शरीर दुख्दा मन पनि बोलिरहेको हुन्छ

आजको आधुनिक जीवनशैलीमा जोर्नी दुख्ने, घाँटी जाम हुने, काँध नचल्ने, कम्मर दुख्ने तथा रुमेटोइड अर्थराइटिसजस्ता दीर्घकालीन समस्या अत्यन्त सामान्य बन्दै गएका छन् । उमेर बढ्दै जाँदा हड्डी र जोर्नीमा परिवर्तन हुनु स्वाभाविक भए पनि धेरै युवा र मध्यम उमेरका मानिसहरू पनि यस्ता समस्याबाट प्रभावित भइरहेका छन् । आधुनिक चिकित्साशास्त्रले यस्ता रोगहरूका कारण आनुवांशिकता, प्रतिरक्षा प्रणालीको असन्तुलन, उमेर, संक्रमण, चोटपटक, मोटोपना, गलत बसाइ, कामको प्रकृति तथा जीवनशैलीलाई प्रमुख कारकका रूपमा स्वीकार गरेको छ । तर पछिल्ला दशकहरूमा अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष पनि चर्चामा आएको छ– मानसिक तनाव, भावनात्मक अवस्था र शारीरिक रोगबीचको सम्बन्ध । मानिस केवल शरीर होइन ।

ऊ सोच्ने, महसुस गर्ने, सम्झने, डराउने, आशा गर्ने र निराश हुने सम्बन्धमा बाँच्ने प्राणी हो । जब मन लामो समयसम्म तनाव, चिन्ता, डर, अपमान, दुःख वा दबाबमा रहन्छ, त्यसको प्रभाव शरीरमा पनि पर्न सक्छ । यही सम्बन्धलाई आधुनिक विज्ञानमा साइको न्युरो इम्युनोलोजी अर्थात् मनो–स्नायु प्रतिरक्षा विज्ञान भनिन्छ । होमियोप्याथी चिकित्सामा भने धेरै पहिले नै मन, शरीर र जीवनशक्ति (भाइटल फोर्स) को एकीकृत अवधारणा प्रस्तुत गरेको थियो । यसका अनुसार रोग केवल कुनै अंगको समस्या होइन, यो सम्पूर्ण व्यक्तिको असन्तुलित अवस्थाको अभिव्यक्ति हुन सक्छ ।

त्यसैले होमियोप्याथी चिकित्सापद्धतिमा रोगको नामभन्दा पनि रोगी व्यक्ति महत्त्वपूर्ण हुन्छ । सन् १८१० मा प्रकाशित डा. सामुएल हानेमानको प्रसिद्ध ग्रन्थ अर्गेनन् अफ मेडिसिनमा रोगलाई जीवन शक्तिमा आएको असन्तुलनको परिणामका रूपमा वर्णन गरिएको छ । हानेमानका अनुसार रोगको प्रारम्भिक परिवर्तन मानिसको व्यवहार, मनोदशा, निद्रा, रुचि, डर, रिस वा भावनात्मक प्रतिक्रियामा देखिन सक्छ र पछि शारीरिक लक्षणका रूपमा प्रकट हुन सक्छ । यही कारण होमियोप्याथिक केस–टेकिङमा चिकित्सकले केवल ‘कुन जोर्नी दुखेको छ ?’ भनेर मात्र सोध्दैनन् । उनीहरूले बिरामीको स्वभाव, रिसको प्रकृति, दुःखको इतिहास, डर, चिन्ता, अपमान, पारिवारिक सम्बन्ध, आर्थिक अवस्था, कामको दबाब, निद्रा, सपना तथा रोग शुरु हुनुअघि भएका जीवनका महत्त्वपूर्ण घटनाहरू पनि बुझ्ने प्रयास गर्छन् ।

मनो–स्नायु–प्रतिरक्षा विज्ञान के भन्छ ? ः पहिले शरीर र मनलाई अलग–अलग प्रणालीका रूपमा हेरिन्थ्यो । तर आजको आधुनिक विज्ञानले मस्तिष्क, स्नायु प्रणाली, हर्मोन र प्रतिरक्षा प्रणालीबीच गहिरो सम्बन्ध रहेको प्रमाणित गरेको छ । जब मानिस तनावमा हुन्छ, शरीरमा कोर्टिसोल र एड्रेनालिनजस्ता तनाव हर्मोनहरूको मात्रा बढ्छ । छोटो समयको तनावले शरीरलाई चुनौती सामना गर्न सहयोग गर्न सक्छ, तर लामो समयसम्म तनाव कायम रहँदा प्रतिरक्षा प्रणाली, निद्रा, पाचन, मांसपेशी तथा पीडाको अनुभूति प्रभावित हुन सक्छ । दीर्घकालीन तनावले– मांसपेशीमा निरन्तर तनाव सिर्जना गर्न सक्छ, पीडाको संवेदनशीलता बढाउन सक्छ, निद्रा बिगार्न सक्छ, थकान बढाउन सक्छ, सुजनसँग सम्बन्धित जैविक प्रक्रियामा प्रभाव पार्न सक्छ ।

