्परागत भौतिक हतियारको लडाइँ मात्र नभई आजको डिजिटल युगमा यो पुस्ताले लड्नुपरिरहेको आधुनिक, वैचारिक र प्रविधिको लडाईं बुझिन्छ ।

जेन–जी आन्दोलनको एक वर्ष : ध्वंसबाट पुनर्निर्माण, आक्रोशबाट उत्तरदायित्व र परिवर्तनबाट नयाँ नेपालतर्फ परिवर्तनको सूर्य उदाएको छ; अब त्यसको न्यानो घाम सबै नेपालीको जीवनमा पुर्‍याउने जिम्मेवारी नयाँ पुस्ता, पुरानो पुस्ता र राज्यका सबै संस्थाको हो।”

नेपालको राजनीतिक इतिहासमा २०८२ साल भदौ २३–२४ गतेको जेन–जी आन्दोलन एउटा महत्वपूर्ण मोडका रूपमा स्मरण गरिनेछ। यो केवल सामाजिक सञ्जालमाथिको प्रतिबन्धविरुद्ध उठेको आवाज थिएन। यसको पछाडि भ्रष्टाचार, राजनीतिक संरक्षणवाद, अवसरको अभाव, बेरोजगारी, सुशासनको कमजोरी, जवाफदेहिताको अभाव र दशकौँदेखि जम्दै आएको राजनीतिक असन्तुष्टि थियो।

तर परिवर्तनको त्यो आन्दोलनसँगै भएको हिंसा, आगजनी, तोडफोड, सार्वजनिक तथा निजी सम्पत्तिको विनाश र राज्यका महत्वपूर्ण संस्थामाथिको आक्रमणले अर्को गम्भीर प्रश्न पनि जन्मायो !

के परिवर्तन ध्वंसबाट सम्भव हुन्छ ?
के असन्तुष्टिको वैध आवाज हिंसाको माध्यमबाट व्यक्त गर्न मिल्छ ? र नयाँ पुस्ताले पुरानो राजनीतिक संस्कारको विरोध गर्दा आफूले निर्माण गर्न खोजेको नयाँ संस्कार कस्तो हुनुपर्छ ?

यिनै प्रश्नको उत्तर खोज्नु आजको मुख्य आवश्यकता हो।

१. जेन–जी आन्दोलन : किन उठ्यो युवाको आवाज?

नेपालको युवा पुस्ताले विगतका पुस्ताभन्दा फरक सामाजिक, आर्थिक र प्राविधिक वातावरणमा हुर्किएको छ।इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल, विश्वव्यापी रोजगारीको बजार, विदेशमा रहेका नेपालीको जीवनशैली र देशभित्रको अवसरबीचको ठूलो अन्तरले युवामा एउटा प्रश्न जन्माएको छ;
हामीसँग क्षमता छ भने अवसर नेपालमा किन छैन?

युवाको आक्रोशका प्रमुख आधारहरूलाई यसरी हेर्न सकिन्छ।

-भ्रष्टाचारप्रतिको असन्तुष्टि ।

-राजनीतिक पहुँच र संरक्षणवाद।

-बेरोजगारी।

-शिक्षा र रोजगारीबीचको असन्तुलन ।

-राज्य संयन्त्रको ढिलासुस्ती ।

-राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको अविश्वास ।

-सार्वजनिक सेवाको कमजोर गुणस्तर ।

-अवसरमा असमान पहुँच ।

-विदेश पलायनको बाध्यता ।

-राजनीतिक दलभित्रको आन्तरिक लोकतन्त्रको कमजोरी ।

यस्ता विषयहरु महत्वपूर्ण देखिन्छन्।

त्यसैले जेन–जी आन्दोलनलाई केवल “सोसल मिडिया पुस्ताको विद्रोह” भनेर बुझ्नु यसको गहिराइलाई सीमित गर्नु हो।यो एउटा पुस्ताले राज्यलाई सोधेको प्रश्न थियो!

हामीलाई कस्तो नेपाल हस्तान्तरण गर्दै हुनुहुन्छ ?

२. तर आन्दोलनको अर्को पाटो : ध्वंस र मानवीय क्षति:

कुनै पनि आन्दोलनको वैध मागलाई सम्मान गर्नुपर्छ। तर लोकतान्त्रिक आन्दोलनको मूल्यांकन गर्दा उद्देश्य मात्र होइन, साधन र परिणाम पनि हेर्नुपर्छ।
सरकारले गठन गरेको क्षति तथा पुनर्निर्माणसम्बन्धी समितिको प्रतिवेदनअनुसार आन्दोलनसँग सम्बन्धित घटनामा ७७ जनाको मृत्यु भएको र २,४२९ जना घाइते भएका थिए। भौतिक क्षतिको कुल मूल्यांकन करिब रु. ८४ अर्ब ४५ करोड ७७ लाख गरिएको थियो।

त्यसैगरी;

