कच्चा तेल ११५ डलरमा, नेपालमा इन्धन र महँगी बढ्ने जोखिम

काठमाडौं ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य प्रतिब्यारेल ११५ डलर आसपास पुगेपछि नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको आयात लागत बढ्ने र त्यसको असर समग्र अर्थतन्त्रमा पर्ने जोखिम बढेको छ । पश्चिम एसियामा चर्किएको द्वन्द्व र साउदी अरबका ऊर्जा पूर्वाधार तथा अन्य महत्त्वपूर्ण संरचनामाथि भएका आक्रमणले विश्व ऊर्जा बजारमा अनिश्चितता थपेको छ ।

सोमबार (अक्टोबर २६) एसियाली बजारमा ब्रेन्ट क्रुडको मूल्य प्रतिब्यारेल करिब ११५ डलर र अमेरिकी वेस्ट टेक्सास इन्टरमिडिएट (डब्लूटीआई) क्रुडको मूल्य करिब १०१ देखि १०२ डलरको आसपास कारोबार भइरहेको छ । अघिल्लो साताको तुलनामा ब्रेन्ट क्रुडको मूल्य करिब ६ प्रतिशत बढेपछि सोमबार भने केही घटेको हो । यद्यपि, आपूर्ति अवरुद्ध हुन सक्ने चिन्ताका कारण मूल्य उच्च स्तरमै कायम छ ।

नेपालले आफ्नो पेट्रोलियम आवश्यकता पूरा गर्न आयातमा निर्भर रहनुपर्ने भएकाले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा हुने मूल्यवृद्धिको प्रभावबाट अर्थतन्त्र जोगाउन कठिन हुन्छ । कच्चा तेलसँगै प्रशोधित पेट्रोलियम पदार्थको खरिद मूल्य बढेमा नेपाल आयल निगमको लागत बढ्नेछ । त्यसको प्रत्यक्ष असर उपभोक्ताले तिर्नुपर्ने इन्धनको मूल्यमा पर्न सक्नेछ ।

तर अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य बढ्दैमा नेपालमा तत्कालै पेट्रोल, डिजेल वा खाना पकाउने ग्यासको मूल्य बढ्छ भन्ने निश्चित हुँदैन । भारतीय आयल कर्पोरेसनबाट प्राप्त हुने नयाँ खरिद मूल्य, अमेरिकी डलरको विनिमय दर, निगमको सञ्चित नाफा वा घाटा र सरकारको मूल्य समायोजन नीतिले पनि आन्तरिक मूल्य निर्धारणमा भूमिका खेल्छन् ।

साउदी अरबमा आक्रमण, ऊर्जा आपूर्तिमा चिन्ता

पछिल्लो समय पश्चिम एसियामा बढेको तनावले तेल उत्पादन, प्रशोधन र ढुवानी प्रभावित हुन सक्ने आशङ्का बढाएको छ । अक्टोबर २४ मा हुथी विद्रोहीले साउदी अरबको विमानस्थल र तेलसम्बन्धी संरचनालाई लक्षित गरेको दाबी गरेका थिए । त्यसपछि साउदी अरबले थप क्षेप्यास्त्र तथा ड्रोन आक्रमण निष्क्रिय पारेको जनाएको छ ।

अमेरिकाले पनि सुरक्षा जोखिमलाई ध्यानमा राख्दै साउदी अरबमा रहेका गैरआकस्मिक सरकारी कर्मचारी र उनीहरूका योग्य परिवारका सदस्यलाई देश छाड्न निर्देशन दिएको समाचार सार्वजनिक भएको छ । यस्ता घटनाले ऊर्जा उत्पादन केन्द्र, प्रशोधनस्थल र अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी मार्गको सुरक्षाबारे चिन्ता बढाएको छ ।

विश्व बजारमा तेलको मूल्य बढ्नुको अर्को कारण सम्भावित आपूर्ति अवरोध हो । पश्चिम एसियामा द्वन्द्व लम्बिएमा तेल उत्पादन र प्रशोधनमा थप क्षति पुग्न सक्छ । त्यसले कच्चा तेल मात्र नभई डिजेल, पेट्रोल र अन्य प्रशोधित इन्धनको उपलब्धता तथा मूल्यमा समेत दबाब सिर्जना गर्न सक्छ ।

होर्मुज जलमार्गमा अवरोध भए विश्व बजार प्रभावित

विश्व ऊर्जा व्यापारका लागि रणनीतिक महत्त्व बोकेको होर्मुज जलमार्गमा हुन सक्ने अवरोधलाई बजारले विशेष चासोका साथ हेरिरहेको छ । यो जलमार्गबाट विश्वको समुद्री मार्ग हुँदै हुने तेल तथा तरलीकृत प्राकृतिक ग्यास (एलएनजी) ढुवानीको ठूलो हिस्सा ओसारपसार हुन्छ ।

त्यहाँबाट हुने ढुवानी अवरुद्ध भएमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा आपूर्ति घट्न सक्छ । त्यसको असर तेलको मूल्यमा मात्र सीमित नरही ग्यास, विद्युत् उत्पादन, उद्योग र अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारसम्म फैलिन सक्छ । यद्यपि, जलमार्गमा वास्तविक अवरोधको अवस्था र त्यसको अवधि नै मूल्यमा पर्ने असर निर्धारण गर्ने प्रमुख पक्ष हुनेछन् ।

पछिल्लो समय पश्चिम एसियाका आक्रमण र द्वन्द्वका कारण क्षेत्रीय तेल प्रशोधन क्षमतामा दैनिक करिब ३० लाख ब्यारेल बराबरको असर परेको विवरण सार्वजनिक भएका छन् । यस्तो अवरोध लामो समय कायम रहेमा अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य थप बढ्न सक्ने जोखिम छ ।

नेपालमा महँगी बढ्ने जोखिम कति ?

