काठमाडौं ।
विश्वभर युद्ध, द्वन्द्व, राजनीतिक अस्थिरता र मानवीय संकट बढिरहेका बेला नेपाल प्रहरीका पूर्वमहानिरीक्षक तथा अनुभवी संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति सैनिक सर्वेन्द्र खनालले विश्व शान्ति पुनर्निर्माणका लागि बहुपक्षीय संस्था, अन्तर्राष्ट्रिय कानून र शान्तिका साझा मूल्यको संरक्षण अपरिहार्य रहेको बताएका छन्।
खनालले हालै सार्वजनिक गरेको ‘बाटो बिराउँदै गएको विश्वमा शान्ति निर्माण : एक शान्ति सैनिकको मैदानी अनुभव’ शीर्षकको लेखमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति अभियानमा आफूले हासिल गरेको दशकौँ लामो अनुभवका आधारमा विश्व शान्तिको वर्तमान अवस्था र त्यसका चुनौतीबारे विश्लेषण गरेका छन्।
सुडान, हैटी, बोस्निया तथा पूर्वयुगोस्लाभियालगायत द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा काम गरेको अनुभवलाई आधार बनाउँदै उनले शान्ति प्राप्त गर्न कठिन भए पनि त्यसलाई गुमाउन निकै सजिलो हुने बताएका छन्। उनका अनुसार युद्ध रोक्नु मात्र शान्ति स्थापना होइन। शान्ति टिकाउन बलियो राज्यसंयन्त्र, कानूनको शासन, राजनीतिक संवाद, नागरिक अधिकार, सुरक्षा संस्थाको सुधार र निरन्तर अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग आवश्यक हुन्छ।
सुडानको अनुभव : शान्ति कति कमजोर हुन्छ ?
खनालले सुडानको अनुभवलाई शान्ति प्रक्रियाको नाजुक अवस्था बुझाउने महत्वपूर्ण उदाहरणका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्।
संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति अभियानमा संलग्न रहँदा उनले सुडानमा द्वन्द्व व्यवस्थापन, सुरक्षा अवस्था मूल्यांकन तथा शान्ति स्थापनाका प्रयासमा काम गरेका थिए। सुडान विभाजन भएर दक्षिण सुडान नयाँ राष्ट्र बनेपछि त्यहाँ उत्पन्न सुरक्षा चुनौती व्यवस्थापनमा पनि संयुक्त राष्ट्रसंघीय संयन्त्र सक्रिय भएको थियो।
उनका अनुसार त्यतिबेला द्वन्द्वको अवस्था मूल्यांकन गर्दै संयुक्त राष्ट्रसंघीय सुरक्षा परिषद्को छैटौँ वा सातौँ अध्यायअन्तर्गतको अधिकारमध्ये कुन प्रकारको अधिकार आवश्यक पर्छ भन्ने विषयमा समेत गम्भीर छलफल गरिएको थियो।
परिस्थितिको गम्भीरतालाई ध्यानमा राख्दै बलियो अधिकारसहितको शान्ति मिसन आवश्यक ठहर गरिएको थियो। यसले शान्ति सैनिकलाई नागरिक सुरक्षा र कानून कार्यान्वयनमा थप प्रभावकारी भूमिका निर्वाह गर्ने आधार दिएको थियो।
तर आज सुडान पुनः गम्भीर गृहयुद्धको चपेटामा परेको छ। खनालका अनुसार यसले एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिन्छ—द्वन्द्व रोकिएपछि मात्र शान्ति सुनिश्चित हुँदैन। शान्ति टिकाउन निरन्तर राजनीतिक प्रतिबद्धता र संस्थागत संरचना आवश्यक हुन्छ।
हैटीमा सुरक्षा र लोकतन्त्रको चुनौती
खनालले हैटीमा संयुक्त राष्ट्रसंघीय स्थिरीकरण मिसनअन्तर्गत गरेको कामलाई पनि आफ्नो लेखमा स्मरण गरेका छन्।
त्यतिबेला हैटीमा राज्यको कानून कार्यान्वयन क्षमता कमजोर हुँदै गएको र सशस्त्र समूहको प्रभाव बढिरहेको अवस्था थियो। संयुक्त राष्ट्रसंघीय मिसनले सुरक्षा व्यवस्था सुधार गर्नुका साथै लोकतान्त्रिक प्रक्रिया अघि बढाउन र निर्वाचन सञ्चालनमा समेत सहयोग गरेको थियो।
तर अन्तर्राष्ट्रिय शान्ति मिसन कमजोर हुँदै गएपछि हैटीको सुरक्षा तथा राजनीतिक संकट पुनः गहिरिँदै गएको खनालको विश्लेषण छ।
उनका अनुसार कुनै मुलुकमा शान्ति स्थापना गर्न अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले केही समयका लागि मात्र सहयोग गरेर पुग्दैन। स्थानीय संस्थालाई सक्षम बनाउँदै दीर्घकालीन रूपमा शान्ति कायम गर्ने वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ।