-२,१६८ संस्था/निकाय प्रभावित

-२,६७१ भवनमा क्षति

-भवनतर्फ मात्र करिब रु. ३९.३१ अर्ब क्षति

-१२,६५९ सवारीसाधनमा क्षति

-सवारीसाधनतर्फ करिब रु. १२.९३ अर्ब क्षति

-सरकारी तथा सार्वजनिक क्षेत्रमा करिब रु.४४.९३ अर्ब

-निजी क्षेत्रमा करिब रु. ३३.५४ अर्ब

-समुदाय तथा अन्य क्षेत्रमा करिब रु. ५.९७ अर्ब

क्षति भएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। यी तथ्यांक केवल रुपैयाँका अंक होइनन्।यसको पछाडि कसैको घर थियो, कसैको कार्यालय थियो, कसैको व्यवसाय थियो, कसैको रोजगारी थियो, कसैको जीवनभरको लगानी थियो।त्यसैले राजनीतिक परिवर्तनको नाममा भएको ध्वंसलाई नाटकिय रोमान्टिक बनाउनु हुँदैन।

३. संसद्, सरकार र न्यायालयमा क्षति :

यो भवन मात्र थिएन व्यवस्थापिका, कार्यपालिका र न्यायपालिकाका संरचना राज्यका सामान्य भवन मात्र होइनन्।
संसद् जनताको प्रतिनिधित्वको प्रतीक हो।
सरकार राज्य सञ्चालनको केन्द्र हो।
अदालत नागरिकको न्यायको अन्तिम आश्रय हो।
त्यसैले यी संस्थामाथि भएको भौतिक क्षतिलाई केवल भवन भत्कियो भनेर हेर्न मिल्दैन।त्यहाँ रहेका अभिलेख, दस्तावेज, उपकरण, संस्थागत स्मृति र सार्वजनिक विश्वाससमेत प्रभावित हुन्छन्।नेपालको संविधानले नै कानूनको शासन, स्वतन्त्र न्यायपालिका, आवधिक निर्वाचन, जनसहभागिता, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र सुशासनलाई लोकतान्त्रिक व्यवस्थाका आधार मानेको छ। त्यसैले राज्यका संस्थामाथि हिंसात्मक आक्रमण गर्नु अन्ततः आफूले मागेको कानुनी राज्यकै आधार कमजोर बनाउनु हो।

४. पुराना सबै खराब, नयाँ सबै राम्रा भन्ने सोच पनि सही होइन !

जेन–जी आन्दोलनपछि एउटा महत्वपूर्ण बहस सुरु भएको छ—
पुरानो पुस्ता बदनाम नयाँ पुस्ता सम्मान तर राष्ट्र निर्माण पुस्ताको प्रतिस्पर्धाबाट होइन, क्षमता, चरित्र र परिणामको सहकार्यबाट हुन्छ।पुरानो पुस्तामा खराब मानिस छन् भने असल मानिस पनि छन्।

नयाँ पुस्तामा परिवर्तनको ऊर्जा छ भने त्यसमा पनि गल्ती गर्न सक्ने सम्भावना छ।त्यसैले अब नेपालले भन्नुपर्छ!
उमेर होइन, योग्यता,पार्टी होइन, नीति।नारा होइन, परिणाम।सम्बन्ध होइन, क्षमता।पद होइन, जवाफदेहिता।हामीलाई पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको ऊर्जा दुवै चाहिन्छ।

५. जेन–जीको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा नैतिकता र आचरण:

जेन–जीले पुरानो राजनीतिक संस्कारलाई प्रश्न गरेको छ।अब स्वाभाविक प्रश्न जेन–जीतर्फ पनि फर्किन्छ?

तिमीहरूले विरोध गरेको राजनीति जस्तै व्यवहार तिमीहरूले पनि गर्‍यौ भने नयाँ के भयो ?

यदि पुरानो राजनीतिमा भ्रष्टाचार खराब हो भने नयाँ राजनीतिमा पनि भष्ट्रचार खराब हुनुपर्छ।यदि पुरानो नेतृत्वमा परिवार र नातावाद गलत हो भने नयाँ नेतृत्वमा पनि यो गलत हुनुपर्छ।यदि पुरानो नेतृत्वले कानुन मिच्नु वा राज्यको निति नियम र पद्धति उलंघन गर्नु गलत हो भने नयाँ पुस्ताले पनि कानुन मिच्नु गलत मान्नुपर्छ।
यदि पुरानो पुस्ताले सार्वजनिक सम्पत्ति जलाउनु गलत हो भने नयाँ पुस्ताले पनि सार्वजनिक सम्पत्ति जोगाउनुपर्छ। राज्य एउटा देशको शासकिय स्वरुपको संम्रचना हो यो पद्धतिले आफैले कानुन अनुसार स्वचालित हुनुपर्छ , परिचालित गोईन अनि मात्र भनसुन र नाता र कृपावाद संग आर्थिक लोभलालचमा सरकार का संयन्त्र फस्दैन !

