मृत्युञ्जयी निर्मल पुर्जा ‘निम्स’: हिमालको उचाइभन्दा अग्लो एक कीर्तिमानधारी साहसी

निर्मल पुर्जा ‘निम्स’ को कर्म केवल हिमाल आरोहणको विवरण मात्र होइन । हिम चितुवासरह मानव आत्माको एउटा उच्च–अल्टिच्युड यात्राको दुर्लभ वृत्तान्त पनि हो । नेपालको म्याग्दी जिल्लाको ग्रामीण दाना गाउँको एउटा घरबाट सुरु भएको यात्रा आज विश्वको सर्वोच्च शिखरहरूमा गौरवका साथ मुस्कुराइरहेको छ । पुर्जाको प्रारम्भिक जीवन ‘डेथ जोन’ का टल्कने हिमनदीहरूभन्दा धेरै टाढा अभाव र संघर्षको जगमा उभिएको थियो । सानोमा सामान्य तथा आर्थिक अभाव अवस्थाको परिवारमा हुर्किएका निम्स हिमाल चढ्नुभन्दा धेरै अघि नै जीवनको कठिन भट्टीमा खारिइसकेका थिए । त्यही संघर्षले उनलाई फलामजस्तै बलियो बनायो र ब्रिटिश गोर्खा रेजिमेन्टको बाटो हुँदै अन्ततः ब्रिटिस स्पेसल बोट सर्भिस (एसबीएस) मा सामेल हुने पहिलो नेपाली बन्ने ऐतिहासिक अवसर दिलायो । यही सैन्य इकाइमा उनले ‘कोल्ड–वेदर वारफेयर’ र मनोवैज्ञानिक सहनशीलतामा त्यो महारत हासिल गरे, जसले पछि उनलाई संसारका सबैभन्दा घातक चुचुराहरूलाई आफ्नो व्यक्तिगत खेल मैदान जस्तै व्यवहार गर्न सक्षम बनायो । उनको जीवनको त्यो कालखण्डले नै उनलाई एक अपराजेय आरोहीको रूपमा रूपान्तरण ग¥यो ।

सन २०२५ को जुलाईमा जब संसारका धेरै जसोले टेलिभिजनका र मोबाइलका स्क्रिनहरू नियालिरहेको थिए, पुर्जा पाकिस्तानको नांगा पर्वतको कठिन शिखरमा विजयको झण्डा फहराइरहेका थिए । जुन उनको ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरूको ५०औँ सफल आरोहणको एक अविश्वसनीय क्षण थियो । उक्त कोशेढुङ्गा केवल एउटा तथ्याङ्क मात्र होइन, अन्वेषण र साहसको इतिहासमा एउटा यस्तो विशाल स्तम्भ हो जुन यसअघि कहिल्यै कल्पिएको थिएन । ८ हजार मिटरभन्दा माथिका हिमालहरू पृथ्वीका त्यस्ता स्थान हुन् जसलाई ‘डेथ जोन’ भनिन्छ । जहाँ वायुमण्डलीय चाप यति कम हुन्छ कि मानव जीवन बचाउन पर्याप्त अक्सिजन नै हुँदैन । अधिकांश दिग्गज आरोहीहरूले यी १४ वटा चुचुराहरू एकपटक मात्र चढ्न आफ्नो पूरै जीवन र ऊर्जा खर्च गर्छन् । तर, निम्सले भने त्यो पातलो र जमेको हावामा ५० पटक उभिएर मृत्युलाई समेत जिस्क्याउन सफल भएका छन् । अझ आश्चर्यलाग्दो कुरा त के छ भने ती ५० आरोहणमध्ये २२ वटा त उनले पूरक अक्सिजनबिना नै आरोहण सम्पन्न गरेका छन् । यो उपलब्धिले आधुनिक चिकित्सा विज्ञान र मानवको शारीरिक क्षमताको तर्कलाई समेत चुनौती दिँदै निम्सलाई एक अलौकिक क्षमताको प्रतीकको रूपमा उभ्याएको छ ।