बोस्निया र पूर्वयुगोस्लाभियाको पीडादायी अनुभव
खनालले बोस्निया र पूर्वयुगोस्लाभियामा काम गर्दाको अनुभवलाई पनि आफ्नो लेखमा समेटेका छन्।
जातीय द्वन्द्वबाट प्रभावित बोस्नियामा उनले सुरक्षा क्षेत्र सुधार, कानून कार्यान्वयन र नागरिकको विश्वास पुनःस्थापनासम्बन्धी काममा योगदान गरेका थिए।
पूर्वयुगोस्लाभियामा संयुक्त राष्ट्रसंघीय शान्ति मिसनअन्तर्गत काम गर्दा उनले युद्धबाट प्रभावित नागरिकको अवस्था, मानवीय संकट र जातीय हिंसाका गम्भीर परिणाम प्रत्यक्ष देखेका थिए।
सामूहिक चिहानको खोजी तथा उत्खननसँग जोडिएका पीडादायी घटनाको स्मरण गर्दै खनालले युद्धको वास्तविक मूल्य राजनीतिक नेताहरूको भाषणभन्दा धेरै गहिरो र भयावह हुने उल्लेख गरेका छन्।
शान्ति जित्न कठिन, गुमाउन सजिलो
खनालको लेखको मुख्य सन्देश ‘शान्ति जित्न कठिन हुन्छ, तर गुमाउन निकै सजिलो’ भन्ने अवधारणामा केन्द्रित छ।
उनका अनुसार द्वन्द्व अन्त्य भएपछि अन्तर्राष्ट्रिय समुदायको ध्यान अन्यत्र मोडिनु, शान्ति प्रक्रियामा स्रोतको कमी हुनु र राजनीतिक प्रतिबद्धता कमजोर हुनु दीर्घकालीन अस्थिरताको प्रमुख कारण बन्न सक्छ।
शान्ति निर्माणका लागि राजनीतिक सम्झौता मात्र पर्याप्त नहुने भन्दै उनले कानूनको शासन, सक्षम सुरक्षा संयन्त्र, न्यायमा पहुँच, लोकतान्त्रिक संस्था, नागरिक स्वतन्त्रता र आर्थिक अवसरलाई पनि समान रूपमा अघि बढाउनुपर्नेमा जोड दिएका छन्।
बहुपक्षीय संस्थाको रक्षा आवश्यक
खनालले वर्तमान विश्व व्यवस्थामा संयुक्त राष्ट्रसंघलगायत बहुपक्षीय संस्थामाथि प्रश्न उठिरहेको र अन्तर्राष्ट्रिय नियम तथा मूल्य कमजोर बन्दै गएकोप्रति चिन्ता व्यक्त गरेका छन्।
उनका अनुसार यी संस्थाहरू पूर्ण छैनन् र तिनमा सुधारको आवश्यकता पनि छ। तर विश्वमा शान्ति, मानवीय सहायता, गरिबी न्यूनीकरण, द्वन्द्व व्यवस्थापन र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यका लागि यिनको भूमिका अझै महत्वपूर्ण छ।
त्यसैले बहुपक्षीय संस्थालाई कमजोर बनाउनेभन्दा तिनलाई थप प्रभावकारी, जवाफदेही र सक्षम बनाउनुपर्ने उनको धारणा छ।
खनालले वर्तमान विश्वमा शक्ति राजनीति, क्षेत्रीय द्वन्द्व र अन्तर्राष्ट्रिय अविश्वास बढ्दै गएको अवस्थामा नियममा आधारित अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था झन् आवश्यक भएको बताएका छन्।
नेपालको अनुभवसँग पनि जोडियो
पूर्वआईजीपी खनालले अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवलाई नेपालको शान्ति प्रक्रियासँग समेत जोडेर हेरेका छन्।
नेपालमा सशस्त्र द्वन्द्वपछि शान्ति प्रक्रिया अघि बढेको, संविधान निर्माण भएको र लोकतान्त्रिक प्रणाली संस्थागत गर्ने प्रयास भएको उल्लेख गर्दै उनले शान्ति प्रक्रियालाई केवल राजनीतिक सम्झौतामा सीमित नगरी कानूनको शासन, सुरक्षा क्षेत्र सुधार, न्याय र संस्थागत स्थायित्वसँग जोड्नुपर्ने सन्देश दिएका छन्।
विश्वका विभिन्न द्वन्द्वग्रस्त क्षेत्रमा प्रत्यक्ष रूपमा काम गरेका खनालको अनुभवले एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ—युद्ध रोक्नु शान्तिको सुरुवात मात्र हो, अन्त्य होइन।
विश्व अहिले पुनः विभिन्न किसिमका युद्ध, शक्ति संघर्ष र अस्थिरताको चपेटामा परिरहेका बेला अन्तर्राष्ट्रिय नियम, बहुपक्षीय संस्था र साझा मानवीय मूल्यको संरक्षण नै दिगो शान्तिको आधार बन्न सक्ने उनको निष्कर्ष छ।
‘बाटो बिराउँदै गएको विश्वमा शान्ति निर्माण : एक शान्ति सैनिकको मैदानी अनुभव’ शीर्षकको उक्त लेखले वर्तमान विश्वमा शान्ति स्थापनाका लागि विगतका द्वन्द्वबाट सिक्नुपर्ने पाठ र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको आवश्यकतामाथि महत्वपूर्ण बहस अघि सारेको छ।
प्रतिक्रिया