नैतिकता उमेर अनुसार बदलिँदैन, स्वभाव अनुसार पनि होईन यो धर्म ,संस्कार र नियम अनुसार हुनुपर्छ !
त्यसैले जेन–जीको वास्तविक सफलता सरकार परिवर्तनमा होइन, राजनीतिक आचरण परिवर्तनमा मापन हुनुपर्छ।

६. अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र जिम्मेवारी सँगसँगै:

लोकतन्त्रमा बोल्ने अधिकार अत्यन्त महत्वपूर्ण छ।
तर वोल्दा लेख्दा आफैलाई मात्र हेरेर ठिक छ भन्ने होईन संविधानले दिएको स्वतन्त्रता र मानविय संवेदिनशिलता पनि रहन्छ ।त्येसैले अधिकार र स्वतन्त्रताको विषय संग

अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता कि हिंसाको स्वतन्त्रता।

आलोचना कि चरित्रहत्या।प्रश्न कि अपमान।

विरोध कि सार्वजनिक सम्पत्तिको विनाश।

सामाजिक सञ्जाल कि कानुन विहीन क्षेत्र।

नयाँ पुस्ताले डिजिटल युगको राजनीति ल्याएको छ। समय अनुसार विश्व परिमार्जित र आविष्कार मुखि भएको होला तर तिय प्रविधि युग ले हाम्रो संस्कार , रितिरिवाज , पम्परा र समाज संग यो अटाउनु र अनुगमन तथा नियन्त्रण गर्ने निकाय र कानुनको आक्वाश्यकता आवाश्यक महशुस होला त यो नयां पुस्तालाई र अब समाज ,राजनीतिक बहस टिकटक, फेसबुक YouTube, X र अन्य डिजिटल प्लेटफर्ममा समेत हुन्छ।

तर डिजिटल लोकतन्त्र सफल हुन (digital ethics ) समाजिक संजाल नितिगत आचरण पनि चाहिन्छ।वा राज्यले यस्लाई नुगरानि र वियवस्थित वनाउनु पर्ला नि ? हिजो विरोध गर्ने हरु आज समर्थन खोजिरहेको छ, हिजो अधिकार माग्ने हरु आज अधिकार संम्रक्षणमा छन ! हिजो यो भएन त्यो भएन भन्नेहरु आज निति निर्माता छन्! हुजो विदेशमा पढेर र हामि जानेर आएका भन्ने हरु देश चलाउदै रिमिटेन्स स्विकार गर्दै देशको प्रुमुख आम्दानि स्रातको रुपमा स्थापित भईरहदा आज विदेशमा मान्छे काम गर्न र पढ्न जानु हुन्न भन्ने र रोक्नेमा छन।अव सोच्ने र खोज्ने वेला आयो झुटो सूचना, deepfake, character assassination, अफवाह, घृणा फैलाउने सामग्री र भीड उचाल्ने सामग्रीले लोकतन्त्रलाई बलियो होइन, कमजोर बनाउँछ। लोकतन्त्र नै विश्वको उच्चतम शासन प्रणालि हो र यस्लाई पुराना पार्टि जस्ले केहि गरेन भनेर वोल्न वयक्ति हरु आज राजनेता छन त्य संचालन गर्दैछन ! तर यो वोल्ने , चुन्न पाउने र चुनिने अधिकार स्थापित गराउने , त्यसैलाई विरोध गरेर देश संचालन गर्नेहरुलो वुझ्नु पर्ला कि यो कहिले सासुको पालो अहिले वुहारी त्यस पछि कस्को ? घुमिफिरि रुम्जाटार भन्ने उखानलाई चरितार्थ होईन मिथ्या वनोस त्यसैले समाजिक संजाल वाट न देश वन्छ न संस्कार , धर्म र पम्परा रहन्छ ! यस्ले त सुचना र जानकारी दिने तथा सुचित गर्नु पर्थ्यो तर आज केवल विरोध र गातिगलौज मात्र सुनिन्छ ! केवल सवैको ध्यान नाति नातिना देखि हजुरवा हजुरआमा मोवाईल , युट्युव , फेसवुक र टिकटक समाजिक संजाल विना रहन नसक्ने भए , वरु परिवार छोड्लान यो नछोड्ने अवस्थामा रह्यो !

७. अब प्रश्न : आन्दोलनपछि आर्थिक अवस्था कस्तो भयो ?

