तिहार नेपाली समाजको उज्यालो, उमङ्ग र आत्मीयताको पर्व हो । घर–आँगनमा दीप प्रज्वलन हुन्छ, देउसी–भैलोको रौनक छाउँछ, दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीच प्रेम र सद्भाव साटासाट हुन्छ । यही पर्वमा मिठाईको विशेष महत्त्व छ । लक्ष्मीपूजादेखि भाइटीकासम्म मिठाई किन्ने, खाने, आफन्तलाई उपहार दिने र पाहुनालाई सत्कार गर्ने चलन छ । मिठाईको मिठासले सम्बन्धमा आत्मीयता थप्छ । तर यही मिठासभित्र कतै स्वास्थ्यका लागि गम्भीर जोखिम लुकेको त छैन ?
तिहार नजिकिँदै जाँदा बजारमा मिठाईको कारोबार बढ्छ । पसलका सिसाभित्र विभिन्न आकार, रङ्ग र स्वादका मिठाई सजिन्छन् । यसबाट जो–कोहीको मन लोभिन सक्छ । तर मिठाईको बाहिरी चमकले त्यसको वास्तविक गुणस्तर र स्वच्छताको ग्यारेन्टी गर्दैन । देख्दा आकर्षक र स्वादमा मीठो भएको खाद्यवस्तु सुरक्षित पनि छ भन्ने हुँदैन । उपभोक्ताले मूल्य तिरेर मिठाई किनिरहेका हुन्छन्, तर त्यसमा प्रयोग भएको कच्चा पदार्थ, रङ्ग, तेल, घिउ र उत्पादन प्रक्रियाबारे कति जानकारी पाउँछन् ? मिठाईको स्वाद जिब्रोले थाहा पाउँछ, तर त्यसको भित्री गुणस्तर आँखाले मात्र छुट्याउन सकिँदैन ।
मिठाई उत्पादनमा प्रयोग हुने दुध, खुवा, चिनी, घिउ, तेल र अन्य सामग्रीको गुणस्तर अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ । कतिपय मिठाई बन्द कोठा वा पछाडिका अस्वच्छ ठाउँमा तयार भइरहेका हुन सक्छन् । उत्पादनस्थलमा स्वच्छता कायम छ कि छैन भन्ने प्रश्न उपभोक्ताको पहुँचभन्दा बाहिर रहँदा विश्वासकै भरमा खाद्यवस्तु किन्नुपर्ने अवस्था छ ।
खाद्यवस्तु उत्पादन गर्दा सफा पानी, स्वच्छ भाँडाकुँडा, सुरक्षित भण्डारण र कामदारको व्यक्तिगत सरसफाइ आवश्यक हुन्छ । लामो समयसम्म खुला राखिएका वा उचित तापक्रममा नराखिएका परिकारमा दूषणको सम्भावना बढ्छ । मिठाई बनाउने ठाउँ सफा देखिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन, कच्चा पदार्थदेखि तयार उत्पादनसम्मको सम्पूर्ण प्रक्रिया स्वच्छ हुनुपर्छ । उत्पादनको गुणस्तर परीक्षण र भण्डारणको उचित व्यवस्था नभएमा बाहिरबाट राम्रो देखिएको मिठाई पनि स्वास्थ्यका लागि असुरक्षित हुन सक्छ ।
अझ चिन्ताको विषय, बिक्री नभएका पुराना मिठाईलाई नयाँ उत्पादनसँग मिसाएर बेच्ने वा पुन: प्रशोधन गरी बजारमा ल्याउने आशङ्का पनि उपभोक्तामाझ रहन्छ । सबै व्यवसायीले यस्तो गर्छन् भन्न मिल्दैन, तर यस्तो सम्भावनालाई नकार्न पनि सकिँदैन । चाडपर्वको भीडमा बिक्री बढाउने प्रतिस्पर्धा हुन्छ तर बिक्रीको हतारमा खाद्य स्वच्छता र उपभोक्ताको स्वास्थ्यलाई दोस्रो प्राथमिकतामा राख्नु गम्भीर गैरजिम्मेवारी हो । पुरानो मिठाईलाई नयाँजस्तै देखाएर बिक्री गर्नु व्यापारिक बेइमानी मात्र होइन, उपभोक्ताको विश्वासमाथिको धोका पनि हो ।
मिठाईलाई आकर्षक देखाउन प्रयोग गरिने रङ्ग झन् संवेदनशील विषय हो । खाद्य प्रयोजनका लागि स्वीकृत रङ्ग पनि तोकिएको मापदण्ड र सीमाभित्र मात्र प्रयोग गर्न मिल्छ । तर कपडा, छाला, प्लास्टिक वा अन्य औद्योगिक प्रयोजनका लागि बनाइएका रङ खाद्यवस्तुमा मिसाउनु अत्यन्त खतरनाक अभ्यास हो । केही प्रतिबन्धित औद्योगिक रङ्गको वैज्ञानिक अध्ययनले कोषको आनुवंशिक पदार्थमा क्षति पुर्याउने वा क्यान्सरको जोखिमसँग सम्बन्धित सम्भावना देखाएका छन् । मेटानिल यल्लो र केही सुडान रङ्गजस्ता पदार्थ खाद्य प्रयोजनका लागि स्वीकृत नभएका रङ्गका उदाहरण हुन् । यसको अर्थ बजारमा पाइने हरेक चम्किलो मिठाईले क्यान्सर गराउँछ भन्ने होइन, तर अखाद्य रङ्गको प्रयोगलाई सामान्य मिलावट ठान्नु पनि गम्भीर भूल हो ।
