नेपाल–बंगलादेश सम्बन्ध : द्विपक्षीय समृद्धिका लागि साझेदारीको आवश्यकता

नेपाल र बंगलादेशले सन् १९७२ मा कूटनीतिक सम्बन्ध स्थापना गरेदेखि नै घनिष्ट र सौहार्दपूर्ण सम्बन्ध कायम राख्दै आएका छन् । बंगलादेशको स्वतन्त्रतालाई मान्यता दिने प्रारम्भिक देशहरूमध्ये नेपाल पनि एक थियो । पाँच दशकभन्दा बढीको यात्रामा यो सम्बन्ध कूटनीतिक र राजनीतिक सम्पर्कमा मात्र सीमित नरही व्यापार, पारवहन, पर्यटन, ऊर्जा, संस्कृति, शिक्षा र जनस्तरको आदान–प्रदानसम्म विस्तार भएको छ । आज नेपाल–बंगलादेश सम्बन्ध सम्भावनाको नयाँ चरणमा उभिएको छ ।

दुवै देश भौगोलिक रूपमा नजिक छन्, ऐतिहासिक तथा सांस्कृतिक सम्बन्धले जोडिएका छन् र आर्थिक रूपमा पनि एक–अर्काका परिपूरक हुन् । नेपालसँग जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि तथा प्राकृतिक स्रोतको सम्भावना छ भने बंगलादेशसँग ठूलो घरेलु बजार, उत्पादनमूलक उद्योग, बन्दरगाह सुविधा र निर्यात क्षमता छ । तर यति धेरै सम्भावना हुँदाहुँदै पनि आर्थिक सम्बन्धको वर्तमान स्तर अपेक्षाभन्दा कम छ । यही अन्तरले भविष्यका अवसरहरू संकेत गर्छ ।

नेपाल–बंगलादेश सम्बन्धलाई केवल सरकार–सरकार सम्बन्धका रूपमा होइन, आर्थिक सम्पर्कको फराकिलो अवधारणाबाट हेर्नुपर्ने आवश्यकता छ । व्यवसायी, उद्यमी, लगानीकर्ता, विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता, पर्यटक, कलाकार र पसेवर समुदायहरू सम्बन्धका सक्रिय साझेदार बन्न सके मात्र द्विपक्षीय सम्बन्धले वास्तविक अर्थमा आर्थिक रूपान्तरणको आधार तयार गर्न सक्छ ।

ऐतिहासिक आधार र नयाँ अवसर
नेपाल र बंगलादेशबीचको सम्बन्ध मित्रतामा आधारित छ । सन् १९७६ मा व्यापार तथा पारवहन सम्झौता र त्यसपछि संस्कृति, विज्ञान तथा शिक्षासम्बन्धी सहकार्यका सम्झौताले सम्बन्धलाई संस्थागत आधार प्रदान गरे । संयुक्त आर्थिक आयोगको स्थापनाले पनि द्विपक्षीय संवादलाई नियमित बनायो । तर आजको आवश्यकता विगतका उपलब्धि दोहो¥याउनु मात्र होइन । अबको चरणमा निजी क्षेत्र, विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था, युवा तथा महिला उद्यमी र व्यावसायिक समुदायलाई सम्बन्धको केन्द्रमा ल्याउनुपर्छ । राजनीतिक सद्भावलाई आर्थिक परिणाममा रूपान्तरण गर्न नसकिएसम्म सम्बन्धको वास्तविक सम्भावना उपयोग हुन सक्दैन ।

व्यापारः सम्भावना र चुनौती
नेपाल र बंगलादेशबीच व्यापार विस्तारको प्रशस्त सम्भावना छ । नेपालबाट अलैंची, अदुवा, जडीबुटी, चिया, फलफूल, हस्तकला, पश्मिना र अन्य विशिष्ट उत्पादन बंगलादेशी बजारमा पुग्न सक्छन् । बंगलादेशबाट कपडा, औषधि, जुटजन्य सामग्री तथा औद्योगिक उत्पादन नेपाल आउन सक्छन् । तर व्यापारको वास्तविक चुनौती उत्पादनभन्दा बढी बजार पहुँचमा छ । नेपाली निर्यातकर्ताहरूले गुणस्तर मापदण्ड, प्रमाणीकरण, प्याकेजिङ, वितरण सञ्जाल, बजार जानकारी र भन्सार प्रक्रियासम्बन्धी जटिलता सामना गर्नुपर्छ । वस्तु उत्पादन गरेर मात्र निर्यात बढ्दैन, बजार बुझ्न र बजारसँग जोडिन पनि सक्नुपर्छ । यही कारणले भविष्यको व्यापार नीति ‘व्यवसाय–व्यवसाय’ सम्पर्क र बजार सूचनामा केन्द्रित हुनुपर्छ ।