राजनीतिक अस्थिरता अर्थतन्त्रबाट अलग रहँदैन।

अन्तर्राष्ट्रिय मुद्रा कोषको २०२६ को मूल्यांकन अनुसार राजनीतिक संक्रमण, आन्दोलनबाट भएको आर्थिक अवरोध, कमजोर कृषि उत्पादन र निजी लगानीमा आएको कमजोरीका कारण आर्थिक वर्ष २०२५/२६ को नेपालको आर्थिक वृद्धिदर ३.० प्रतिशतमा संशोधन गरिएको थियो। त्यसपछि क्रमशः सुधार हुँदै आर्थिक २०२६ /२७ मा ४.६ प्रतिशत र २०२७/२८ मा ५.३ प्रतिशत पुग्ने प्रक्षेपण गरिएको छ।

यसले एउटा महत्वपूर्ण कुरा देखाउँछ ;

राजनीतिक परिवर्तनको अन्तिम परीक्षा आर्थिक परिणाम हो।यदि युवाले रोजगारी पाएनन् भने, यदि व्यवसायीले लगानी गरेनन् भने,यदि उद्योग खुलेनन् भने यदि कृषि उत्पादन बढेन भनेयदि पर्यटन पुनः चलेनन भने

यदि शिक्षा र सीपले रोजगारी सिर्जना गरेन भने राजनीतिक परिवर्तनले नागरिकको जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन ल्याउन सक्दैन।कृर्षि ,जलस्रोत,हाईड्रो ,पर्वतारोहण तथा पर्यटन ,धर्म र संस्कृति , अव नेपाललाई शैक्षिक गन्तव्य वनाएर स्वास्थ्य र शिक्षालाई जोड दिईएन भने नयां सोचका साथ कल कारखान संचालन तथा खुलेन भने वैकिगं क्षेत्र लगानि गर्न सक्षज्ञ रहन सकेन भने त्यको अवस्था आर्थिक सवस र सक्षम रहन सक्दैन ।

८. अब नेपालले Remittance Economy बाट Production & Supply Economy तर्फ जानुपर्छ:

नेपालको ठूलो आर्थिक आधार वैदेशिक रोजगारी र विप्रेषण बनेको छ।तर प्रश्न यो हो कि ,
हाम्रा युवा सधैँ विदेश जाने कि नेपालमै अवसर सिर्जना गर्ने ? वा विदेशमा रहेका ज्ञान , सिप र धन आर्जन गरेकालाई नेपाल फर्कर लगानि गर्ने अवसर कहिले दिने ?

(Low skill Migration) दक्षता विहीन आप्रवासन लाई वैदेशिक रोजगारी !

(Skilled migration)सीप युक्त कामदारको आप्रवासन !

(Global professionals)विश्वव्यापी व्यावसायिकहरू विज्ञहरू

(International Education) अन्तराष्ट्रिय शिक्षा अध्यन अनुसन्धान लाई रोक्ने होइन।

(Global investors)अन्तर्राष्ट्रिय लगानिकर्ता हरु

को यात्रामा देश लैजानुपर्छ।

विदेशमा अध्ययन , सिप आर्जन गरि अनुभव भएकाहरुले नेपालमा लगानि गर्नका लागि निति नियम , भिसा र सुरक्षाको व्यवस्था निर्माण रहनु पर्छ !
उद्योग,कृषि,पर्यटन,प्रविधि,शिक्षा,स्वास्थ्य,ऊर्जा,स्टार्टअपमा लगानी हुने वातावरण बनाउनुपर्छ।

९. विपद् व्यवस्थापन :

राजनीतिक परिवर्तनपछिको सबैभन्दा ठूलो परीक्षाआज नेपाल फेरि अर्को भयावह प्राकृतिक विपत्तिको सामना गरिरहेको छ।२०२६ अगस्ट २६ मा हिमाली क्षेत्रमा भएको विनाशकारी हिमनदी तथा भू–स्खलन सँग जोडिएको बाढीले रसुवा,नुवाकोट र धादिगं तथा सीमावर्ती क्षेत्रमा मानविय,भौतिक , आर्थिक र समाजिक ठूलो क्षति पुर्‍याएको छ। पछिल्ला अन्तर्राष्ट्रिय रिपोर्ट अनुसार हजारौँ मानिसको मृत्यु वा बेपत्ता भएको, करिब २०,००० घर पुनर्निर्माण गर्नुपर्ने र पुनर्निर्माण लागत अर्बौँ डलर पुग्न सक्ने प्रारम्भिक अनुमान छ। यो विपत्ति केवल प्राकृतिक घटना होइन।यसले नेपालको राज्य क्षमता परीक्षण गरिरहेको छ र नागरिक अविभाकत्व खोज्दैछ ।

प्रश्न अब यस्तो हुनुपर्छ:

बाढी आएपछि उद्धार गर्ने कि बाढी आउनुअघि जोखिम घटाउने ?

पहिरो गएपछि बाटो बनाउने कि जोखिमयुक्त ठाउँमा सडक नबनाउने ?

घर बगेपछि राहत दिने कि सुरक्षित स्थानमा पुनर्वास गर्ने ?

विपत्ति भएपछि बजेट माग्ने कि Disaster Risk Financing पहिले नै तयार गर्ने?

विपत्त परेपछि उपकरण समान खरिद गर्ने पुर्व तयारीमा वस्ने विषय समय समय मा उठ्छ !

