बिरालो र कुकुरमध्ये को बढी बुद्धिमान हुन्छ भन्ने बहस पुरानै हो। घरमा पालिने यी दुवै जनावर मानिससँग निकै नजिक हुन्छन् र आ–आफ्नै तरिकाले असाधारण क्षमता देखाउँछन्। तर वैज्ञानिक अध्ययनहरूले उनीहरूको बुद्धिमत्तालाई हेर्दा एउटालाई स्पष्ट रूपमा विजेता घोषणा गर्न भने सजिलो छैन।
अनुसन्धानअनुसार कुकुरको मस्तिष्क सामान्यतया बिरालोको भन्दा ठूलो हुन्छ। कुकुरको मस्तिष्कमा रहेका स्नायु कोषहरूको संख्या पनि बढी पाइएको छ। एउटा सुनौलो रिट्रिभर कुकुरको मस्तिष्कको बाहिरी भागमा करिब ६२ करोड ३० लाख स्नायु कोष भेटिएको थियो भने सानो आकारको एउटा कुकुरमा करिब ४२ करोड ९० लाख र बिरालोमा करिब २५ करोड स्नायु कोष रहेको पाइएको थियो।
तर बुद्धिमत्ता केवल स्नायु कोषको संख्याले निर्धारण हुँदैन। जनावरले ती क्षमताको प्रयोग कसरी गर्छ भन्ने कुरा पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। यसै कारण वैज्ञानिकहरूले कुकुर र बिरालोको सामाजिक व्यवहार, संख्या छुट्याउने क्षमता र आत्मपहिचानजस्ता पक्षलाई अध्ययन गरेका छन्।
समस्या पर्दा मानिसको सहयोग खोज्छन् कुकुर
कुकुरको सामाजिक बुद्धिमत्ता परीक्षण गर्न वैज्ञानिकहरूले एउटा रोचक प्रयोग गरेका छन्। कुकुरलाई एउटा भाँडोबाट खाना निकाल्न सिकाइन्छ। पछि त्यही भाँडो बन्द गरिन्छ, जसका कारण कुकुरले खाना निकाल्न सक्दैन।
यस्तो अवस्थामा कुकुरले वरिपरि रहेका मानिसतर्फ हेरेर सहयोग माग्ने व्यवहार देखाउँछ। अझ रोचक कुरा, मालिक र अपरिचित व्यक्ति दुवै उपस्थित हुँदा कुकुरले कसले आफूलाई सहयोग गर्न सक्छ भन्ने कुरा छुट्याउन सक्ने देखिएको छ।
यदि एउटा व्यक्तिले सधैँ भाँडो खोलिदिन्छ र अर्को व्यक्तिले खाना राखिदिन्छ भने कुकुरले आफ्नो समस्या समाधान गर्न आवश्यक व्यक्तितर्फ बढी ध्यान दिने गरेको अनुसन्धानले देखाएको छ।
बिरालो भने आफ्नै तरिकाले समस्या समाधान गर्छ
बिरालोमा यस्ता अध्ययन तुलनात्मक रूपमा कम भएका छन्। तर उपलब्ध अनुसन्धानले बिरालो पनि मानिसले देखाएको संकेत बुझ्न सक्षम हुने देखाएको छ।
एउटा प्रयोगमा कुकुर र बिरालो दुवैले मानिसले संकेत गरेको स्थानमा लुकाइएको खाना पत्ता लगाउन सकेका थिए। तर फरक के देखियो भने कुकुरले समस्या पर्दा मानिसको सहयोग खोज्ने सम्भावना बढी देखायो।
धेरै बिरालो भने मानिससँग सहयोग माग्नुभन्दा आफैँ समस्या समाधान गर्ने प्रयासमा लागिरहे। यसबाट बिरालो सामाजिक रूपमा कम बुद्धिमान छन् भन्ने निष्कर्ष भने निकाल्न मिल्दैन। उनीहरूले मानिसले आफूलाई ध्यान दिइरहेको छ कि छैन भन्ने कुरा समेत छुट्याउन सक्ने अनुसन्धानले देखाएको छ।
