कच्ची बाटोबाट एसियाली खेलकुदसम्मको यात्रा: नेपाली साइक्लिङमा आएको रणनीतिक परिवर्तन

एसियाली खेलकुदको विशाल मञ्चमा नेपाली साइक्लिङको उपस्थिति कुनै सामान्य सहभागितामात्र होइन, हाडछाला घोटेर लेखिने एउटा स्वाभिमानको कथा पनि हो । सुरुवाती दशकहरूलाई फर्केर हेर्दा नेपाली राइडरहरूको पाइला एक प्रकारको अपूर्ण तर अभूतपूर्व साहसको साक्षी बनेको देखिन्छ । एकातिर जापान, चीन र दक्षिण कोरियाजस्ता आर्थिक र प्रविधिका महाशक्ति राष्ट्रहरूका खेलाडीहरू हावालाई समेत माथ दिने आधुनिक, अत्याधुनिक एरोडायनामिक साइकल र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका चिल्ला ट्रयाकहरूमा बिजुलीको वेगमा हुइँकिन्थे । अर्कातिर, हाम्रा नेपाली राईडरहरू पूर्वाधारको चरम अभाव र सामान्य बजारिया साइकलका भरमा केवल आफ्नो छातीभित्रको हिम्मत र गाउँघरका कच्ची सडकमा बगाएको पसिनाको अनुभव बोकेर ओर्लिन्थे । त्यो असन्तुलित र असमान युद्धमा जब समय–सीमाको कठोर प्राविधिक नियम लागू हुन्थ्यो, मुख्य पेलोटनले हाम्रा खेलाडीलाई उछिन्थ्यो र स्क्रीनमा “डिड नट फिनिस” (डीएनएफ) को निर्दयी ट्याग झुण्ड्याइन्थ्यो । त्यो डीएनएफ केवल एउटा प्राविधिक पराजय वा रेसबाट बाहिरिनु मात्र थिएन, सीमित साधन–स्रोत र अभावका बीच बुनिएका हजारौँ सपनाहरूको निर्मम अवसान पनि थियो ।

हरेक डीएनएफले खेलाडीको मुटुमा गहिरो चोट पु¥याउँथ्यो, तर ती निराशाजनक हारहरूले नेपाली खेलकुदलाई कहिल्यै घुँडा टेक्न दिएनन् । बरु एउटा नयाँ दृष्टिकोण, गहिरो आत्मसमीक्षा र पुनरुत्थानको मार्ग प्रशस्त गरिरहे । रोड र ट्रयाक साइक्लिङको त्यो असम्भव र निराशाजनक मोडपछि सन् २००० को दशकको अन्त्यतिर नेपाल साइक्लिङ संघले रणनीतिमा एउटा क्रान्तिकारी फड्को मा¥यो । अत्याधुनिक भेलोड्रम र करोडौँका साइकलसँग विदेशी ट्रयाकमा प्रतिस्पर्धा गर्नुभन्दा आफ्नै मातृभूमिको माटो, भूगोल र प्राकृतिक बनावट अनुकूल ‘माउन्टेन बाइकिङ’ मा ध्यान केन्द्रित गर्ने साहसिक निर्णय लियो । नेपालका विशाल, ठाडा, भिराला, अप्ठ्यारा र चट्टानी हिमाली तथा पहाडी धरातलहरू नै नेपाली राईडरहरूका लागि प्रकृतिले सित्तैमा दिएका विश्वस्तरीय तालिम केन्द्र बने । चोभारको कठिन डाँडाकाँडामा आयोजित एसियाली माउन्टेन बाइक च्याम्पियनसिपको सफल आयोजनाले नेपाली साइक्लिस्टहरूको आत्मबललाई सगरमाथाजस्तै उच्च बनाइदियो । त्यसलगत्तै दक्षिण एसियाली खेलकुद (साग) मा पुरुष तथा महिला दुवै विधामा ऐतिहासिक स्वर्ण र अन्य पदकहरू कब्जा गर्दै नेपालले आफ्नो वास्तविक क्षमता र प्रतिभाको फलाम अन्तर्राष्ट्रिय जगतसामु ढाल्यो । दक्षिण एसियाली टोलीहरूलाई पछाडि पार्दै पोडियममा नेपालको झण्डा फहराएपछि, नेपाली साइक्लिङले एसियाली खेलकुदको ठूलो र चुनौतीपूर्ण क्यानभासमा नयाँ आत्मविश्वासका साथ प्रवेश गर्ने बलियो र अभेद्य आधार प्राप्त ग¥यो ।