१०. पुनर्निर्माण : (Build Back Better) हुनुपर्छ

अब पुनर्निर्माणको अर्थ पुरानै ठाउँमा पुरानै संरचना बनाउनु हुनु हुँदैन।Build Back Better संग ग्रामिण र शहर एकिकृत वस्ति वजारको व्यवस्थापनमा नेपालको राष्ट्रिय नीति बन्नुपर्छ।

पुनर्निर्माणमा ध्यान दिन सकिन्छ ।

१. सुरक्षित बस्ती

जोखिमयुक्त नदी किनार र पहिरो क्षेत्रमा नयाँ बस्ती विस्तार रोक्नुपर्छ।

२. जलवायु–सहिष्णु पूर्वाधार

सडक, पुल, विद्यालय, अस्पताल र जलविद्युत् परियोजना climate-resilient हुनुपर्छ।

३. पूर्वसूचना प्रणाली

प्रत्येक संवेदनशील नदी तथा हिमतालमा real-time monitoring आवश्यक छ।

४. स्थानीय सरकारको क्षमता

विपद्को पहिलो प्रतिक्रिया स्थानीय तहबाट हुन्छ।

त्यसैले प्रत्येक पालिकामा Emergency Operation Centre (आकस्मिक सञ्चालन केन्द्र / आपतकालीन कार्यसञ्चालन केन्द्र): यो विपदको समयमा सूचना संकलन गर्ने, स्रोत साधनको बाँडफाँड गर्ने र राहत तथा उद्धार कार्यको राष्ट्रिय वा स्थानीय स्तरमा समन्वय गर्ने मुख्य केन्द्र हो (जस्तै नेपालमा गृह मन्त्रालय अन्तर्गतको NEOC र स्वास्थ्य मन्त्रालय अन्तर्गतको HEOC)।

Rescue Equipment (उद्धार सामग्री / खोज तथा उद्धार उपकरण): विपदमा परेका नागरिकहरूलाई बचाउन आवश्यक पर्ने भौतिक साधनहरू, जस्तै: डोरी, डुङ्गा, भर्‍याङ, हेलिकप्टर, कटर, र भग्नावशेष पन्छाउने मेसिनहरू।

Trained Responders (तालिमप्राप्त उद्धारकर्ता / पहिलो प्रतिकार्यकर्ता): विपदको अवस्थामा तुरुन्तै घटनास्थलमा खटिएर खोज, उद्धार र प्राथमिक उपचार सेवा प्रदान गर्न विशेष रूपमा तालिम प्राप्त गरेका जनशक्ति (जस्तै:नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी बल र समुदाय स्तरका स्वयंसेवकहरू)।

Emergency Communication (आकस्मिक सञ्चार / आपतकालीन सञ्चार प्रणाली): सामान्य सञ्चार सञ्जाल अवरुद्ध भएको अवस्थामा पनि सूचना आदानप्रदान गर्न प्रयोग गरिने विशेष प्रविधि, जस्तै— स्याटेलाइट फोन, वायरलेस रेडियो (VHF/UHF), र आपतकालीन साइरनहरू
。
Medical Response (चिकित्सकीय प्रतिकार्य / स्वास्थ्य सेवा व्यवस्थापन): घाइतेहरूलाई घटनास्थलमै दिइने प्राथमिक उपचार, घाइतेहरूको वर्गीकरण (Triage), एम्बुलेन्स सेवा, र अस्पतालहरूमा गरिने आकस्मिक उपचार व्यवस्थापन व्यवस्थित गर्नुपर्छ।

५. पारदर्शी पुनर्निर्माण कोष

विदेशी सहायता, सरकारी बजेट र निजी सहयोगको एकीकृत डिजिटल ट्र्याकिङ प्रणाली हुनुपर्छ।

११. अब सुशासनको अर्थ के?

नेपालमा सुशासन शब्द धेरै प्रयोग भयो।

तर अब सुशासनलाई भाषणबाट निकालेर measurement system मा लैजानुपर्छ।

सरकारको प्रत्येक मन्त्रालयको—

कति बजेट ? कति खर्च ? कति परिणाम? कति रोजगारी?कति आयोजना सम्पन्न ? कति समय?कति लागत ? सार्वजनिक हुनुपर्छ।
Budget होइन, Outcome हेर्नुपर्छ।

मन्त्रालयले “हामीले यति रकम खर्च गर्‍यौँ” भन्नु भन्दा
यति परिणाम दियौँ भन्न सक्नुपर्छ।

१२. कानुनी शासन : नयाँ नेपालको मेरुदण्ड

नेपालको संविधानले नै लोकतान्त्रिक शासन, मौलिक अधिकार, स्वतन्त्र न्यायपालिका र कानुनी राज्यलाई राष्ट्र निर्माणको आधार मानेको छ।
त्यसैले अब कुनै पनि व्यक्ति:

