काठमाडौं ।
अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले अघि सारेको ‘शक्ति नै प्रभावको आधार हो’ भन्ने विदेश नीति अहिले गम्भीर परीक्षामा परेको छ। ट्रम्प प्रशासनले मित्रराष्ट्रदेखि प्रतिद्वन्द्वी राष्ट्रसम्मलाई अमेरिकी आर्थिक, सैन्य र राजनीतिक शक्तिको दबाबमा आफ्नो पक्षमा ल्याउने रणनीति अपनाउँदै आएको छ। तर इरानसँगको लामो सैन्य तथा आर्थिक टकराव र क्यानडासँग चर्किएको व्यापार विवादले यो रणनीति कति प्रभावकारी छ भन्ने प्रश्न उठाएको छ।
ट्रम्पको दोस्रो कार्यकालको विदेश नीतिको मूल आधार परम्परागत बहुपक्षीय कूटनीतिभन्दा अमेरिकी शक्ति र दबाबलाई प्राथमिकता दिनु हो। ह्वाइट हाउसका प्रभावशाली अधिकारी स्टेफेन मिलरले यस दृष्टिकोणलाई ‘शक्तिद्वारा निर्देशित विश्व’को अवधारणाका रूपमा व्याख्या गरेका थिए।
तर अहिले यही दृष्टिकोण दुई फरक मोर्चामा चुनौतीमा परेको छ।
इरानमाथि ‘इकोनोमिक डी–डे’
इरानसँगको टकरावमा अमेरिकी प्रशासनले सैन्य कारबाहीसँगै आर्थिक दबाबलाई अझ कडा बनाएको छ। अमेरिकी ट्रेजरी सचिव स्कट बेसेन्टले इरानसँग व्यापार गर्ने देशहरूलाई अमेरिकी डलरमा आधारित वित्तीय प्रणालीबाट अलग पार्न सकिने चेतावनी दिएका छन्।
अमेरिकाले हालै इरानसँग सम्बन्धित ६० व्यक्ति, संस्था र पानीजहाजलाई प्रतिबन्धको सूचीमा राखेको छ। तर चीनजस्ता प्रमुख व्यापारिक साझेदारलाई तत्काल प्रत्यक्ष निशाना नबनाउनुबाट वासिङ्टनले आर्थिक दबाब र कूटनीतिक व्यवहारबीच सन्तुलन खोजिरहेको देखिन्छ।
तेहरानले भने अमेरिकी नयाँ प्रतिबन्धको प्रतिकार गर्ने चेतावनी दिएको छ। होर्मुज जलडमरूमध्य आसपासको तनाव र तेल आपूर्तिमा सम्भावित अवरोधले विश्व बजारमा थप अस्थिरताको जोखिम बढाएको छ।
यसले ट्रम्पको मूल रणनीतिमाथि महत्वपूर्ण प्रश्न खडा गरेको छ—अमेरिकाको विशाल आर्थिक तथा सैन्य शक्ति प्रयोग गरेर कुनै देशलाई दबाबमा पार्न सकिन्छ, तर त्यसलाई राजनीतिक रूपमा आफ्नो इच्छाअनुसार निर्णय गराउन कति सम्भव छ?
क्यानडासँगै चर्कियो व्यापार युद्ध
इरानभन्दा बिल्कुलै फरक परिस्थिति क्यानडासँग देखिएको छ। लामो समयदेखि अमेरिकाको सबैभन्दा नजिकको सहयोगीमध्ये एक मानिएको क्यानडासँग ट्रम्प प्रशासनको व्यापार विवाद फेरि तीव्र भएको छ।
ट्रम्पले क्यानडाबाट आयात हुने कार, ट्रक र अटो पार्ट्समा ५० प्रतिशतसम्म शुल्क लगाउने चेतावनी दिएका छन्। प्रस्तावित नयाँ शुल्क सन् २०२७ जनवरी १ देखि लागू हुने भनिएको छ। यसअघि दुई देशबीचको वार्ताबाट क्यानडामा बनेका सवारीसाधनमाथिको अमेरिकी शुल्क २५ प्रतिशतबाट १५ प्रतिशतमा झार्ने सम्भावना बनेको थियो। तर वार्ता असफल भएपछि स्थिति फेरि तनावपूर्ण बनेको छ।
क्यानडाले पनि अमेरिकी सामानमाथि प्रतिकारात्मक शुल्क लगाउने तयारी गरेको छ। यसले उत्तर अमेरिकी आपूर्ति शृंखला, विशेषगरी अमेरिकी र क्यानडाली अटोमोबाइल उद्योगलाई प्रत्यक्ष असर पार्न सक्छ।
यस घटनाले ट्रम्पको ‘दबाबमार्फत सम्झौता’ रणनीतिको अर्को कठिन परीक्षा प्रस्तुत गरेको छ। आर्थिक रूपमा अमेरिका क्यानडाभन्दा ठूलो भए पनि क्यानडाले आत्मसमर्पण गर्नुको सट्टा प्रतिकारको बाटो रोजिरहेको छ।
शक्ति पर्याप्त हुन्छ त?