सन् २०१८ को इन्डोनेसिया (जाकार्ता–पालेमबाङ) एसियाड नेपाली साइक्लिङको इतिहासमा एउटा स्वर्णिम पुनर्जन्मको साक्षी बन्यो । दुई दृढ संकल्पी पुरुष खेलाडीको टोलीले क्रस–कन्ट्री र डाउनहिलको प्राविधिक रूपमा अत्यन्तै जटिल र जोखिमपूर्ण रेसमा प्रतिस्पर्धा गर्दै बिना कुनै ‘ल्याप–आउट’ सफलताका साथ फिनिस लाइन पार गरे । यो सफलता कुनै ऐतिहासिक पदकभन्दा कम थिएन, किनकि यसले विगतका दशकौँदेखि नेपाली खेलाडीलाई लखेटिरहेको ‘डीएनएफ’ को कालो छायालाई इतिहासको पानाबाट पूर्ण रूपमा मेटाइदिएको थियो । त्यसपछि सन् २०२३ को चीनको हाङझाउ एसियाडमा पुरुष र महिलाको सन्तुलित टोलीले विश्वका उत्कृष्ट खेलाडीहरूसँग काँधमा काँध मिलाएर दौडिँदै आफ्नो कमी कमजोरी र टाइमिंगलाई ओलम्पिक स्तरको मापदण्डसँग दाँज्ने ऐतिहासिक अवसर पायो । आज पनि कार्बन–फाइबर साइकलको महँगो लागत, ट्रयाक साइक्लिङका लागि आवश्यक पर्ने आधुनिक भेलोड्रमको अभाव र सीमित अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवजस्ता गम्भीर चुनौतीहरू पहाड बनेर उभिएकै छन् । तर, २०२६ को आइची–नागोया एसियाडका लागि राष्ट्रिय खेलकुद परिषद्ले साइक्लिस्टहरूलाई विशेष बन्द प्रशिक्षणमा राखेर क्षेत्रीय वर्चस्वलाई महाद्विपीय सफलतामा बदल्ने दृढ संकल्प लिएको छ । यो यात्रा केवल एउटा पदक जित्नुको सीमित लक्ष्यमात्र होइन, अनगिन्ती बाधा–अड्चनहरूलाई पन्छाउँदै आफ्नै भूगोलको तागत र नेपाली रगतमा बग्ने अदम्य हिम्मतका साथ विश्वसामु शीर ठाडो गरेर उभिने नेपाली भावनाको अद्वितीय उदाहरण पनि हो ।