प्रधानमन्त्री होस्, मन्त्री होस्, सांसद होस्, नेता होस्, उद्योगपति होस् वा आन्दोलनकारी होस् कानुनभन्दा माथि हुनु हुँदैन।कानुनको शासनको वास्तविक अर्थ यही हो।न्यायको दुईवटा मापदण्ड हुन सक्दैन।

आफ्नो पक्षले गरेको हिंसा “क्रान्ति” र विपक्षीले गरेको हिंसा “अपराध” भन्न मिल्दैन।

अपराधको मापदण्ड व्यक्ति वा विचार होइन, कानुन हुनुपर्छ।

१३. अनुसन्धान निष्पक्ष हुनुपर्छ

आन्दोलनमा मृत्यु भएकाहरूको न्यायका लागि:

• राज्यको बल प्रयोगको निष्पक्ष अनुसन्धान
• आन्दोलनकारीको हिंसाको अनुसन्धान

-सार्वजनिक सम्पत्ति विनाशको अनुसन्धान

• निजी सम्पत्ति क्षतिको अनुसन्धान

-आगजनी र लुटपाटको अनुसन्धान

• डिजिटल misinformation को अनुसन्धान

सबै पक्षलाई समान कानुनी मापदण्डमा राखिनुपर्छ।

न्याय प्रतिशोध हुनु हुँदैन।

दोषी प्रमाणित भए कानुनअनुसार सजाय।

निर्दोष भए सम्मानपूर्वक उन्मुक्ति।

यही लोकतान्त्रिक न्याय हो।

१४. राजनीतिक दलहरूको पनि आत्मसमीक्षा आवश्यक छ

जेन–जी आन्दोलनको एउटा ठूलो सन्देश पुराना दलका लागि हो।अब केवल हामीले देशका लागि यति गर्‍यौँ
भन्ने इतिहासले पुग्दैन।

नयाँ पुस्ताले सोध्नेछ,अब तपाईंहरूले के दिनुहुन्छ?

दलहरूले सुधार गर्नुपर्ने विषय:

पार्टीभित्र लोकतन्त्र:के नेतृत्व सधैँ एउटै व्यक्तिको वरिपरि रहन्छ?

आर्थिक पारदर्शिता:दलले पैसा कहाँबाट पाउँछ?

उम्मेदवारको योग्यता:उम्मेदवार बन्ने आधार केवल टिकट र गुट हो कि क्षमता?

पुस्तान्तरण:युवा केवल झण्डा बोक्ने होइन, निर्णय गर्ने ठाउँमा पुग्नुपर्छ।

१५. प्रशासनिक सुधार : सरकारलाई Service Delivery Machine बनाउनुपर्छ
सरकारी कार्यालयमा नागरिकको समय सबैभन्दा ठूलो मूल्य हो।एक नागरिक, एक डिजिटल प्रोफाइल
को अवधारणा विकास गर्न सकिन्छ।

जन्मदर्ता, नागरिकता, शिक्षा, स्वास्थ्य, कर, व्यवसाय, सामाजिक सुरक्षा आदि सेवामा दोहोरिने कागजी प्रक्रिया घटाउनुपर्छ।सरकारले नागरिकलाई कार्यालयमा बोलाउने होइन,सरकारको सेवा नागरिकको मोबाइलसम्म पुग्नुपर्छ।

१६. शिक्षा सुधार बिना जेन–जीको सपना पूरा हुँदैन

नेपालको शिक्षा प्रणालीले अब केवल प्रमाणपत्र होइन, skills दिनुपर्छ।

विद्यालयदेखि व्यक्ति र समाज सम्म

AI कृत्रिम बुद्धिमत्ता): मानव जस्तै सोच्न, सिक्न र समस्या समाधान गर्न सक्ने कम्प्युटर प्रविधि वा प्रणाली।Coding ( कम्प्युटर प्रोग्रामिङ): कम्प्युटर, एप वा सफ्टवेयर निर्माण गर्न प्रयोग गरिने डिजिटल भाषा वा कमान्ड लेख्ने कार्य।

Entrepreneurship (उद्यमशीलता): नयाँ व्यवसाय वा उद्योग सुरु गर्ने, जोखिम मोल्ने र नवीन सोचलाई बजारमा उतार्ने क्षमता।

Communication (सञ्चार ): आफ्ना विचार, भावना वा सूचनाहरू स्पष्ट र प्रभावकारी रूपमा अरू समक्ष पुर्‍याउने र बुझ्ने कला।

Critical Thinking (तार्किक सोच): कुनै पनि कुरालाई अन्धधुन्ध विश्वास नगरी तथ्य, तर्क र प्रमाणका आधारमा सही वा गलत छुट्याउने क्षमता।
Financial Literacy (वित्तीय साक्षरता): पैसाको व्यवस्थापन, बचत, लगानी, बजेट निर्माण र ऋणसम्बन्धी व्यावहारिक ज्ञान।

Vocational Skills (व्यावसायिक सीप ): कुनै निश्चित पेसा वा कामका लागि आवश्यक पर्ने व्यावहारिक वा हातको सीप (जस्तै— प्लम्बिङ, इलेक्ट्रिसियन, डकर्मी, वा फोटोग्राफी)।