नेपालमा पेट्रोलियम पदार्थको मूल्य बढ्दा त्यसको प्रभाव यातायात र ढुवानी खर्चमार्फत अर्थतन्त्रका विभिन्न क्षेत्रमा पुग्छ । डिजेलको मूल्य बढेमा मालवाहक सवारीसाधन, कृषि उपकरण तथा उद्योग सञ्चालनको लागत बढ्न सक्छ । त्यसको असर कृषि उत्पादन, निर्माण सामग्री, औद्योगिक वस्तु र दैनिक उपभोग्य सामग्रीको मूल्यमा पर्न सक्छ ।

यातायात तथा उत्पादन लागत बढ्दा उपभोक्ताले वस्तु र सेवाका लागि बढी रकम तिर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । यसले सर्वसाधारणको क्रयशक्ति कमजोर बनाउने र समग्र मुद्रास्फीतिमा थप दबाब सिर्जना गर्ने सम्भावना हुन्छ ।

त्यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा तेलको मूल्य लामो समय उच्च रहेमा नेपालको आयात बिल बढ्न सक्छ । यसले विदेशी मुद्रा खर्च बढाउनुका साथै बाह्य क्षेत्रको सन्तुलनमा दबाब पार्न सक्छ । तेलको मूल्यसँगै अमेरिकी डलर महँगिएमा नेपालले आयातका लागि अझ बढी रुपैयाँ खर्च गर्नुपर्ने हुन्छ ।

निगमको मूल्य नीतिमा दबाब

नेपाल आयल निगमले अन्तर्राष्ट्रिय बजारबाट प्राप्त हुने खरिद मूल्यअनुसार इन्धनको लागत समीक्षा गर्नुपर्ने हुन्छ । यसअघि पनि खरिद लागत बढ्दा उपभोक्तालाई तत्काल थप भार नपरोस् भनेर निगमले मूल्य स्थिर राख्ने निर्णय गरेको थियो । तर लागत लगातार बढिरहेमा निगमको घाटा बढ्ने र मूल्य समायोजन गर्नुपर्ने दबाब सिर्जना हुन सक्छ ।

निगमको आधिकारिक मूल्य विवरणअनुसार अक्टोबर १ देखि काठमाडौं, पोखरा र दिपायलसहित तेस्रो वर्गका क्षेत्रमा पेट्रोलको मूल्य प्रतिलिटर २०० रुपैयाँ कायम थियो । यो पछिल्लो उपलब्ध मूल्य विवरण हो; अक्टोबर २६ सम्मको नयाँ मूल्य परिवर्तन भएको वा नभएको विषयमा निगमको पछिल्लो निर्णय पुष्टि गर्नु आवश्यक छ ।

अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्य केही घटे पनि त्यसले नेपालमा तत्काल राहत दिन्छ भन्ने हुँदैन । निगमले आयात गर्ने इन्धनको खरिद मूल्य, अघिल्लो अवधिको लागत र विनिमय दरले पनि अन्तिम मूल्यलाई प्रभाव पार्छन् ।

अबको दिशा द्वन्द्व र आपूर्तिमा निर्भर

तेलको मूल्य आगामी दिनमा कता जान्छ भन्ने कुरा पश्चिम एसियाको सुरक्षा अवस्था, उत्पादन तथा प्रशोधन केन्द्रमा हुने क्षति, समुद्री ढुवानीको सहजता र कूटनीतिक प्रयासको परिणाममा निर्भर हुनेछ । तनाव कम भएर आपूर्ति सामान्य अवस्थामा फर्किएमा मूल्यमा राहत आउन सक्छ । तर आक्रमण बढेमा वा ढुवानीमा अवरोध आएमा तेलको मूल्य पुनः उकालो लाग्न सक्छ ।

नेपालका लागि चुनौती अन्तर्राष्ट्रिय मूल्यवृद्धिको असर उपभोक्तामाथि एकैपटक पर्न नदिने र आयल निगमको वित्तीय अवस्था पनि सन्तुलित राख्ने हो । त्यसका लागि इन्धनको मूल्य निर्धारण पारदर्शी बनाउने, आपूर्ति व्यवस्थापन प्रभावकारी बनाउने र दीर्घकालीन रूपमा विद्युत् तथा अन्य स्वच्छ ऊर्जाको प्रयोग बढाउने नीति महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

अन्ततः, प्रतिब्यारेल ११५ डलर आसपासको तेल मूल्यले नेपालमा तत्कालै मूल्यवृद्धि निश्चित गरेको छैन । तर आयात लागत उच्च रहिरहेमा इन्धनको मूल्य, ढुवानी खर्च, दैनिक उपभोग्य वस्तु र समग्र मुद्रास्फीतिमा थप दबाब पर्ने जोखिम भने स्पष्ट छ ।