जोर्नी ः जोर्नीहरूले शरीरलाई चलायमान बनाउँछन् । हामी हिँड्न, बस्न, उठ्न, काम गर्न र दैनिक गतिविधि गर्न जोर्नीहरूमा निर्भर हुन्छौं । प्रतीकात्मक रूपमा जोर्नीलाई जीवनमा लचकता, परिवर्तन स्वीकार गर्ने क्षमता र अगाडि बढ्ने इच्छासँग पनि जोडेर हेरिन्छ । जब व्यक्ति मानसिक रूपमा अत्यधिक कठोर, दबिएको, असन्तुष्ट वा द्वन्द्वपूर्ण हुन्छ, त्यसको प्रभाव शरीरको चालढाल र पीडाको अनुभवमा पनि देखिन सक्छ । यो विचार मुख्यतः चिकित्सकीय अवलोकन र होमियोप्याथिक दर्शनमा आधारित छ । आधुनिक विज्ञानले यसलाई प्रत्यक्ष कारण–परिणामका रूपमा प्रमाणित गरेको छैन, तर मानसिक स्वास्थ्य र दीर्घकालीन पीडाबीच सम्बन्ध रहेको कुरा विभिन्न अनुसन्धानहरूले देखाएका छन् ।

मनको दबाब ः रुमेटोइड अर्थराइटिस एक दीर्घकालीन अटोइम्युन रोग हो । यसमा शरीरको प्रतिरक्षा प्रणालीले आफ्नै जोर्नीको झिल्लीमा आक्रमण गर्न थाल्छ, जसले सुजन, दुखाइ, जकडिनु र समयसँगै जोर्नीको क्षति हुन सक्छ । आधुनिक चिकित्साअनुसार यसको प्रमुख कारणहरूमा आनुवंशिक प्रवृत्ति, प्रतिरक्षा प्रणालीको गडबडी, धूमपान, केही संक्रमण तथा वातावरणीय कारकहरू पर्छन् । तर होमियोप्याथिक दृष्टिकोणले बिरामीको मानसिक तथा भावनात्मक पृष्ठभूमिलाई पनि महत्त्व दिन्छ । धेरै रुमेटोइड अर्थराइटिसका बिरामीहरूमा निम्न प्रवृत्तिहरू देखिन सक्ने चिकित्सकीय अवलोकन पाइन्छ– अत्यधिक जिम्मेवारी बोक्ने, आफ्नो आवश्यकताभन्दा अरूको आवश्यकतालाई प्राथमिकता दिने, मनका पीडा व्यक्त गर्न नसक्ने, निरन्तर आत्म–आलोचना गर्ने, अपमान वा असफलतालाई मनभित्रै दबाएर राख्ने । यी विशेषताहरू सबै बिरामीमा समान हुँदैनन् । कुनै पनि रोगलाई केवल ‘मानसिक कारण’ भनेर व्याख्या गर्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन । तर उपचारको क्रममा यी पक्षहरूको अध्ययन गर्दा बिरामीको सम्पूर्ण अवस्था बुझ्न सहयोग पुग्न सक्छ ।

दुखाइ : दुखाइ केवल स्नायुमा उत्पन्न हुने संकेत होइन, यो मस्तिष्कले व्याख्या गर्ने अनुभव पनि हो । एउटै प्रकारको चोट वा रोगमा पनि दुई व्यक्तिले फरक स्तरको पीडा महसुस गर्न सक्छन् । चिन्ता, डर, तनाव, निराशा र निद्राको कमीले पीडाको अनुभूति बढाउन सक्छ । त्यसै गरी मन शान्त, सुरक्षित र समर्थित महसुस हुँदा पीडालाई सहन सक्ने क्षमता बढ्न सक्छ । होमियोप्याथीमा दीर्घकालीन दुखाइलाई कहिलेकाहीँ गहिरो भावनात्मक असन्तुष्टि, अपूरा अपेक्षा वा भित्री द्वन्द्वसँग पनि जोडेर हेरिन्छ । उपचारमा मानसिक सन्तुलनलाई महत्त्व दिनुको कारण यही हो ।