Digital Literacy (डिजिटल साक्षरता): कम्प्युटर, इन्टरनेट, स्मार्टफोन र डिजिटल प्लेटफर्महरू सुरक्षित र सही रूपमा प्रयोग गर्न सक्ने ज्ञान।
Ethics (नैतिकता ): समाजमा कुन व्यवहार सही र कुन गलत हो भनी छुट्याउने र सही मार्ग अवलम्बन गर्ने आचरण।
Civic Responsibility (नागरिक दायित्व): समाज र राष्ट्रप्रतिको कर्तव्य, जस्तै— कानुनको पालना गर्ने, मतदान गर्ने र सामाजिक कार्यमा सहभागी हुने दायित्व।

यस्ता पढाउनुपर्छ।

विश्वविद्यालयले पनि degree factory को होइन,

रोजगार, नवप्रवर्तन र अनुसन्धान प्रणाली (वा इकोसिस्टम)

तपाईंले उल्लेख गर्नुभएका शब्दहरूको सन्दर्भअनुसार नेपालीमा यसरी बुझ्न र प्रयोग गर्न सकिन्छ:

• Employment (रोजगारी): नागरिकका लागि आयआर्जनका अवसरहरू सिर्जना गर्ने र श्रम बजारलाई व्यवस्थित बनाउने पक्ष।
• Innovation (नयाँ खोज): पुराना समस्याहरूलाई समाधान गर्न नयाँ प्रविधि, सोच, वा नयाँ कार्यशैलीको विकास र प्रयोग गर्ने प्रक्रिया।
• Research Ecosystem (अनुसन्धानको वातावरण): प्राज्ञिक, वैज्ञानिक र व्यावहारिक अध्ययन-अनुसन्धानलाई प्रोत्साहन गर्ने नीति, संस्था, प्रयोगशाला र लगानीको एकीकृत संरचना बन्नुपर्छ।

१७. युवालाई विदेश जानबाट रोक्ने होइन, नेपालसँग जोड्ने

आजको विश्वमा युवालाई विदेश जान रोक्न सम्भव पनि छैन, आवश्यक पनि छैन।

तर नीति यस्तो हुनुपर्छ—

Go Global, Connect Nepal. विदेश जाउ , नेपाल संगै

विदेश गएको नेपाली—

• ज्ञान ल्याओस् पूँजी ल्याओस् प्रविधि र प्राविधिक ल्याओस् नेटवर्क ल्याओस् व्यापार ल्याओस् भन्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।
  नेपालको diaspora लाई राष्ट्रिय विकासको strategic partner बनाउनुपर्छ।

१८. अबको राजनीतिक संस्कार : Winner takes all होइन

नेपालमा सरकार परिवर्तनसँगै सबै कुरा बदलिने संस्कारले संस्थागत स्थायित्व कमजोर बनाउँछ।

अब आवश्यक छ: राष्ट्रिय विकास निरमाण वा देश निर्माण को सवै दलको एउटै एजेण्डा

जसमा सरकार बदलिए पनि केही राष्ट्रिय विषय नबदलिऊन् जस्तै:शिक्षा,स्वास्थ्य,ऊर्जा,सडक,जलस्रोत,डिजिटल नेपाल,विपद् व्यवस्थापन,पर्यटन,कृषि र युवा रोजगारी
यी विषय पार्टीगत राजनीति भन्दा माथि हुनुपर्छ।

१९. जेन–जी आन्दोलनको एक वर्षपछि सबैभन्दा ठूलो प्रश्न

एक वर्षपछि हामीले केवल यो प्रश्न सोध्नु हुँदैन!

कसले आन्दोलन जित्यो ?

हामीले सोध्नुपर्छ, नेपालले के जित्यो?

यदि युवा अझै बेरोजगार छन्,भ्रष्टाचार उस्तै छ,सरकारी सेवा उस्तै ढिलो छ,अदालतमा मुद्दा उस्तै थुप्रिएका छन्,
उद्योग खुल्दैनन्,शिक्षित युवा विदेश जान बाध्य छन्,
र विपद् आएपछि राज्य तयारीविहीन हुन्छ,भने परिवर्तन अधुरो छ।जुन जोगि आए पनि कानै चिरेको र यो र त्यो को नाम मा देशको ढुकुटिको वर्नलुट रहन्छ ।

२०. अब ध्वंसको शक्ति होईन निर्माणको शक्ति” बनाउने समय:

जेन–जी आन्दोलनले देखाएको युवाको ऊर्जा विशाल छ।त्यो ऊर्जा:आगोमा होइन, उद्योगमा।
ढुंगामा होइन, निर्माणमा।नारामा होइन, नीतिमा।
सडकको विरोधमा मात्र होइन, संसद्को नीति निर्माणमा।Social media outrage मा मात्र होइन, social innovation मा।प्रयोग हुनुपर्छ।
युवाले सरकारलाई प्रश्न गरून्।तर सरकारमा पुगेपछि युवाले पनि जवाफ दिन सक्नुपर्छ।यही लोकतन्त्रको परिपक्वता हो।

२१. अब पुरानो र नयाँ पुस्ताबीच सहकार्य

नेपाललाई अब पुसितोको (Generation War ) लडाई होइन, Generation Partnership चाहिएको छ।पुरानो पुस्ताले दिन सक्छ!अनुभव, इतिहास, संस्था र संघर्षको ज्ञान।नयाँ पुस्ताले दिन सक्छ!