हाल वार्तामा रहेको नेपाल–बंगलादेश सहुलियतपूर्ण व्यापार सम्झौता (पीटीए) यस दिशामा महत्त्वपूर्ण अवसर हो । तर सम्झौता आफैंमा पर्याप्त हुँदैन । यसको सफलता उत्पत्तिको नियम, गैर–भन्सार अवरोध न्यूनीकरण, डिजिटल प्रमाणीकरण, सरल भन्सार प्रक्रिया र व्यापार सहजीकरणका उपायहरू प्रभावकारी रूपमा लागू हुन सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने कुरामा निर्भर रहनेछ ।

द्विपक्षीय व्यापार विस्तारको सन्दर्भमा एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष के हो भने, व्यापारको सफलता केवल भन्सार महसुल घटाउने वा सहुलियतपूर्ण सूची विस्तार गर्ने विषय मात्र होइन । आजको अन्तर्राष्ट्रिय व्यापारमा गुणस्तर मापदण्ड, स्वास्थ्य तथा वनस्पति सुरक्षासम्बन्धी मापदण्ड, उत्पादन प्रमाणीकरण, परीक्षण प्रयोगशाला तथा डिजिटल व्यापार प्रक्रियाले निर्णायक भूमिका खेल्छन् । नेपालका धेरै साना तथा मझौला निर्यातकर्ताहरूले उत्पादन गर्न सक्ने क्षमता भए पनि बजार प्रवेशका यस्ता प्राविधिक चुनौतीका कारण प्रतिस्पर्धा गर्न कठिनाइ भोगिरहेका छन् ।

यसैले नेपाल–बंगलादेश सहुलियतपूर्ण व्यापार सम्झौतालाई केवल कर छुटको दस्तावेजका रूपमा नभई व्यापार सहजीकरणको व्यापक ढाँचाका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ । डिजिटल प्रमाणपत्र, सरल भन्सार प्रक्रिया, व्यापार सूचना प्रणाली, उत्पत्तिको नियमको स्पष्टता तथा मापदण्डको पारस्परिक मान्यताले व्यापार लागत घटाउन र निजी क्षेत्रको विश्वास बढाउन सक्छ । त्यससँगै नियमित व्यापार मेला, उद्योग–वाणिज्य संघहरूबीच प्रत्यक्ष सम्पर्क र क्षेत्रगत व्यापार संवादले पनि सम्झौताका सम्भावित लाभलाई व्यवहारमा रूपान्तरण गर्न सहयोग पु¥याउन सक्छ ।

नेपालका निर्यातकर्ताका लागि बंगलादेश केवल अर्को छिमेकी बजार मात्र होइन, करिब १७ करोड जनसंख्या भएको तीव्र गतिमा बढिरहेको अर्थतन्त्र हो । त्यहाँको मध्यम वर्ग विस्तार हुँदै गएको छ र विशेष उत्पादनका लागि नयाँ बजार अवसरहरू सिर्जना भइरहेका छन् । नेपालका अलैंची, चिया, जडीबुटी, हस्तकला, पश्मिना तथा जैविक कृषि उत्पादनले यस्ता बजारमा स्थान बनाउन सक्ने सम्भावना छ । त्यसैले व्यापारलाई केवल वर्तमान तथ्यांकको दृष्टिले नभई दीर्घकालीन सम्भावनाको दृष्टिले हेर्न आवश्यक छ ।

जनस्तरको सम्पर्कः आर्थिक सम्बन्धको आधार
नेपाल–बंगलादेश सम्बन्धमा जनस्तरको सम्पर्कलाई धेरैजसो सांस्कृतिक सम्बन्धको दृष्टिले मात्र हेरिन्छ । तर वास्तवमा यो आर्थिक विकासको महत्त्वपूर्ण साधन पनि हो । निर्यातकर्तालाई ग्राहक चाहिन्छ, लगानीकर्तालाई भरपर्दो साझेदार चाहिन्छ, पर्यटन व्यवसायीलाई गन्तव्य–साझेदार चाहिन्छ र विश्वविद्यालयलाई अनुसन्धान सहकार्य चाहिन्छ । यी सबैको आधार जनस्तरको सम्पर्क नै हो । सरकारी वार्ताले ढोका खोल्न सक्छ तर सम्बन्धलाई दिगो बनाउने काम मानिसहरूले नै गर्छन् । त्यसैले नियमित व्यापार मेला, व्यावसायिक भेटघाट, विश्वविद्यालय साझेदारी, व्यावसायिक सञ्जाल र उद्यमी आदान–प्रदानलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ । सम्बन्धलाई मन्त्रालयका फाइलबाट निकालेर समाज र बजारसम्म पु¥याउनु आजको आवश्यकता हो ।