ट्रम्पको विदेश नीति शक्तिको असन्तुलनमा आधारित छ—अमेरिका ठूलो आर्थिक बजार, विश्वकै प्रमुख सैन्य शक्ति र डलरको केन्द्र भएकाले उसले आफ्नो प्रभाव प्रयोग गरेर अन्य देशलाई निर्णय परिवर्तन गर्न बाध्य बनाउन सक्छ भन्ने विश्वास।
तर इरान र क्यानडाका पछिल्ला घटनाले शक्ति र परिणामबीचको दूरी देखाइरहेका छन्।
इरान आर्थिक रूपमा दबाबमा परे पनि प्रतिरोध गरिरहेको छ। चीन र रुसजस्ता शक्तिहरूले अमेरिकी दबाबलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्ने संकेत दिएका छैनन्। क्यानडाले पनि अमेरिकी व्यापारिक दबाबको जवाफ प्रतिकारात्मक कदमबाट दिइरहेको छ।
यसकारण ट्रम्प प्रशासनका लागि अहिलेको चुनौती केवल दुई देशसँगको विवाद व्यवस्थापन गर्नु होइन; अमेरिकी शक्तिको वास्तविक सीमा कहाँसम्म छ भन्ने प्रमाणित गर्नु पनि हो।
अमेरिकी नेतृत्वकै विश्वसनीयताको प्रश्न
परम्परागत अमेरिकी विदेश नीतिले गठबन्धन, बहुपक्षीय संस्था र कूटनीतिक सहकार्यलाई अमेरिकी प्रभावको आधार मान्दै आएको थियो। ट्रम्पको दृष्टिकोण भने बढी लेनदेनमुखी र द्विपक्षीय दबाबमा केन्द्रित देखिन्छ।
तर मित्रराष्ट्रलाई समेत आर्थिक दण्ड र शुल्कको धम्की दिँदा अमेरिकाको परम्परागत गठबन्धन प्रणाली कमजोर हुन सक्ने चिन्ता बढेको छ। क्यानडासँगको पछिल्लो तनावले यही प्रश्नलाई अझ गम्भीर बनाएको छ।
यसैबीच इरानविरुद्धको अभियानमा अमेरिकी जनसमर्थन घटिरहेको र युद्धको लागत तथा परिणामबारे अमेरिकाभित्रै बहस बढिरहेको रिपोर्टहरू आएका छन्।
ट्रम्पको विदेश नीति अहिले ‘शक्तिको प्रदर्शन’बाट ‘शक्तिको परिणाम’तर्फ प्रवेश गरेको छ। इरानलाई आर्थिक र सैन्य दबाबमा राखेर आफ्नो रणनीतिक लक्ष्य हासिल गर्ने प्रयास तथा क्यानडालाई उच्च व्यापारिक शुल्कको धम्की दिएर सम्झौतामा ल्याउने प्रयास—दुवै एउटै सिद्धान्तमा आधारित छन्।
तर दुवै मोर्चामा प्रतिरोध देखिन थालेपछि एउटा आधारभूत प्रश्न उठेको छ—के विश्वका देशहरू अमेरिकी शक्तिका कारण ट्रम्पको इच्छाअनुसार झुक्नेछन्, वा अमेरिकी दबाबले उल्टै नयाँ गठबन्धन, आर्थिक प्रतिरोध र भू–राजनीतिक ध्रुवीकरणलाई जन्म दिनेछ?
आगामी महिनाहरूमा इरान र क्यानडासँगको टकरावले ट्रम्पको ‘शक्ति नै कूटनीति हो’ भन्ने दृष्टिकोणको वास्तविक प्रभाव कति छ भन्ने निर्धारण गर्नेछ।
प्रतिक्रिया