विज्ञानले उच्च भू–भागमा बसोबास गर्ने नेपालीको रगतमा रातो रक्त कोशिकाको कम संख्या र अक्सिजनसँग घुलमिल हुने उच्च क्षमतासहितको जिन्सका कारण पुर्जामा पनि विशेष जैविक अनुकूलनहरू रहेको बताएका छन् । तर, कुनै पनि जैविक लाभले मात्र ‘किलर माउन्टेन’ भनिने नांगा पर्वतलाई जित्न आवश्यक पर्ने त्यो अदम्य इच्छाशक्तिलाई पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न सकिँदैन । आफ्नो ५०औँ शिखर आरोहणका क्रममा निम्सले ‘निलो बरफ’ र ‘भीषण हावा’ सँग लड्नु परेको र त्यो आफ्नो जीवनको सबैभन्दा खतरनाक आरोहण भएको बताएका थिए । जुन हिमालमा प्रत्येक पाँचमध्ये एक आरोही कहिल्यै फर्कँदैन, त्यहाँ निम्स जीवित मात्र रहेनन्, उनले एकैसाथ जन्मभूमि र कर्मभूमिको सम्मान पनि बोकेका थिए । उनले आफ्नो साथमा संयुक्त अधिराज्य र नेपालबीचको दुई शताब्दी लामो मित्रताको प्रतिनिधित्व गर्ने झन्डा बोकेका थिए । जुन उनको आफ्नो मातृभूमि र कर्मभूमिप्रतिको गहिरो सम्मानको एक मार्मिक प्रतीक थियो । यो भावनात्मक संवेगले उनलाई केवल एक साहसी आरोही मात्र होइन, एक सांस्कृतिक दूतका रूपमा समेत स्थापित गरिदिएको छ ।

संसारले सन् २०१९ मा ‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ का क्रममा पहिलो पटक प्रकृतिको यो अदभूत शक्तिलाई गम्भीरतापूर्वक नियालेको थियो । पर्वतारोहण जगतले सुरुमा पागलपन र असम्भव भनेर खारेज गरेको त्यो साहसलाई मूर्त रूप दिँदै निम्सले मात्र ६ महिना ६ दिनमा संसारका सबै १४ वटा ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला हिमालहरू आरोहण गरेर विश्वलाई नै चकित पारिदिए । जसलाई नेटफ्लिक्सको डकुमेन्ट्री ‘१४ पिक्सः नथिङ इज इम्पोसिबल’ मार्फत संसारभर पु¥याइएको छ । दशकौँदेखि पश्चिमा आरोहीहरूले मात्र पर्वतारोहणको सारा जस पाउँदै आएका थिए । जबकि हिमाल चढ्दा सबैभन्दा महत्वपूर्ण मानिने डोरी टाँग्ने र भारी बोक्ने शेर्पा र नेपाली गाइडहरू सधैं ओझेलमा पारिएका थिए । निम्स आफ्ना मानिसहरूका लागि त्यो गौरव र पहिचान प्राप्त गर्दै चर्चाको केन्द्रमा आए । उनले प्रमाणित गरिदिए कि हिमालयका छोराहरू केवल सहयोगी मात्र होइनन्, यस क्षेत्रमा इतिहासका सबैभन्दा महान र वास्तविक नायक हुन् भनेर । उनले नेपाली आरोहीहरूको आत्मसम्मानलाई सगरमाथाको शिखरभन्दा पनि माथि पु¥याएका छन् ।