दुवैले संख्या छुट्याउन सक्छन्
कुकुर र बिरालोले वस्तुको मात्रा छुट्याउन सक्छन् कि सक्दैनन् भनेर पनि वैज्ञानिकहरूले परीक्षण गरेका छन्।
उदाहरणका लागि, जनावरलाई एउटा ठाउँमा थोरै र अर्को ठाउँमा धेरै खानेकुरा राखेर रोज्न दिइन्छ। यस्तो परीक्षणमा वयस्क कुकुर र बिरालोले धेरै खानेकुरा भएको विकल्प पहिचान गर्न सक्ने देखिएको छ।
सानो उमेरका बिरालो र कुकुरमा पनि यस्तो क्षमता देखिन्छ, यद्यपि उनीहरू वयस्क जनावरभन्दा कम सटीक हुन्छन्।
अनुसन्धानले अर्को रोचक कुरा पनि देखाएको छ। कुकुरले खानेकुराको मात्रा छुट्याउँदा गन्धभन्दा आँखाले देखेको कुरामा बढी भर पर्ने गरेको पाइएको छ।
ऐनामा आफूलाई चिन्न भने दुवै असफल
जनावरको आत्मपहिचान जाँच्ने चर्चित माध्यममध्ये ऐना परीक्षण पनि एक हो।
यसमा जनावरको शरीरमा उसले सामान्य अवस्थामा देख्न नसक्ने ठाउँमा कुनै चिन्ह लगाइन्छ र ऐनाअगाडि राखिन्छ। यदि जनावरले ऐनामा आफ्नो प्रतिबिम्ब हेरेर शरीरमा भएको चिन्ह हटाउने प्रयास गर्छ भने उसले आफूलाई पहिचान गरेको हुन सक्ने मानिन्छ।
कुकुर र बिरालो दुवैले यस्तो दृश्य परीक्षणमा आफूलाई चिनेको स्पष्ट प्रमाण दिन सकेका छैनन्।
तर गन्धको माध्यमबाट गरिएको परीक्षणमा भने कुकुरले निकै रोचक क्षमता देखाएको छ। एउटा अध्ययनमा कुकुरले आफ्नै पिसाबमा फरक गन्ध मिसाइएको अवस्थामा त्यसलाई सामान्यभन्दा लामो समयसम्म सुँघेको थियो। यसले उसले आफ्नो गन्ध पहिचान गर्न सक्ने संकेत दिएको थियो।
बिरालोले पनि आफ्नै दिसा र अन्य बिरालोको दिसाबीच फरक छुट्याउन सक्ने पाइएको छ। यद्यपि गन्धमा परिवर्तन गरेर गरिने थप परीक्षण बिरालोमा अझै पर्याप्त रूपमा गरिएको छैन।
अन्तिम निष्कर्ष : को बढी बुद्धिमान ?
वैज्ञानिकहरूका अनुसार कुकुर र बिरालोमध्ये एउटालाई मात्र बढी बुद्धिमान भन्नु उचित हुँदैन। दुवैको बुद्धिमत्ता फरक–फरक क्षेत्रमा देखिन्छ।
बिरालो आफ्नो खाना आफैँ खोज्न र स्वतन्त्र रूपमा बाँच्न सक्ने सम्भावना बढी हुन्छ। केही कुकुर पनि यस्तो अवस्थामा बाँच्न सक्छन्, तर धेरै कुकुर मानिसको सहयोगमा बढी निर्भर हुन्छन्।
कुकुरले मानिससँग लामो समयदेखि सहकार्य गर्दै आएको र प्रशिक्षण तथा सामाजिक सम्पर्क बढी पाउने भएकाले मानिससँग सम्बन्धित काममा उसको क्षमता बढी विकसित भएको हुन सक्ने वैज्ञानिकहरूको धारणा छ।
कुकुरको जातले पनि उसको क्षमतामा फरक पार्न सक्छ। उदाहरणका लागि, केही सीमाना कोली जातका कुकुरले दर्जनौँ खेलौनाको नाम सम्झन सक्ने असाधारण क्षमता देखाएका छन्। यस्तो क्षमता अन्य जातका केही कुकुरमा पनि देखिए पनि यो निकै दुर्लभ मानिन्छ।
प्रतिक्रिया