२०औं एसियन गेम्समा साइक्लिङका रोमाञ्चक प्रतिस्पर्धाहरू आउँदो सेप्टेम्बर २४ र २५ मा सञ्चालन हुँदैछन् । जसका लागि कठोर बन्द प्रशिक्षणमा रहेका नेपाली साइक्लिङ टोलीका मुख्य प्रशिक्षक देवेन्द्र बस्नेतको आँखामा यतिबेला आशा र विश्वासको नयाँ किरण टल्किएको छ । उनका अनुसार नेपालका तर्फबाट माउन्टेन बाइकिङअन्तर्गत ओलम्पिक विधाका रूपमा रहेको अत्यन्तै प्रतिष्ठित र चुनौतीपूर्ण ‘क्रस कन्ट्री’ मा सहभागिता जनाउँदैछ । यसपटकको टोलीमा पुरुषतर्फ राष्ट्रको भरोसा नवराज न्यौपाने र महिलातर्फ अदम्य साहसी उषा खनाल गरी दुईजना होनहार खेलाडीहरूले नेपालको रातो र नीलो झण्डा बोकेर मैदानमा ओर्लिँदैछन् । खेलाडीहरूको हालको ट्रेनिङ योजना अत्यन्तै उत्साहजनक ढंगले अघि बढिरहेको र भिन्न–भिन्न भौगोलिक वातावरणमा दैनिक कडा अभ्यास भइरहेको बस्नेत बताउँछन् । टोलीले प्रशिक्षणका लागि काठमाडौँको जडीबुटीमा रहेको रेस कोर्स, गोकर्णेश्वर नगरपालिकाका प्राकृतिक ट्रेलहरू तथा इन्डोर सेसनहरूको बहुआयामिक प्रयोग गर्दै आएको छ ।

खेलाडीको शारीरिक तन्दुरुस्ती, सहनशीलता र मांसपेशीको शक्ति अभिवृद्धिका लागि ललितपुरको लगनखेलस्थित नेपाली सेनाको सीएएससी क्लबमा उच्चस्तरीय जिम सेसनहरू निरन्तर सञ्चालन भइरहेका छन् । पुरुष खेलाडी स्वदेशमै रगत र पसिना बगाउँदै बन्द प्रशिक्षणमा जुटिरहेका छन् भने महिला खेलाडी उषा खनाल हाल क्यानाडाको चिसो वातावरणमा वैदेशिक प्रशिक्षणरत छिन्, जहाँबाट उनी सोझै प्रतियोगिता स्थलमा पुगेर नेपाली टोलीमा सामेल हुनेछन् । पञ्चर, भीषण क्र्याश वा मेकानिकल गडबडीजस्ता भवितव्य प्राविधिक कम्प्लिकेसन नआएमा यसपटक विगतको चीन संस्करणभन्दा धेरै उत्कृष्ट र कीर्तिमानी प्रदर्शन हुनेमा प्रशिक्षक बस्नेत पूर्ण रूपमा आशावादी छन् । यद्यपि, महादेशीय स्तरमा मेडल नै हात पार्नका लागि अझै धेरै मिहिनेत र लामो यात्रा तय गर्नुपर्ने यथार्थलाई स्वीकार्दै उनी अहिले नै पदकको ठूलो दाबी गर्नुभन्दा उत्कृष्ट खेल प्रदर्शनमा ध्यान केन्द्रित गरिरहेका छन् ।

जापान एसियन गेम्सको भव्य मञ्चमा देशको नाम उचो बनाउन यतिबेला नेपाली माउन्टेन बाइकका महिला खेलाडी उषा खनाल क्यानाडामा ट्रेनिङ गर्दैछिन् । नेपालको तुलनामा क्यानाडामा बलिया प्रतिस्पस्पर्धीहरू रहेकाले आफ्नो स्तरमा सुधार आएको उनी बताउँछिन । उनले भनिन्,– “अलि आर्थिक समस्या रहे पनि ट्रेनिङ राम्रै चलिरहेको छ । क्यानाडामा व्यवसायिक महिला साइकिलिस्टहरू सँगै ट्रेनिङ गरेकोले आफ्नो स्तर बुझ्न र त्यसमा सुधार ल्याउन सजिलो भएको छ । नेपालमा अहिले मनसुन चलिरहेकोले पनि साइकल ट्रयाकको अवस्था दुरुस्त हुने गर्दैन, त्यसैले पनि क्यानाडाको ट्रेनिङले मलाई अहिले सहज बनाएको छ । गत १९औं एसियाडमा स्वास्थ्य समस्या भएपछि बाध्यताले रेस पूरा गर्न सकिन, तर यसपटक भने पुराना कमीकमजोरीलाई सुधार गरेर राम्रो नतिजा ल्याउन भरमग्दुर प्रयास गर्नेछु ।”