जकडिनु : बिहान उठ्दा शरीर जाम भएको अनुभव, जोर्नी नचल्ने, तन्काउन गाह्रो हुने वा लामो समयसम्म एउटै अवस्थामा बस्दा पीडा बढ्ने समस्या धेरै मानिसमा देखिन्छ । होमियोप्याथिक दर्शनमा शारीरिक जकडिनुलाई कहिलेकाहीँ मानसिक कठोरतासँग तुलना गरिन्छ । परिवर्तन स्वीकार गर्न गाह्रो मान्ने, आफ्नै विचारमा अत्यन्त अडिग रहने, गल्ती स्वीकार गर्न नसक्ने वा परिस्थितिसँग अनुकूल हुन कठिन हुने व्यक्तिहरूमा यस्तो प्रवृत्ति देखिन सक्छ भन्ने धारणा प्रस्तुत गरिएको छ । यो कुनै सार्वभौमिक नियम होइन । सबै जकडिनु मानसिक कठोरताका कारण हुन्छ भन्ने होइन । तर बिरामीको व्यक्तित्व र जीवनशैली बुझ्ने एउटा सम्भावित आयामका रूपमा यसलाई हेरिन्छ ।

सर्भाइकल स्पोन्डिलोसिस : घाँटीका हड्डी, डिस्क र वरिपरिका संरचनामा उमेरसँगै परिवर्तन आउँछ । लामो समय मोबाइल वा कम्प्युटरमा काम गर्ने, गलत बसाइ, चोटपटक तथा मांसपेशीको कमजोरीले पनि समस्या बढाउन सक्छ । घाँटीले टाउकोलाई धान्छ । प्रतीकात्मक रूपमा यसलाई जिम्मेवारी, निर्णय र जीवनप्रतिको दृष्टिकोणसँग पनि जोडेर हेरिन्छ । होमियोप्याथीका केही चिकित्सकहरूका अनुसार निरन्तर मानसिक दबाब, अत्यधिक जिम्मेवारी, आफ्ना भावना व्यक्त गर्न नसक्ने अवस्था तथा तनावले घाँटीका मांसपेशीमा दीर्घकालीन तनाव सिर्जना गर्न सक्छ । यसले दुखाइ र जकडिनुको अनुभूति बढाउन सक्छ । तर सर्भाइकल स्पोन्डिलोसिसको मूल कारण हड्डी र डिस्कमा हुने संरचनात्मक परिवर्तन नै हो भन्ने कुरा स्पष्ट रूपमा बुझ्नुपर्छ ।

फ्रोजन सोल्डर : काँधको चलायमान क्षमता निकै कम हुन्छ । हात माथि उठाउन, पछाडि लैजान वा लुगा लगाउनसमेत कठिन हुन सक्छ । यसको जैविक कारण काँधको जोर्नीको क्याप्सुलमा हुने सुजन र जकडिनु हो । मधुमेह, चोटपटक, लामो समय हात नचलाउनु तथा केही अन्य स्वास्थ्य अवस्थाले जोखिम बढाउन सक्छ । होमियोप्याथिक मनोवैज्ञानिक दृष्टिकोणमा काँधलाई जिम्मेवारी र भावनात्मक भारसँग जोडेर हेरिन्छ । लामो समयसम्म दुःख, रिस, निराशा वा अपूरा भावनाहरू दबाएर राख्ने व्यक्तिहरूमा यस्ता लक्षण देखिन सक्ने सम्भावनाबारे चर्चा गरिन्छ । यो व्याख्या प्रतीकात्मक र होमियोप्याथिक दर्शनमा आधारित हो, रोगको जैविक कारणलाई यसले प्रतिस्थापन गर्दैन ।
ढाड दुखाइ : ढाड शरीरको आधार हो । आर्थिक चिन्ता, पारिवारिक अस्थिरता, भविष्यको डर, कामको दबाब वा सामाजिक असुरक्षाका समयमा धेरै मानिसले ढाड दुख्ने समस्या बढेको अनुभव गर्छन् । मानसिक तनावका कारण मांसपेशीहरू लगातार खुम्चिरहँदा पीडा बढ्न सक्छ । यही कारण आधुनिक फिजियोथेरापी र पीडा व्यवस्थापन कार्यक्रमहरूमा पनि तनाव व्यवस्थापन, श्वास अभ्यास, योग, ध्यान तथा मनोपरामर्शलाई समावेश गर्न थालिएको छ ।