कनेक्टिभिटी र पारवहन
नेपालका लागि बंगलादेशको महत्त्व व्यापारिक साझेदारका रूपमा मात्र छैन । बंगालको खाडीसम्म पहुँच दिलाउने सम्भावित मार्गका रूपमा पनि बंगलादेश महत्त्वपूर्ण छ । काँकडभिट्टा–फूलबारी–बंगलाबन्ध मार्ग तथा रोहनपुर–सिंहावाद रेलमार्गले नयाँ सम्भावनाहरू खोलेका छन् ।
भूपरिवेष्टित मुलुकका लागि पारवहन केवल व्यापारिक विषय होइन, रणनीतिक विषय पनि हो । बन्दरगाहसम्मको पहुँच, रेल तथा सडक सञ्जाल, डिजिटल कनेक्टिभिटी, भन्सार प्रक्रिया र लजिस्टिक्स व्यवस्थापनले निर्यातको प्रतिस्पर्धात्मकता निर्धारण गर्छ । त्यसैले नेपाल–बंगलादेश कनेक्टिभिटीलाई सडक वा रेल परियोजनाका रूपमा मात्र होइन, आर्थिक करिडोरका रूपमा बुझ्न आवश्यक छ ।

ऊर्जा सहकार्यः सम्बन्धको नयाँ आधारस्तम्भ
यदि नेपाल–बंगलादेश सम्बन्धको सबैभन्दा आशालाग्दो क्षेत्र छ भने त्यो ऊर्जा हो । नेपालसँग विशाल जलविद्युत् सम्भावना छ भने बंगलादेशमा बढ्दो ऊर्जा माग छ । यही परिपूरकताले ऊर्जा सहकार्यलाई सम्बन्धको रणनीतिक आधारस्तम्भ बनाउन सक्छ । सन् २०२४ मा नेपालबाट भारतको प्रसारण प्रणालीमार्फत बंगलादेशमा ४० मेगावाट विद्युत् निर्यात शुरु हुनु ऐतिहासिक उपलब्धि थियो । यो केवल विद्युत् बिक्रीको सम्झौता मात्र होइन, दक्षिण एसियामा त्रिपक्षीय ऊर्जा सहकार्य सम्भव छ भन्ने प्रमाण पनि हो ।

ऊर्जा व्यापारले उत्पादन क्षमताको राम्रो उपयोग, ऊर्जा सुरक्षा, नवीकरणीय ऊर्जाको विस्तार, मौसमी सन्तुलन तथा थप लगानी आकर्षित गर्न मद्दत गर्न सक्छ । नेपालका लागि विद्युत् निर्यात बजारको विस्तार जलविद्युत् क्षेत्रको दीर्घकालीन दिगोपनसँग जोडिएको छ भने बंगलादेशका लागि स्वच्छ ऊर्जाको वैकल्पिक स्रोतमा पहुँचको अवसर हो । यसै सन्दर्भमा ६८३ मेगावाटको सुनकोशी–३ परियोजनामा सम्भावित सहकार्य विशेष महत्त्वको छ । यदि यस्ता परियोजनाहरू अगाडि बढ्न सके भने ऊर्जा सहकार्य विद्युत् खरिद–बिक्रीभन्दा माथि उठेर संयुक्त लगानी, पूर्वाधार निर्माण, प्राविधिक सहकार्य र क्षेत्रीय ऊर्जा बजार निर्माणसम्म पुग्न सक्छ ।

ऊर्जा क्षेत्रको महत्त्व केवल आर्थिक लाभमा सीमित छैन । जलवायु परिवर्तन, ऊर्जा सुरक्षा र हरित विकासका सन्दर्भमा पनि नेपाल–बंगलादेश सहकार्यले क्षेत्रीय महत्त्व राख्छ । जीवाष्म इन्धनमा निर्भरता घटाउने विश्वव्यापी प्रयास चलिरहेका बेला नेपालजस्ता जलविद्युत् सम्पन्न मुलुक र ऊर्जा आयातमा निर्भर मुलुकबीचको सहकार्यले दुवै पक्षलाई लाभ पु¥याउन सक्छ ।