हिमालमा पुर्जाको प्रभावलाई कसैले नकार्न सक्दैन । किनकि उनले असम्भव मानिएका चुनौतीहरूलाई सम्भव तुल्याएर देखाएका छन् । सन् २०२१ मा विश्वकै कठिन मानिने के–२ हिमालको पहिलो हिउँदकालीन आरोहणको उनी मुख्य योजनाकार थिए । जुन उपलब्धिलाई पर्वतारोहणको ‘अन्तिम ठूलो समस्या’ मानिन्थ्यो । जब १० जना नेपाली आरोहीहरू हातमा हात मिलाएर शिखरतिर अघि बढेका थिए, तब निम्सले नै अक्सिजनबिना त्यो जोखिमपूर्ण कार्य सम्भव पारेका थिए । त्यस अभियानका क्रममा उनको नेतृत्वले एक दुर्लभ र ऐतिहासिक सामूहिक साहसको प्रदर्शन गरेका थिए । उनले आफ्ना साथीहरूलाई पर्खने र सँगै शिखर टेक्ने जुन निर्णय गरे, त्यसले व्यक्तिगत कीर्तिमानभन्दा माथि उठेर एकताको सन्देश दिएको थियो । त्यो एकताको गुञ्जन काराकोरम पर्वतमालाभन्दा धेरै टाढासम्म पुग्यो र विश्वभरका आरोहीहरूलाई प्रेरित ग¥यो । निम्सको त्यो कदमले हिमालमा केवल प्रतिस्पर्धा मात्र हुँदैन, भ्रातृत्व र बलिदान पनि हुन्छ भन्ने कुरालाई चरितार्थ गरेको छ ।

सन् २०२६ सम्म आइपुग्दा पनि निर्मल पुर्जाको पाइला रोकिने कुनै संकेत देखिँदैन । उनी हाल आफ्नो ‘ह्याट्रिक च्यालेन्ज’ मा व्यस्त छन् । जुन सबै १४ वटा ८ हजार मिटरका हिमाल र सात महादेशका अग्ला शिखरहरूलाई तेस्रो पटक आरोहण गर्ने एक असाधारण वैचारिक खोज हो । यो केवल व्यक्तिगत अहंकार वा नामको यात्रा मात्र होइन, “निम्सदाइ फाउन्डेसन” द्वारा सञ्चालित एक बृहत्तर मिसन हो । यस फाउन्डेसनले प्रायः पर्यटन उद्योग र ठूला एजेन्सीहरूबाट शोषणमा पर्ने हिमाली समुदायहरूलाई शिक्षा, आपतकालीन सहायता र वातावरणीय पुनरुत्थान प्रदान गर्न दिनरात काम गरिरहेको छ । उनको ‘बिग माउन्टेन क्लिन अप’ परियोजनाले सगरमाथाका भिरालोहरूबाट टनका टन फोहोर हटाइसकेको छ । जसले चुचुराहरूप्रति उनको भक्ति केवल विजयमा मात्र होइन, प्रकृति र वातावरणको संरक्षणमा पनि उत्तिकै छ भन्ने प्रमाणित गर्दछ । उनले हिमाललाई केवल आरोहण गर्ने रूपमा मात्र होइन, पुज्नुपर्ने मन्दिरको रूपमा समेत हेर्न संसारलाई सिकाएका छन् ।

वास्तवमा निर्मल पुर्जाको जीवनले यो स्मरण गराउँछ कि महानता भनेको कमजोरीको अनुपस्थिति मात्र होइन, एक अदम्य र अविचलित आत्माको उपस्थिति पनि हो । चाहे उनी ८ हजार मिटरको उचाइमा समस्यामा परेका अपरिचित आरोहीलाई आफ्नो ज्यान जोखिममा राखेर उद्धार गरिरहेका होऊन् । उनको यस्तै महान कार्यका लागि उनले तत्कालीन महारानी एलिजाबेथ द्वितीयबाट प्रतिष्ठित एमबीई सम्मान प्राप्त गरेका थिए । उनले संसारलाई ‘असम्भव’ केवल प्रयास गर्न डराउनेहरूले प्रयोग गर्ने एउटा शब्द मात्र हो भन्ने एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिकाएका छन् । उनले ‘एलिट एक्सपिड’ मार्फत नयाँ पुस्ताका आरोहीहरूलाई नेतृत्व गरिरहँदा उनको विरासत हिउँमा सुनौलो अक्षरले लेख्ने क्रम जारी नै छ । उनी अझै पनि प्रत्येक पहाडपछि अर्को पहाड हुन्छ र प्रत्येक शिखरपछि अर्को नयाँ उचाइको खोजी जारी रहनुपर्छ भनिरहेका छन् ।