युद्धमा पनि अस्पताल सुरक्षित हुनुपर्छ : यमनमा आक्रमणपछि स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको गम्भीर संकट

काठमाडौं ।

युद्धमा गोली र बमको निशाना बनेका मानिसले उपचार पाउन अस्पताल पुग्नै नसक्ने अवस्था सिर्जना हुनु मानवीय संकटको भयावह रूप हो । यमनमा पछिल्ला दिनमा भएका आक्रमणले अस्पतालको भौतिक संरचनामा क्षति पु¥याउनुका साथै बिरामीमा त्रास फैलाएको र अत्यावश्यक स्वास्थ्य सेवामा पहुँचसमेत प्रभावित पारेको छ । युद्धको मारमा परेका सर्वसाधारणका लागि उपचारको आश्रयस्थल मानिने अस्पताल नै असुरक्षित महसुस हुन थालेपछि जीवनरक्षाको आधारभूत अधिकारमाथि गम्भीर प्रश्न उठेको छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय संस्था मेदीसाँ सान फ्रँतियर (एमएसएफ) अर्थात् डाक्टर्स विदाउट बोर्डर्सका अनुसार सन् २०२६ अक्टोबर २६, सोमबार यमनको तटीय क्षेत्र मोखामा तीनवटा आक्रमण भएका थिए । तीमध्ये एउटा मोखा जनरल अस्पतालबाट करिब १५० मिटरको दूरीमा खसेको थियो । उक्त अस्पतालको प्रसूति तथा बालरोग वार्डमा एमएसएफका स्वास्थ्य टोलीले सेवा दिइरहेका छन् ।

आक्रमणमा अस्पतालका स्वास्थ्यकर्मी र बिरामी सुरक्षित रहे पनि भवनमा क्षति पुगेको एमएसएफले जनाएको छ । वर्षौंदेखि द्वन्द्व र विस्फोटका कारण कमजोर बन्दै आएको भवनमा पछिल्लो आक्रमणले थप जोखिम निम्त्याएको छ । अस्पताल आसपासमा विस्फोट हुँदा बिरामी, स्वास्थ्यकर्मी र स्थानीय बासिन्दामा त्रास फैलिएको छ । आक्रमणको डरले उपचारका लागि अस्पताल आउने बिरामीको सङ्ख्या घट्दै गएको एमएसएफका टोलीले अवलोकन गरेका छन् ।

यो अवस्था सामान्य घटना होइन । अस्पताल जान डराउने गर्भवती महिला, समयमै उपचार नपाउने नवजात शिशु र बालबालिका तथा आकस्मिक उपचार आवश्यक पर्ने बिरामीका लागि उपचारमा भएको अवरोध जीवन र मृत्युबीचको दूरी बन्न सक्छ । अस्पतालमा क्षति पुग्नु भनेको एउटा भवनमा क्षति पुग्नु मात्र होइन, त्यसमा निर्भर समुदायको उपचार पाउने आधार कमजोर हुनु पनि हो ।

मोखाको घटनाभन्दा केही दिनअघि एडेन विमानस्थलनजिकै क्षेप्यास्त्र प्रहार भएको थियो । त्यसबेला एमएसएफको विमान उडानका लागि तयार अवस्थामा थियो । आक्रमणपछि विमान उडाउन रोकिएको र कर्मचारीलाई विमानमा चढ्नुको सट्टा विमानस्थलभित्र सुरक्षित स्थानमा आश्रय लिन भनिएको एमएसएफले जनाएको छ । दक्षिणी यमनमा मानवीय सहायता क्षेत्रमा कार्यरत कर्मचारी, औषधि तथा स्वास्थ्य सामग्री र उपकरण भित्र्याउने प्रमुख प्रवेशद्वार भएकाले एडेन विमानस्थलको सुरक्षामा परेको असरले राहत तथा स्वास्थ्य सेवाको आपूर्तिसमेत प्रभावित पार्न सक्छ ।