नेपालको जलविद्युत् उत्पादन वर्षायाममा बढी हुने र बंगलादेशमा ऊर्जा माग निरन्तर बढिरहने अवस्थाले परस्पर लाभको आधार तयार गरेको छ । क्षेत्रीय प्रसारण पूर्वाधारको विकाससँगै विद्युत् व्यापारको परिमाण बढ्दै जाँदा यसले दक्षिण एसियामा ऊर्जा बजारको नयाँ सम्भावना पनि खोल्न सक्छ । सन् २०२४ मा शुरु भएको ४० मेगावाट विद्युत् निर्यातलाई यही कारणले एउटा व्यापारिक सम्झौताभन्दा बढी रणनीतिक उपलब्धिका रूपमा हेरिएको हो ।

सुनकोशी–३ जस्ता परियोजनामा सम्भावित सहकार्यले पनि नयाँ आयाम थप्न सक्छ । यस्ता परियोजनाहरूले केवल विद्युत् उत्पादन मात्र गर्दैनन्, लगानी, प्रविधि, पूर्वाधार निर्माण, मानव स्रोत विकास तथा वित्तीय सहकार्यका अवसरहरू पनि सिर्जना गर्छन् । दीर्घकालीन दृष्टिले हेर्दा ऊर्जा सहकार्य नेपाल–बंगलादेश सम्बन्धको सबैभन्दा बलियो आर्थिक स्तम्भ बन्न सक्ने सम्भावना राख्छ ।

लगानी, उद्योग र पर्यटन
बंगलादेशले कपडा, गार्मेन्ट, औषधि र उत्पादन क्षेत्रमा अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता विकास गरेको छ । नेपालसँग जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि–प्रशोधन, सूचना प्रविधि र आतिथ्य क्षेत्रमा अवसरहरू छन् । त्यसैले भविष्यको सहकार्य केवल व्यापारमा सीमित नरही संयुक्त लगानी र उत्पादन साझेदारीमा केन्द्रित हुनुपर्छ । कपडा तथा फेसन क्षेत्र यसका लागि राम्रो उदाहरण हुन सक्छ । बंगलादेशको औद्योगिक अनुभव र नेपालको पश्मिना, गलैंचा, प्राकृतिक रेसा तथा हस्तकलालाई जोड्न सकियो भने दुवै देशले नयाँ बजार अवसर सिर्जना गर्न सक्छन् ।

पर्यटन पनि सम्बन्धको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार हो । पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाल भ्रमण गर्ने बंगलादेशी पर्यटकको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ । नेपालले हिमाली, धार्मिक, साहसिक तथा स्वास्थ्य पर्यटन प्रवद्र्धन गर्न सक्छ भने बंगलादेशले सांस्कृतिक तथा तटीय पर्यटनलाई अगाडि बढाउन सक्छ । संयुक्त पर्यटन प्याकेज र सहज आवागमनले दुवै देशलाई लाभ पु¥याउन सक्छ ।

पर्यटनको महत्त्व विदेशी मुद्रा आर्जन वा पर्यटक संख्या वृद्धिमा मात्र सीमित हुँदैन । पर्यटनले मानिस–मानिसबीचको सम्पर्क विस्तार गर्छ, सांस्कृतिक बुझाइ बढाउँछ र दीर्घकालीन सम्बन्ध निर्माण गर्छ । पछिल्ला वर्षहरूमा नेपाल भ्रमण गर्ने बंगलादेशी पर्यटकको संख्या उल्लेखनीय रूपमा बढ्नु केवल पर्यटन बजार विस्तारको संकेत मात्र होइन, दुई समाजबीचको निकटताको पनि सूचक हो ।

नेपालले हिमाल, पदयात्रा, धार्मिक स्थल, साहसिक खेल तथा स्वास्थ्य पर्यटनका क्षेत्रमा विशेष आकर्षण प्रदान गर्न सक्छ भने बंगलादेशले आफ्नो समृद्ध सांस्कृतिक सम्पदा, नदी–आधारित पर्यटन तथा समुद्री तटीय क्षेत्रमार्फत पर्यटक आकर्षित गर्न सक्छ । भविष्यमा संयुक्त पर्यटन प्रवद्र्धन, साझा प्रचार अभियान तथा बहु–गन्तव्य पर्यटन प्याकेज विकास गर्न सकिए दुवै देश लाभान्वित हुन सक्छन् ।