दीर्घकालसम्म हानिकारक रसायनयुक्त खाद्यवस्तुको सम्पर्कमा रहनु स्वास्थ्यका लागि चिन्ताको विषय हो । खाद्यवस्तुमा प्रयोग गर्न निषेध गरिएका वा क्यान्सरको सम्भावित जोखिमसँग जोडिएका रसायन मिसाउनु केवल खाद्य मापदण्डको उल्लंघन होइन, जनस्वास्थ्यप्रतिको गम्भीर खेलबाड हो । त्यसैले खाद्य सुरक्षामा लापरबाही रोक्नु क्यान्सरलगायत विभिन्न रोगको जोखिम न्यूनीकरण गर्ने व्यापक जनस्वास्थ्य प्रयासकै एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो ।
मिठाईमा प्रयोग हुने तेल र घिउको गुणस्तर पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । सस्तो मूल्यमा धेरै उत्पादन गर्ने उद्देश्यले वनस्पति घिउ वा डाल्डा प्रयोग गरिन्छ । वनस्पति घिउ भन्नेबित्तिकै सबै पदार्थ विषाक्त हुन्छन् भन्न मिल्दैन । तर आंशिक रूपमा हाइड्रोजनीकरण गरिएको वनस्पति बोसोमा औद्योगिक ट्रान्स फ्याट हुन सक्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार औद्योगिक ट्रान्स फ्याटले मुटुका रक्तनलीमा असर पुर्याउँछ र हृदयाघात तथा मृत्युको जोखिम बढाउँछ । यस्तै पटक–पटक प्रयोग गरिएको वा जलेको तेलमा मिठाई पकाउनु पनि स्वास्थ्यका दृष्टिले उचित होइन । मिठाईको वास्तविक गुणस्तर त्यसको स्वाद र मूल्यले मात्र निर्धारण गर्दैन, त्यसमा प्रयोग भएको बोसोको प्रकृति र उत्पादन प्रक्रियाले पनि निर्धारण गर्छ ।
त्यस्तै, मिठाईलाई अत्यधिक गुलियो बनाउन चिनीको मात्रा बढाउने वा कृत्रिम गुलियो पदार्थ प्रयोग गर्ने प्रवृत्तिबारे पनि ध्यान दिन आवश्यक छ । स्याकरिनजस्ता कृत्रिम गुलियो पदार्थ निश्चित मापदण्डभित्र स्वीकृत प्रयोगका लागि उपलब्ध छन् । तिनलाई स्वत: विष वा क्यान्सर गराउने पदार्थ भन्नु सही हुँदैन । तर अनुमति नभएका पदार्थ, तोकिएको सीमाभन्दा बढी मात्रा वा उपभोक्तालाई जानकारी नदिई प्रयोग गरिएका कृत्रिम गुलियो पदार्थले खाद्य सुरक्षामाथि प्रश्न उठाउँछन् । अर्कोतर्फ, अत्यधिक चिनी सेवनले मोटोपना, दाँतमा कीरा लाग्ने समस्या र टाइप–२ मधुमेहको जोखिम बढाउन सक्छ । विश्व स्वास्थ्य संगठनले दैनिक ऊर्जाको कुल आवश्यकतामध्ये स्वतन्त्र चिनीको मात्रा १० प्रतिशतभन्दा कम राख्न र सम्भव भए पाँच प्रतिशतभन्दा कममा सीमित गर्न सुझाव दिएको छ । मिठाईको स्वाद क्षणिक हुन्छ, तर अत्यधिक चिनी सेवनको असर लामो समयसम्म रहन सक्छ ।
चाडपर्वमा मिठाई किन्ने निर्णय प्राय: हतारमा हुन्छ । पसलमा भीड हुन्छ, घरमा पाहुना आउने तयारी हुन्छ र आफन्तलाई उपहार पुर्याउने चटारो हुन्छ । यस्तो बेला सस्तो मूल्य, ठूलो प्याकेट वा आकर्षक सजावटले ग्राहकलाई छिटो निर्णय गर्न प्रेरित गर्न सक्छ । तर खाद्यवस्तुको गुणस्तरबारे जानकारी पाउनु उपभोक्ताको अधिकार हो । उत्पादन मिति, सामग्री र उत्पादकको विवरण स्पष्ट नभएको वस्तु बिक्रीमा रहनु बजारको पारदर्शितामाथि प्रश्न हो । उपभोक्तालाई सुरक्षित वस्तु रोज्न सजिलो हुने वातावरण बनाउनु व्यवसायी र नियामक निकाय दुवैको दायित्व हो ।
