विश्व मानचित्रमा दशैँ र विजयादशमीको उल्लास

सनातन संस्कृति र पूर्वीय दर्शनको धड्कन मानिने महान् पर्व दशैँ (दशहरा वा विजयादशमी) केवल कुनै भौगोलिक सीमा, राष्ट्रिय रेखा वा जातीय परिधिभित्र सीमित छैन । असत्यमाथि सत्यको, अधर्ममाथि धर्मको र अन्धकारमाथि प्रकाशको शाश्वत विजय उत्सवका रूपमा मनाइने यो पावन पर्व आज विश्वका २५ भन्दा बढी देशहरूमा भव्यताका साथ मनाउने गरिएको छ । नेपालको हिमाल, पहाड र तराईका आँगनहरूबाट सुरु भएको जमरा र रातो टीकाको बास्ना आज विश्वका कुना–कुनामा पुगेको छ । नेपाली र हिन्दु समुदायको तीव्र विश्वव्यापी बसाइँसराइसँगै यो महान् उत्सवले महाद्वीपहरू नाघेर विश्व जनमानसलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा गाँस्ने काम गरेको छ । जहाँ–जहाँ सनातन धर्मावलम्बी र नेपालीहरू पुगेका छन्, त्यहाँ–त्यहाँ उनीहरूले आफ्नो पहिचान, संस्कार र पूर्वजहरूले सुम्पेको आस्थाको धरोहरलाई पनि सँगै बोकेर लगेका छन् ।

नेपालमा दशैँ केवल एउटा चाडमात्र नभएर राष्ट्रिय आत्मा र पारिवारिक पुनर्मिलनको पर्याय पनि हो । १५ दिनसम्म मनाइने यो महापर्वमा घटस्थापनाका दिन जौ रोपेर हुर्काइएको पहेँलो पवित्र जमरा, मान्यजनको हातबाट निधारमा लगाइने रातो अक्षताको टिका, आकाशमा उड्ने रङ्गीचङ्गी चङ्गा र गाउँघरमा हालिने लिङ्गे पिङहरूले अनुपम आत्मीयता सिर्जना गर्छन् । छिमेकी मुलुक भारतमा विजयादशमीको रौनक उत्तिकै भव्य र विविधतापूर्ण छ । उत्तर तथा पश्चिम भारतमा मर्यादा पुरुषोत्तम भगवान् रामले अत्याचारी रावणको वध गरेको सम्झनामा भव्य रामलीला नाटक मञ्चन गरिन्छ भने विशाल पुतलाहरू दहन गरेर असत्यको अन्त्यको सन्देश दिइन्छ । पूर्व र दक्षिण भारतमा भने महिषासुरमर्दिनी भगवती दुर्गाको आराधना गर्दै दुर्गा पूजाको उत्सव मनाइन्छ । सिक्किम, दार्जिलिङ र आसामजस्ता नेपाली भाषी बाहुल्य क्षेत्रहरूमा भने नेपालकै झैँ टीका र जमराको मौलिक परम्परा जीवित छ ।

हिमाली अधिराज्य भुटानमा सन् १९८० देखि दशैँलाई राष्ट्रिय सार्वजनिक बिदाका रूपमा मान्यता दिइएको छ । जहाँ दक्षिण भुटानी ल्होत्साम्पा समुदायले बडो भक्तिभावका साथ यो पर्व मनाउँछन् । त्यहाँ प्रत्येक वर्ष भुटानका राजा स्वयम् थिम्पुस्थित देवी पञ्चायन मन्दिर पुगेर हिन्दु समुदायका प्रतिनिधिहरूलाई रातोको सट्टा सेतो टीका प्रदान गरी सामाजिक सद्भाव र एकताको अद्भूत सन्देश दिन्छन् । बंगलादेशमा विशाल हिन्दु अल्पसंख्यक समुदायले दुर्गा पूजाको रूपमा यो उत्सव मनाउँछन् जहाँ दशौँ दिन (विजया दशमी) मा नदीहरूमा प्रतिमा विसर्जन गर्दै विशाल जनसागर, सांस्कृतिक नृत्य र मिठाई बाँडेर भ्रातृत्व साटासाट गरिन्छ । श्रीलङ्कामा तमिल हिन्दुहरूले नवरात्रिको पावन अवसरमा मन्दिरहरूमा विशेष प्रार्थना र भजनकीर्तन आयोजना गर्छन् भने पाकिस्तानको सिन्ध क्षेत्रमा रहेका अल्पसंख्यक हिन्दुहरूले कराँची र हैदरावादजस्ता सहरहरूमा प्राचीन परम्परा जोगाउँदै साना–साना पुतला दहन र रामायण मञ्चन गरेर आफ्नो निष्ठा प्रदर्शन गर्छन् । त्यसै गरी म्यान्मार (बर्मा) मा दशकौँदेखि बसोबास गर्दै आएका लाखौं बर्मेली गोर्खाहरूले राजवंशको समयदेखि नै टीका–जमराको संस्कृति जोगाएर आफ्नो नेपालीपनलाई अक्षुण्ण राखेका छन् ।