मानसिक लक्षण : होमियोप्याथिक औषधि चयन गर्दा बिरामीको सम्पूर्ण व्यक्तित्वको अध्ययन गरिन्छ । निम्न पक्षहरू विशेष महत्त्वका हुन्छन्– बिरामीको स्वभाव र व्यवहार, रिस वा डरको प्रकृति, दुःख र अपमानप्रतिको प्रतिक्रिया, चिन्ता र भविष्यप्रतिको सोच, निद्रा र सपना, चिसो वा तातोप्रतिको संवेदनशीलता, खानपानको रुचि, रोग शुरु हुनुअघि भएका मानसिक घटनाहरू, पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्ध । यही व्यक्तिगत विशेषताका कारण एउटै रोग भएका दुई बिरामीका लागि फरक औषधि चयन हुन सक्छ । उदाहरणका लागि, दुईजनालाई रुमेटोइड अर्थराइटिस भए पनि एकजना अत्यन्त चिडचिड र तातो सहन नसक्ने हुन सक्छ भने अर्को व्यक्ति शान्त, डरपोक र चिसोप्रति संवेदनशील हुन सक्छ । होमियोप्याथीमा यी फरक विशेषताहरूलाई औषधि चयनको आधार मानिन्छ ।

मन शान्त हुँदा : मानसिक सन्तुलन कायम राख्न सकेमा दीर्घकालीन रोगसँग जुध्ने क्षमता बढ्न सक्छ । नियमित ध्यान, योग, प्राणायाम, हिँडडुल, पर्याप्त निद्रा, सकारात्मक सामाजिक सम्बन्ध तथा भावनाहरू खुलेर व्यक्त गर्ने बानीले तनाव घटाउन सहयोग गर्न सक्छ । यसले रोग पूर्ण रूपमा निको हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी गर्दैन, तर पीडा व्यवस्थापन, निद्रा, ऊर्जा, मनोदशा र जीवनको गुणस्तर सुधार गर्न मद्दत पु¥याउन सक्छ ।

निष्कर्ष : रुमेटोइड अर्थराइटिस, जोर्नी दुखाइ, सर्भाइकल स्पोन्डिलोसिस तथा फ्रोजन सोल्डरजस्ता रोगहरू जटिल र बहुकारकीय हुन्छन् । आधुनिक विज्ञानले जैविक कारणहरूलाई स्पष्ट रूपमा प्रमाणित गरेको छ भने मानसिक तनाव, भावनात्मक स्वास्थ्य र दीर्घकालीन पीडाबीच सम्बन्ध रहेको प्रमाण पनि बढ्दै गएको छ । होमियोप्याथीले यस सम्बन्धलाई व्यापक रूपमा हेर्दै व्यक्तिको मानसिक, भावनात्मक र शारीरिक अवस्थालाई एउटै समग्र इकाइका रूपमा मूल्यांकन गर्छ । यसको मूल उद्देश्य रोगको नाम मात्र होइन, रोग बोकेको सम्पूर्ण व्यक्तिको उपचार गर्नु हो । तर सबै रोगको कारण मन मात्र हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्नु उचित हुँदैन, न त प्रत्येक जोर्नीको पीडालाई दबिएको भावनाको परिणाम भन्न मिल्छ ।

सन्तुलित दृष्टिकोण आवश्यक छ– जहाँ आधुनिक वैज्ञानिक निदान, उचित उपचार, जीवनशैली सुधार, मानसिक स्वास्थ्यको हेरचाह र आवश्यक परे होमियोप्याथिक परामर्श (काउन्सलिङ) सबैलाई उचित स्थान दिइन्छ । अन्ततः स्वस्थ शरीरका लागि स्वस्थ मन आवश्यक छ । सकारात्मक सोच, भावनात्मक सन्तुलन, नियमित व्यायाम, पर्याप्त निद्रा, स्वस्थ खानपान, तनाव व्यवस्थापन र समयमै चिकित्सकीय उपचार– यी सबैको समन्वयले दीर्घकालीन जोर्नी रोगहरूको प्रभावकारी व्यवस्थापन सम्भव हुन्छ ।

जोर्नीका रोगहरू केवल हड्डी र मांसपेशीको समस्या मात्र होइनन्, दीर्घकालीन पीडा, मानसिक तनाव, निद्राको कमी र भावनात्मक अवस्थाबीच पनि सम्बन्ध हुन सक्छ । होमियोप्याथीले बिरामीको मानसिक, भावनात्मक र शारीरिक अवस्थालाई समग्र रूपमा हेर्छ भने आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले रोगका जैविक कारणहरूको निदान र उपचारमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । दुवै दृष्टिकोणलाई सन्तुलित र जिम्मेवार रूपमा प्रयोग गर्दा बिरामीको जीवनको गुणस्तर सुधार गर्न सहयोग पुग्न सक्छ ।
(लेखक वरिष्ठ होमियोप्याथिक कन्सलटेन्ट हुनुहुन्छ ।)