एमएसएफले यी घटनामा आफूलाई प्रत्यक्ष निशाना बनाइएको पुष्टि नभएको स्पष्ट पारेको छ । तर अस्पतालनजिकका आक्रमण र मानवीय सहायता सञ्चालनमा परेको अवरोधले सर्वसाधारणको स्वास्थ्य सेवामा पहुँचमा गम्भीर असर पारिरहेको संस्थाको निष्कर्ष छ ।
यमनको स्वास्थ्य प्रणाली पछिल्लो आक्रमणअघि नै कमजोर अवस्थामा थियो ।

संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय मानवीय मामिला समन्वय कार्यालय (ओसीएचए) को सन् २०२६ को मानवीय आवश्यकता तथा प्रतिकार्य योजनाअनुसार यमनमा २ करोड २० लाखभन्दा बढी मानिसलाई मानवीय सहायता तथा संरक्षण सेवाको आवश्यकता पर्ने अनुमान गरिएको छ । तीमध्ये महिला र बालबालिकाको सङ्ख्या ठूलो छ । सोही योजनाले देशका ५९.३ प्रतिशत स्वास्थ्य संस्था मात्र पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा रहेको जनाएको छ । यसको अर्थ स्वास्थ्य संस्थाको ठूलो हिस्सा पूर्ण क्षमतामा सेवा दिन असमर्थ छ ।

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (डब्लूएचओ) ले सन् २०२६ सेप्टेम्बर २४ मा प्रकाशित विवरणमा अगस्ट ६ देखि सेप्टेम्बर १८ सम्म द्वन्द्वसँग सम्बन्धित ३ हजार ६ सय ७२ जनाको हताहती अभिलेख गरिएको जनाएको थियो । तीमध्ये ६ सय ७४ जनाको मृत्यु भएको र २ हजार ९ सय ९८ जना घाइते भएका थिए । त्यही विवरणअनुसार मूल्याङ्कन गरिएका स्वास्थ्य सेवा केन्द्रमध्ये करिब ६० प्रतिशत पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा थिए भने व्यापक आकस्मिक तथा चोटपटक उपचार सेवा दिन सक्ने संस्था ६ प्रतिशत मात्र थिए । स्वास्थ्य सामग्रीको अभाव, स्वास्थ्यकर्मीको कमी र बिरामीलाई अर्को अस्पतालमा पठाउने प्रणालीमा अवरोधले अवस्था थप कठिन बनाएको डब्लूएचओले उल्लेख गरेको छ ।

यस्तो अवस्थामा अस्पतालनजिकको एउटा आक्रमणले पनि उपलब्ध उपचार सेवामा थप दबाब पार्न सक्छ । विशेषगरी प्रसूति, नवजात शिशु तथा बालरोग सेवा अवरुद्ध हुँदा गर्भवती महिला, सुत्केरी र बालबालिकाले समयमै उपचार पाउने अवसर गुमाउन सक्छन् । युद्धबाट विस्थापित परिवार, दीर्घरोगी र आकस्मिक शल्यक्रिया आवश्यक पर्ने बिरामीका लागि स्वास्थ्य सेवासम्म सुरक्षित पहुँच हुनु झन् महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनले सशस्त्र द्वन्द्वका बेला पनि घाइते र बिरामीको सम्मान, संरक्षण तथा उपचार सुनिश्चित गर्नुपर्ने व्यवस्था गरेको छ । सन् १९४९ का जेनेभा महासन्धि तथा अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनका नियमअनुसार अस्पताल, स्वास्थ्य संस्था, स्वास्थ्यकर्मी र बिरामीको संरक्षण गर्नुपर्छ । घाइते तथा बिरामीलाई उनीहरू कुन पक्षका हुन् भन्ने आधारमा भेदभाव नगरी चिकित्सकीय आवश्यकताका आधारमा उपचार गर्नुपर्ने मान्यता छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय रेडक्रस समिति (आईसीआरसी) का अनुसार अस्पताल र स्वास्थ्य संस्थामाथि आक्रमण गर्न नहुने संरक्षणको व्यवस्था छ । सीमित कानुनी अपवादका अवस्थामा पनि स्वास्थ्य संस्थाले संरक्षण गुमाएको ठहर गर्नुअघि लागू हुने कानुनी सर्त र आवश्यक चेतावनीसम्बन्धी व्यवस्था पालना गर्नुपर्छ । अस्पतालको संरक्षणमा शंका भएमा त्यसलाई संरक्षणप्राप्त संस्था नै मान्नुपर्ने सिद्धान्तसमेत अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय कानुनमा छ ।
स्वास्थ्य सेवा पाउने अधिकारको अर्थ अस्पतालको ढोकाभित्र पुगेपछि मात्र उपचार पाउनु होइन । बिरामीले अस्पतालसम्म सुरक्षित रूपमा पुग्न पाउनु, स्वास्थ्यकर्मीले निर्भय भएर काम गर्न पाउनु, औषधि तथा उपकरणको आपूर्ति अवरुद्ध नहुनु र आकस्मिक अवस्थामा बिरामीलाई सुरक्षित रूपमा स्थानान्तरण गर्न सक्नु पनि प्रभावकारी स्वास्थ्य सेवाका आधार हुन् ।