ऊर्जा, प्रविधि, नयाँ सोच, innovation र साहस।
यी दुई जोडिए भने अनुभव ,ऊर्जा, प्रविधि ,नैतिकता जोडिएमा मात्रै नयाँ नेपाल बन्न सक्छ।

२२. अबको नेपालका लागि १० बुँदे राष्ट्रिय संकल्प

१. कानूनभन्दा माथि कोही नहुने।

२. सार्वजनिक सम्पत्तिको संरक्षणलाई नागरिक कर्तव्य बनाउने।

३. भ्रष्टाचारमा शून्य सहनशीलता।

४. राजनीतिक दलभित्र पारदर्शिता र पुस्तान्तरण।

५. सरकारी सेवामा डिजिटल र परिणाममुखी प्रणाली।

६. युवाका लागि सीप, उद्यम र रोजगारी।

७. उत्पादनमुखी अर्थतन्त्र।

८. विपद् पूर्वतयारी र climate-resilient infrastructure।

९. ध्वंसग्रस्त संरचनाको पारदर्शी पुनर्निर्माण।

१०. पुरानो र नयाँ पुस्ताबीच राष्ट्रिय सहकार्य।

परिवर्तनको सूर्य उदाइसकेको छ, अब उज्यालो बनाउने जिम्मेवारी हाम्रो हो

जेन–जी आन्दोलनलाई नेपालको इतिहासले केवल एउटा आन्दोलनका रूपमा मात्र सम्झने छैन।
यसले एउटा पुस्ताको असन्तुष्टि, साहस र परिवर्तनको चाहना देखायो।तर त्यससँगै यसले हामीलाई अर्को ठूलो पाठ पनि सिकायो।परिवर्तनको नाममा ध्वंस गर्न सजिलो छ;तर ध्वंसपछि नयाँ व्यवस्था निर्माण गर्न कठिन छ।सरकार बदल्नु सजिलो हुन सक्छ।

तर शासनको संस्कार बदल्नु कठिन छ।नेता बदल्नु सजिलो हुन सक्छ।तर राजनीतिक नैतिकता बदल्नु कठिन छ।भवन बनाउन सकिन्छ।
तर संस्था र नागरिक विश्वास पुनर्निर्माण गर्न वर्षौँ लाग्छ।त्यसैले अब नेपालले विगतको ध्वंसमा मात्र अड्किएर बस्नु हुँदैन।ध्वंसको हिसाब गरौँ,
दोषीलाई कानुनको दायरामा ल्याऔँ,पीडितलाई न्याय दिऔँ,क्षतिग्रस्त संरचना पुनर्निर्माण गरौँ,
संस्थाहरू बलियो बनाऔँ,सुशासन स्थापना गरौँ,
र युवाको ऊर्जालाई राष्ट्र निर्माणमा लगाऔँ।

आज नेपाललाई अर्को आन्दोलनभन्दा बढी नयाँ कार्यसंस्कृति चाहिएको छ।हामीलाई अर्को ठूलो नारा भन्दा बढी ठूलो परिणाम चाहिएको छ।हामीलाई अर्को सत्ता संघर्षभन्दा बढी राष्ट्रिय सहकार्य चाहिएको छ।

र हामीलाई अर्को पुस्तालाई दोष दिने होइन।

अर्को पुस्तालाई अवसर दिने नेपाल चाहिएको छ।

परिवर्तनको सूर्य उदाइसकेको छ।अब त्यसको न्यानो घाम सबै नेपालीको घरसम्म पुर्‍याउनु छ।ध्वंसबाट निर्माणतर्फ,अराजकताबाट कानुनी शासनतर्फ,
निराशाबाट आशातर्फ,पलायनबाट उत्पादनतर्फ,
र राजनीतिक संघर्षबाट राष्ट्रिय सहकार्यतर्फ
अबको नेपाल यही यात्रामा अघि बढ्नुपर्छ।
यही नै जेन–जी आन्दोलनको वास्तविक परीक्षा हुनेछ।
यही नै नयाँ नेपालको वास्तविक सुरुवात हुनेछ।जनतामा विश्वास छ हामि विश्वश्त छौ समयले पर्खिरहेको छ पछि हामिलाई गर्ने दिएन स्वदेशि तथा विदेशि शक्तिले भन्न छुट छैन ! याद भया !