त्यस्तै, नेपालमा प्रशिक्षणरत अर्का नेपाली खेलाडी नवराज न्यौपाने दिन–रात नभनी तीव्र तयारी र कडा बन्द प्रशिक्षणमा व्यस्त छन् । विगत एक महिनादेखि होटेलको एकान्त बसाइ र बन्द प्रशिक्षणको अनुशासनमा रहेर उनी आफ्नो जीवनकै सबैभन्दा ठूलो सपनालाई साकार पार्न जुटिरहेका छन् । नवराजका अनुसार टोलीले हरेक बिहान चोभार क्षेत्रको अप्ठ्यारो र भिरालो डाँडामा करिब तीन घण्टा र बेलुका एकदेखि दुई घण्टासम्म नियमित रूपमा मुटुको धड्कन बढाउने कडा अभ्यास गरिरहेको छ । प्रतिकूल मौसम वा घनघोर वर्षा भएको समयमा समेत तालिम रोकिँदैन । त्यस्ता दिनहरूमा इन्डोर रोलरमा पसिना बगाइन्छ । खेलाडीहरूको स्ट्यामिना र शारीरिक सहनशीलतालाई चरम सीमासम्म पु¥याउन हप्ताको एक दिन धुलिखेलतर्फको चुनौतीपूर्ण सडकमा ८० देखि १०० किलोमिटरसम्मको लामा र कष्टकर दूरीमा साइक्लिङ अभ्यास गर्दै आएको छ ।

आफ्नो मुख्य प्रतिस्पर्धात्मक विधा ‘क्रस कन्ट्री’ को जटिलताबारे प्रकाश पार्दै नवराज भन्छन्,–“यो खेल सामान्य सडकको दौड होइन, प्राकृतिक एवं जंगली क्षेत्रको कठोर आउटडोर रुटमा ३.५ देखि ५ किलोमिटरको कठिन ल्याप सिस्टममा खेलिन्छ ।” यस विधामा खेलाडीहरूले भीमकाय चट्टानहरू (रक सेक्सन), नियन्त्रण गुम्न सक्ने कठिन घुम्तीहरू र आकाशमा उड्नुपर्ने खतरनाक जम्पहरूजस्ता विभिन्न प्राविधिक चुनौतीहरूसँग पल–पलमा जुध्नुपर्ने हुन्छ । हाल क्याम्पमा खानपिन, बसाइ र अन्य व्यवस्थाहरू उत्कृष्ट रहेकाले प्रशिक्षण अत्यन्तै प्रभावकारी र उर्जावान् रूपमा अघि बढिरहेको उनको अनुभव छ । आफ्नो सिंगो जीवनमै पहिलोपटक एसियन गेम्सजस्तो महादेशीय खेलकुदको विशाल मञ्चमा पाइला टेक्न लागेका नवराजको छातीभित्र देशका लागि केही गर्ने तीव्र उत्कट चाहना बगिरहेको छ । उनी प्रतियोगितामा आफ्नो शतप्रतिशत उत्कृष्ट प्रदर्शन दिने र रुटको जुनसुकै कठिन परिस्थिति अनुकूल ढलेर नेपालका लागि पदक प्राप्तिका लागि अन्तिम साससम्म दृढताका साथ प्रस्तुत हुने अद्भूत विश्वास व्यक्त गर्छन् । वास्तवमा उनको यो स्पिरिट केवल एउटा साइकल रेसमात्र होइन, नेपालको माटो, नेपालीको मुटु र संघर्षको पराकाष्ठाबाट जन्मिएको एउटा स्वर्णिम सपनाको उडान पनि हो ।