इतिहासको पाना पल्टाएर हेर्दा १९औँ शताब्दीमा बेलायती उपनिवेशकालमा मजदुरका रूपमा टाढा–टाढाका टापुहरूमा पु¥याइएका भारतीयहरूले रोपेको सनातन संस्कृतिको बिउ आज विशाल वृक्ष बनिसकेको छ । मरिससमा करिब ५० प्रतिशत हिन्दु आबादी रहेको हुँदा त्यहाँ दशहरालाई राष्ट्रिय स्तरमै मन्दिरका अनुष्ठान र सांस्कृतिक कार्यक्रमसहित मनाइन्छ । क्यारिबियन राष्ट्रहरू त्रिनिदाद एन्ड टोबागो, गुयाना र सुरिनाममा त विगत एक शताब्दीभन्दा बढी समयदेखि खुला आकाशमुनि हप्तौँसम्म चल्ने रामलीला नाटकको परम्परा कायमै छ, जहाँ सिङ्गो गाउँ नै सहभागी भई रावणको विशाल पुतला जलाउँछ । क्यारिबियन सागरको किनारमा गुञ्जने रामलीलाका धुनहरूले पुर्खाको त्याग र संस्कृतिको अमरताको कथा भनिरहेका हुन्छन् । त्यस्तै, फिजीका इन्डो–फिजियनहरूले नवरात्रिका नौ दिनसम्म कठोर व्रत बसेर विजयादशमीमा सामूहिक भोज र पूजा आयोजना गर्छन् भने इन्डोनेसियाको बाली टापुमा स्थानीय परम्परासँग सनातन हिन्दु दर्शनको सुन्दर मिश्रण देख्न पाइन्छ, जहाँ ‘धर्म’ ले ‘अधर्म’ माथि पाउने विजयलाई ब्रह्माण्डीय सन्तुलनको रूपमा मनाइन्छ ।
आधुनिक युगमा रोजगारी, अध्ययन र व्यापारका क्रममा विश्वका विकसित मुलुकहरूमा पुगेको नयाँ पुस्ताले दशैँ र दशहराको स्वरूपलाई अझ फराकिलो र आधुनिक बनाएको छ । अमेरिका, क्यानडा र बेलायतका लन्डन, टोरोन्टो, न्युयोर्क र टेक्ससजस्ता ठूला सहरहरूमा खुला मैदानमा हजारौँ मानिस भेला भई रावण दहन, गर्बा–डान्स र विजयादशमीका सामूहिक टिका कार्यक्रमहरू आयोजना गर्छन् । अस्ट्रेलियाका सिड्नी, मेलबर्न तथा न्युजिल्यान्डको अकल्यान्डमा स्थानीय हिन्दु परिषद् र नेपाली सांस्कृतिक समाजहरूले भव्य महोत्सवको रूपमा पर्व मनाउँदै आएका छन्, जसले प्रवासी नेपाली र भारतीय मूलका बालबालिकाहरूलाई आफ्नो जरासँग जोडिराख्न पुलको काम गरेको छ ।

मध्यपूर्व (खाडी राष्ट्र) का संयुक्त अरब इमिरेट्स (यूएई), कतार, साउदी अरेबिया, कुवेत, बहराइन र ओमानजस्ता मुस्लिम देशहरूमा लाखौँको संख्यामा कार्यरत दक्षिण एसियाली श्रमिकहरूका लागि दशैँ एउटा ऊर्जा र घरको सम्झना मेटाउने माध्यम बनेको छ । अन्तर्राष्ट्रिय पञ्चाङ्ग निर्णयक समितिले त गल्फका विभिन्न सहरहरू जस्तै अबुधाबी, दोहा र मनामाका लागि विशेष टिकाको शुभ साइत समेत गणना गरी प्रकाशित गर्ने गर्दछ, जसले यो चाडको सर्वव्यापी महत्वलाई पुष्टि गर्छ । त्यस्तै जापान, मलेसिया र दक्षिण कोरियाजस्ता पूर्व एसियाली देशहरूमा अध्ययनरत विद्यार्थी र कार्यरत युवाहरूले व्यस्त दिनचर्याका बाबजुद आफ्ना सांस्कृतिक संस्था र मन्दिरहरूमार्फत दशैँको टीका र भोज आयोजना गरेर परदेशमा पनि घरको आभास गराउँछन् ।

वास्तवमा दशैँ र विजयादशमी केवल एउटा धार्मिक रीतिथिति वा बिदा मनाउने बहानामात्र होइन । यो त मानव सभ्यतालाई अन्याय, अत्याचार र अहंकारका विरुद्ध उभिन दिइने एउटा विश्वात्मक सन्देश हो । जब, परदेशमा रहेका नेपालीहरू आफ्ना अभिभावकको अनुपस्थितिमा पनि मान्यजनको आशीर्वाद लिन रातो टीका र पहेँलो जमरा सजाउँछन्, तब त्यहाँ एउटा गहिरो भावुकता र सांस्कृतिक जीवन्तता झल्किन्छ । यसले भूगोलको दूरीलाई मेटाउँछ, मनहरूलाई जोड्छ र पुर्खाले दिएको नैतिक मूल्य–मान्यतालाई पुस्तान्तरण गर्छ । काठमाडौँको वसन्तपुरदेखि लन्डनको हाइड पार्कसम्म, अनि जनकपुरको आँगनदेखि न्युयोर्कको टाइम्स स्क्वायरसम्म गुञ्जने “विजयादशमीको शुभकामना” ले के प्रमाणित गर्छ भने, भूगोल विभाजित हुन सक्छ तर संस्कृति र मानवीय आस्थाका धागोहरूले सिंगो संसारलाई एउटै परिवार (वसुधैव कुटुम्बकम) को रूपमा बाँध्न सक्छन् । दशैँ र दशहराको यो वैश्विक यात्रा नै हाम्रो पहिचान, गौरव र सनातन सभ्यताको अमर विजय–गाथा हो ।