शिक्षा र अनुसन्धान पनि जनस्तरको सम्पर्क सुदृढ बनाउने प्रभावकारी माध्यम हुन् । विश्वविद्यालय साझेदारी, विद्यार्थी आदान–प्रदान, संयुक्त अनुसन्धान तथा शैक्षिक सम्मेलनहरूले भावी पुस्ताबीच सम्बन्ध निर्माण गर्न सहयोग पु¥याउँछन् । सांस्कृतिक कार्यक्रम, साहित्यिक संवाद, चलचित्र महोत्सव तथा कला आदान–प्रदानले पनि सम्बन्धलाई औपचारिक कूटनीतिभन्दा परसम्म विस्तार गर्न सक्छ ।

शिक्षा, प्रविधि र मानवीय पूँजी
दीर्घकालीन आर्थिक सम्बन्ध सामाजिक र बौद्धिक सम्बन्धको आधारमा मात्र टिकाउ बन्छ । विश्वविद्यालय साझेदारी, विद्यार्थी आदान–प्रदान, अनुसन्धान सहकार्य, सांस्कृतिक कार्यक्रम र ज्ञान आदान–प्रदानले सम्बन्धलाई गहिरो बनाउँछन् । त्यस्तै, नवीकरणीय ऊर्जा, कृषि–प्रशोधन, औषधि उद्योग, डिजिटल व्यापार, ई–कमर्स र पर्यटन प्रविधिमा सहकार्यका नयाँ अवसरहरू छन् । महिला र युवा उद्यमीहरूलाई यस प्रक्रियाको केन्द्रमा राख्न सकिए सम्बन्धको आर्थिक आधार अझ फराकिलो बन्न सक्छ ।

दुवै देशको जनसांख्यिक संरचनामा युवा वर्गको महत्त्वपूर्ण हिस्सा छ । त्यसैले भविष्यको सहकार्यमा युवा र महिला उद्यमशीलतालाई विशेष प्राथमिकता दिन आवश्यक छ । डिजिटल अर्थतन्त्रको विस्तारसँगै साना उद्यमीहरूका लागि अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा पहुँचको नयाँ अवसर सिर्जना भएको छ । ई–कमर्स, डिजिटल मार्केटिङ, वित्तीय प्रविधि तथा नवप्रवर्तनका क्षेत्रमा अनुभव आदान–प्रदानले दुवै देशका युवा उद्यमीलाई लाभ पु¥याउन सक्छ ।

महिला उद्यमीहरू लक्षित कार्यक्रम, व्यावसायिक सञ्जाल र क्षमता विकासका पहलहरूले आर्थिक सहभागिता बढाउन मद्दत गर्न सक्छन् । यसले सम्बन्धलाई केवल सरकार वा ठूला व्यवसायसम्म सीमित नराखी समाजका व्यापक वर्गसम्म विस्तार गर्नेछ । नवीकरणीय ऊर्जा, कृषि प्रशोधन, डिजिटल सेवा, पर्यटन प्रविधि तथा औषधि उत्पादनजस्ता क्षेत्रमा संयुक्त पहलले भविष्यको सहकार्यलाई अझ व्यावहारिक र परिणाममुखी बनाउन सक्छ ।

निष्कर्ष
नेपाल र बंगलादेशले मित्रतापूर्ण सम्बन्धका लागि आवश्यक राजनीतिक तथा संस्थागत आधार निर्माण गरिसकेका छन् । अबको चुनौती ती आधारलाई साझा आर्थिक समृद्धिमा रूपान्तरण गर्नु हो । व्यापार, ऊर्जा, लगानी, पर्यटन, प्रविधि र जनस्तरको सम्पर्कलाई एकीकृत रूपमा अघि बढाउन सके दुवै देशले उल्लेखनीय लाभ लिन सक्छन् ।

नेपालको जलविद्युत्, पर्यटन, कृषि तथा प्राकृतिक स्रोत र बंगलादेशको उद्योग, बजार, बन्दरगाह तथा प्राविधिक क्षमताले एक–अर्कालाई परिपूरक रूपमा सहयोग गर्न सक्छन् । त्यसैले अब सम्बन्धको केन्द्रमा केवल सरकारहरू होइन, जनता, विश्वविद्यालय, उद्यमी र संस्थाहरू आउनुपर्छ । हिमालय र बंगालको खाडीलाई जोड्ने भौगोलिक सम्बन्धलाई आर्थिक र मानवीय सम्बन्धमा रूपान्तरण गर्न सकियो भने नेपाल–बंगलादेश सम्बन्ध दक्षिण एसियामा साझा समृद्धिको सफल उदाहरण बन्न सक्छ ।

(लेखक सिंह व्यापार तथा निर्यात प्रवद्र्धन विज्ञ र सीमापार विद्युत् व्यापारका अनुसन्धानकर्ता हुनुहुन्छ ।)