नेपाली संस्कृतिको मौलिक पहिचान पञ्चेबाजाको सुगन्ध र सान

नेपाली माटोको सुगन्ध, पहाडी भिरपाखाको प्रतिध्वनि र पुर्खाको अटुट विरासत बोकेको पञ्चेबाजा केवल संगीतको माध्यम मात्र होइन, यो नेपाली सांस्कृतिक पहिचानको जीवित ऐना र विजयको गौरवशाली प्रतीक पनि हो । मध्य–पहाडी भेगका उकाली–ओरालीहरूमा जब सहनाईको मीठो धूनसँगै दमाहाको गम्भीर घन्का र नरसिंगाको गर्जन गुञ्जिन्छ, तब सिङ्गो वातावरण नै उत्सवमय र आध्यात्मिक बन्न पुग्छ । नेपाली जनजीवनका हरेक उल्लासपूर्ण मोडहरू, चाहे त्यो विवाहको रन्को होस्, व्रतबन्धको पवित्रता होस् वा रोपाइँको रमाइलो, पञ्चेबाजाबिनाको उत्सव अपूरो र खल्लो महसुस हुन्छ ।

यो बाजाले हाम्रा देवी–देउतालाई प्रसन्न तुल्याउने मात्र नभई मानिसका हृदयमा उमङ्ग भर्ने काम गर्दछ । पञ्चेबाजाको विशेषता यसको ‘पञ्चतत्व’ सँगको सम्बन्धमा लुकेको छ । दमाहाले जल, ट्याम्कोले पृथ्वी, झ्यालीले तेज (अग्नि), ढोलकीले वायु र सहनाई वा नरसिंगा जस्ता फुकेर बजाइने बाजाहरूले आकाश तत्वको प्रतिनिधित्व गर्दछन् भन्ने शास्त्रीय मान्यता छ । यसरी पाँच विशिष्ट बाजाहरूको सम्मिश्रणबाट निस्कने धूनले ब्रह्माण्डका तत्वहरूबीच तालमेल मिलाई सकारात्मक ऊर्जा सञ्चार गर्ने जनविश्वास नेपाली समाजमा गहिरोसँग गढिएको छ ।

इतिहासको पाना पल्टाउँदा पञ्चेबाजाको जरा चौधौँ शताब्दीतिरका राजपूत समुदायहरूको आगमन वा अझ प्राचीन वीर गोर्खालीहरूको विजय यात्रासँग जोडिएको देखिन्छ । युद्ध जितेर फर्किँदा होस् वा विशेष राजकीय घोषणा गर्दा, नरसिंगा र दमाहाको आवाजले विजयको बिगुल फुक्ने गरिन्थ्यो । समयक्रमसँगै यो समूह विस्तारित भएर ’नौमती बाजा’ का रूपमा विकसित भयो । जसमा दुईवटा सहनाई, दुईवटा दमाहा, ट्याम्को, ढोलकी, झ्याली र दुईवटा नरसिंगा वा करनाल समावेश हुन्छन् । विशेष गरी दमाई समुदायले आफ्नो पुस्तैनी सीपका रूपमा यसलाई संरक्षण गर्दै आए पनि आजभोलि यो जात र समुदायको घेरा नाघेर राष्ट्रिय गौरवको साझा सम्पदा बनेको छ ।

अचम्मको कुरा त के छ भने, यी बाजाहरू आधुनिक कारखानाहरूमा होइन, गाउँका स्थानीय शिल्पकारहरूले आफ्नै हातले स्थानीय सामग्री प्रयोग गरी निर्माण गर्छन् । जसले गर्दा यसको स्वरमा एक प्रकारको अर्गानिक र मौलिक मिठास भेटिन्छ । विवाह उत्सवमा पञ्चेबाजाको भूमिका त झनै आकर्षक र रोमाञ्चक हुन्छ । ‘जन्ती’ को अगाडि–अगाडि नरसिंगा फुक्दै हिँड्ने कलाकारहरूको दृश्यले गाउँले र बटुवाहरूको ध्यान ह्वात्तै तान्छ । बेहुलीको घर पुग्दा बजाइने विशेष ‘मंगल धून’ ले वातावरणलाई यति भावुक र मांगलिक बनाउँछ कि त्यहाँ उपस्थित जोकोहीले पनि नेपाली हुनुको गौरव महसुस गर्दछ ।

आधुनिकताको लहरसँगै सहरिया क्षेत्रमा विदेशी ‘ब्रास ब्यान्ड’ वा ‘डिजे’ को प्रयोग बढे पनि पञ्चेबाजाको गरिमा भने घटेको छैन । बरु पछिल्ला वर्षहरूमा सांस्कृतिक जागरण आएसँगै युवा पुस्ता र विभिन्न सामाजिक संघ–संस्थाहरूले यसको व्यावसायिक संरक्षणमा चासो देखाउन थालेका छन् । हालका दिनहरूमा महिलाहरूले समेत व्यावसायिक रूपमा पञ्चेबाजा बजाउन थालेको दृश्यले यसमा नयाँ उत्साह र नवीनता थपेको छ । तथापि, आधुनिक बाजासँगको प्रतिस्पर्धा र परम्परागत सीप हस्तान्तरणमा देखिएको चुनौतीले यसको भविष्यप्रति केही संशय भने पैदा गरेको छ ।

विदेशी कोट, पाइन्ट र ह्याट लगाएर बजाइने ब्यान्डको चमकधमकमा हाम्रा मौलिक बाजाहरू ओझेलमा पर्नु भनेको हाम्रो मौलिकता नै हराउनु हो । पञ्चेबाजा केवल मनोरञ्जनको साधन मात्र होइन, यो त हाम्रा पूर्वजहरूको कला, इतिहास र वीरताको पहिचान हो । यसलाई जोगाउनु भनेको नेपालीपनलाई जीवित राख्नु हो । गाउँका कुनाकाप्चादेखि सहरका भव्य होटलहरूसम्म जब पञ्चेबाजाको धून गुञ्जिन्छ, तब मात्र नेपाली संस्कृतिको वास्तविक सुगन्ध विश्वभर फैलिन सक्छ । तसर्थ, हाम्रो यो बहुमूल्य सम्पदालाई आधुनिकतासँग समायोजन गर्दै अझ आकर्षक र मर्यादित रूपमा भावी पुस्तामा हस्तान्तरण गर्नु आजको प्रमुख आवश्यकता हो । पञ्चेबाजाको प्रत्येक धड्कनमा नेपालको ढुकढुकी लुकेको छ, र यसको संरक्षण नै हाम्रो वास्तविक सांस्कृतिक समृद्धि हो ।

पाँचवटा विशिष्ट बाजाहरूको सम्मिश्रण यसप्रकार हुन्छ :

१. दमाहा (ठुलो र गहिरो आवाज दिने)

२. झ्याली (ताल मिलाउने काँसको बाजा)

३. ट्याम्को (सानो र तीखो आवाज दिने)

४. नरसिंगा (लामो र घुमाउरो, गर्जन जस्तो आवाज दिने)

५. सहनाई (मुख्य धून निकाल्ने सबैभन्दा मधुर बाजा)