एमएसएफले द्वन्द्वमा संलग्न सबै पक्षलाई स्वास्थ्य तथा मानवीय सहायता क्षेत्रमा कार्यरत कर्मचारी, स्वास्थ्य संस्था, बिरामी र स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको सुरक्षा सुनिश्चित गर्न आग्रह गरेको छ । अस्पतालनजिक भएका आक्रमणले बिरामीमा त्रास फैलाएको र उपचार खोज्ने मानिसको सङ्ख्या घटाएको संस्थाको भनाइ छ ।

यमनको पछिल्लो अवस्थाले युद्धमा अस्पताल र स्वास्थ्य सेवा सुरक्षित राख्नु कुनै पक्षप्रतिको सद्भाव मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय कानुनी दायित्व र मानवीय जिम्मेवारी भएको पुनः स्मरण गराएको छ । अस्पतालमा उपचार खोज्न आउने मानिस सैनिक हुन् वा सर्वसाधारण, उनीहरूको जीवन र स्वास्थ्यको रक्षा चिकित्सकीय आवश्यकताका आधारमा हुनुपर्छ ।

द्वन्द्वमा संलग्न सबै पक्षले अस्पताल तथा स्वास्थ्यकर्मीलाई जोखिममा पार्ने गतिविधि रोक्न, मानवीय सहायता र स्वास्थ्य सामग्रीको सुरक्षित आवागमन सुनिश्चित गर्न तथा घाइते र बिरामीलाई समयमै उपचार पाउने वातावरण बनाउन आवश्यक छ । अन्तर्राष्ट्रिय समुदायले पनि स्वास्थ्य संस्थाको सुरक्षाका लागि आह्वान मात्र नगरी मानवीय सहायता सञ्चालनमा रहेका अवरोध हटाउन र आवश्यक स्वास्थ्य सेवा निरन्तर सञ्चालन गर्न सहयोग गर्नुपर्छ ।

युद्धमा विजयको दाबी गर्ने पक्ष धेरै हुन सक्छन्, तर उपचार नपाएर ज्यान गुमाउने नागरिकको पीडा कुनै सैन्य उपलब्धिले मेटाउन सक्दैन । अस्पताल सुरक्षित रहनु, बिरामीले उपचार पाउनु र स्वास्थ्यकर्मीले जीवन बचाउने काम गर्न पाउनु नै मानवीय सभ्यताको न्यूनतम मापदण्ड हो । युद्धका बीचमा पनि अस्पताल सुरक्षित हुनुपर्छ, किनकि बिरामीको जीवन कुनै पनि द्वन्द्वभन्दा ठूलो मानवीय मूल्य हो ।