नेपालमा खाद्य स्वच्छता र गुणस्तर नियमनका लागि खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग तथा सम्बन्धित सरकारी निकायहरू छन् । खाद्य नियमावलीले खाद्यवस्तुमा प्रयोग गर्न पाइने रङ्ग तथा त्यससम्बन्धी सीमाहरू तोकेको छ ।
तर कानुन र मापदण्ड कागजमा हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । बजारमा नियमित अनुगमन, प्रयोगशालामा परीक्षण, दोषीमाथि प्रभावकारी कारबाही र उपभोक्तालाई सही सूचना उपलब्ध गराउने व्यवस्था व्यवहारमै बलियो हुनुपर्छ । विशेष गरी तिहारजस्ता चाडपर्वमा मिठाईको कारोबार बढ्ने भएकाले बजार अनुगमन पनि त्यहीअनुसार प्रभावकारी हुन आवश्यक छ । अनुगमन केही पसलमा पुगेर नमुना संकलन गर्ने औपचारिकतामा सीमित हुँदा त्यसले बजारको वास्तविक अवस्था समेट्न सक्दैन । उत्पादनस्थलदेखि बिक्री कक्षसम्मको निगरानी र परीक्षणको नतिजा सार्वजनिक हुँदा मात्र उपभोक्ताको विश्वास बढ्छ ।
खाद्यवस्तुको नमुना परीक्षणमा कैफियत भेटिएपछि त्यसको परिणाम सार्वजनिक हुनु र उपभोक्तासम्म सूचना पुग्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । कारबाहीको प्रक्रिया लामो र अस्पष्ट हुँदा गलत अभ्यास गर्ने व्यवसायीमा दण्डको भय पैदा हुँदैन । नियमित अनुगमनसँगै दोषीमाथि कानुनअनुसार कारबाही र उजुरीको सहज व्यवस्था भए बजारमा जवाफदेहिता बढ्न सक्छ । स्थानीय तह, खाद्य प्रविधि तथा गुण नियन्त्रण विभाग र अन्य सम्बन्धित निकायबीच समन्वय बलियो हुँदा चाडपर्वमा मात्र होइन, वर्षभरि नै खाद्य स्वच्छताको निगरानी प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ । राज्यको उपस्थिति कागजी सूचना र मौसमी अनुगमनमा होइन, उपभोक्ताले सुरक्षित खाद्यवस्तु पाउने वास्तविक सुनिश्चिततामा देखिनुपर्छ ।
यस विषयमा व्यवसायीको जिम्मेवारी पनि कम छैन । मिठाई बेच्नु केवल नाफा कमाउने व्यापार होइन, मानिसको स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको व्यवसाय हो । स्वच्छ कच्चा पदार्थ, सुरक्षित रङ्ग, गुणस्तरीय तेल तथा घिउ र सफा उत्पादनस्थल कुनै अतिरिक्त सुविधा होइनन्, व्यवसायका आधारभूत मापदण्ड हुन् । केही व्यवसायीको गलत अभ्यासका कारण इमानदार व्यवसायीको प्रतिष्ठासमेत प्रभावित हुन सक्छ । त्यसैले खाद्य सुरक्षालाई व्यापारको प्रतिस्पर्धाभन्दा माथि राख्नु आवश्यक छ ।
आफन्तलाई उपहार दिएको मिठाईले उनीहरूको स्वास्थ्यमा जोखिम थप्यो भने त्यो उपहारको अर्थ के रहन्छ ? दाजुभाइलाई टीका लगाएर
मिठाई खुवाउँदा त्यसमा प्रयोग भएको सामग्री सुरक्षित छ कि छैन भन्ने प्रश्न पनि हाम्रो आत्मीयताको एउटा हिस्सा बन्नुपर्छ । चाडपर्वको नाममा अस्वस्थ खाद्यवस्तुलाई सामान्य मान्ने संस्कारले अन्तत: समाजलाई नै मूल्य चुकाउन बाध्य पार्न सक्छ । हाम्रो परम्परा र संस्कृति जोगाउने नाममा उपभोक्ताको स्वास्थ्यप्रतिको जिम्मेवारी बिर्सन मिल्दैन । मिठाईको वास्तविक मिठास त्यसको रङ्ग, चमक वा सजावटमा होइन, त्यसको शुद्धता र सुरक्षित उत्पादनमा हुन्छ । केही क्षणको स्वादका लागि दीर्घकालीन स्वास्थ्य जोखिम मोल्नु बुद्धिमानी होइन । चाडपर्वमा मिठाई बाँड्दा मिठाससँगै विश्वास पनि बाँडियोस् । हाम्रो घरमा भित्रिने मिठाईले खुसी थपोस्, रोगको जोखिम होइन ।
प्रतिक्रिया