आकाश छुने हिमश्रृंखलाहरूको सेतो र मनमोहक सुन्दरताले युगौँदेखि मानव मनलाई मन्त्रमुग्ध बनाउँदै आएको छ । सगरमाथा, केटु, अन्नपूर्ण, मनास्लु अनि ब्रोड पिकजस्ता भव्य पर्वत शिखरतर्फ अघि बढ्दा हरेक आरोहीको आँखामा एउटा भव्य सपना, छातीमा अदम्य साहस र हृदयमा प्रकृतिको सर्वोच्च शिखरलाई स्पर्श गर्ने तीव्र उत्कण्ठा हुन्छ । तर, त्यो अलौकिक सेतो सौन्दर्यको पछिल्तिर एउटा असीम, कठोर र क्रुर यथार्थ पनि सुतिरहेको हुन्छ । हिमाल आरोहण केवल उचाइ जित्ने विजय–यात्रामात्र होइन, जीवन र मृत्युको बिचमा कोरिएको एउटा मसिनो रेखामाथिको जोखिमपूर्ण हिँडाइ पनि हो । धेरै साहसहरू शिखर चुमेर फर्कन्छन्, तर केही अधुरा सपनाहरू सधैँका लागि तिनै तुषारो र बरफका ओच्छ्यानहरूमा अन्तिम विश्राम लिन पुग्छन् । मृत्युपछि पनि ती आरोहीका शरीरहरू युगौँसम्म उहीँ मौन रहन्छन् । तर, प्रश्न उठ्छ, जीवनको अन्तिम यात्रा सकिइसकेपछि पनि ती शवहरूलाई किन आफ्ना प्रियजनको काखसम्म ल्याउन सकिँदैन त ?
यो केवल कुनै प्राविधिक असफलता वा चिसो मौसमको साधारण कथामात्र होइन । समुद्री सतहबाट ८ हजार मिटरभन्दा माथिको क्षेत्र, जसलाई पर्वतारोहणको भाषामा ‘डेथ जोन’ वा ‘मृत्यु क्षेत्र’ भनिन्छ, त्यहाँ प्रकृतिको शासन आफ्नै कठोर नियममा चल्छ । जहाँ वायुमण्डलमा अक्सिजनको मात्रा यति पातलो हुन्छ कि जीवित मानव शरीरले नै क्षण–क्षणमा आफ्नो जीवनसँग संघर्ष गरिरहनुपर्छ । यस्तो अमानवीय परिस्थितिमा आफ्नै पाइला सन्तुलित राख्न धौ–धौ परिरहेका बेला सयौँ किलो गरुङ्गो जमाइएको मृत शरीरलाई तानेर तल ल्याउनु भनेको असम्भवलाई सम्भव बनाउन खोज्नुजस्तै हो । जमाउने माइनस डिग्रीको तापक्रमले शवलाई केही घण्टामै बरफको शिला बनाइदिन्छ । कतिपय शवहरू विशाल हिमनदीको पेटभित्र विलीन हुन्छन्, कतिपय गहिरो क्रेभास (हिम तरास) को अन्धकारमा खस्छन् भने कतिपय भीषण हिमपहिरोसँगै हजारौँ मिटर तल पुरिन्छन् ।
हिमालमा शव उद्धार गर्नु भनेको एउटा मृत आत्माका लागि अर्को जीवित मानवको प्राणलाई सीधै मृत्युको मुखमा धकेल्नु हो । जहाँ एउटा आरोहीले हावा, चिसो र अक्सिजनको कमीसँग हार खाइसकेको हुन्छ, त्यहाँ उसलाई फर्काउन जाने उद्धारकर्ताहरूले पनि तिनै अनिश्चित खतराहरूसँग जुध्नुपर्छ । तीव्र हावा, अचानक खस्ने विशाल चट्टान, ढल्किँदो बरफ र कमजोर अक्सिजनको बिचमा एउटा शव तल झार्ने प्रयास गर्दा विगतमा धेरै अनुभवी शेर्पा र साहसी उद्धारकर्ताहरूले आफ्नै जीवनको आहुति दिएका छन् । त्यसैले, पर्वतारोहणको एउटा नलेखिएको तर पवित्र नियम छ, ‘एउटा मृत शरीरका लागि अर्को जीवित मानिसको ज्यान अनावश्यक जोखिममा पारिनु हुँदैन ।’
आधुनिक प्रविधि र अत्याधुनिक हेलिकप्टरहरूले आजको पर्वतारोहणलाई धेरै सरल बनाएका त छन्, तर अत्यधिक उचाइमा पुगेपछि मानव निर्मित प्रविधि पनि प्रकृतिको भयानक क्षमताअगाडि घुँडा टेक्छ । पातलो हावाका कारण हेलिकप्टरका पंखाले पर्याप्त उडान शक्ति पाउँदैनन्, अनपेक्षित रूपमा बदलिने मौसम र अवतरणका लागि जमिनको अभावले प्रविधिलाई निरुपाय बनाइदिन्छ । यसबाहेक, यस्तो दुर्गम उचाइबाट शव निकाल्न लाग्ने लाखौँ डलरको आर्थिक दायित्व र जटिल बिमा प्रक्रिया धेरै परिवारका लागि दोस्रो ठूलो शोक बन्न पुग्छ ।
यसरी वर्षौँदेखि हिमालमै रहन बाध्य भएका शवहरू कालान्तरमा तिनै पर्वतका कठोर भूगोल र आरोहण इतिहासका अभिन्न अंग बन्न पुग्छन् । सगरमाथाको बाटोमा वर्षौंसम्म आरोहीहरूलाई मार्गदर्शन गरिरहेको चर्चित ‘ग्रिन बुट्स’ होस् या अन्य अज्ञात आरोहीहरू, उनीहरू केवल मृत्युका चिनारीमात्र होइनन् । उनीहरू त मानव जीवनको सीमा, असीम साहस, र प्रकृतिसँगको अद्भूत संघर्षका मौन साक्षी पनि हुन् । जब परिवारले आफ्ना प्रियजनको पार्थिव शरीर अन्तिम संस्कारका लागि घरमा पर्खिरहेका हुन्छन्, तब शव ल्याउन नसक्नु उद्धार टोलीको इच्छाशक्तिको कमी होइन, प्रकृतिको सर्वशक्तिमान् सीमाअगाडि मानव अस्तित्वले स्विकारेको नम्र हार हो ।
हिमाल आरोहण केवल शिखरमा पुगेर विजयको झण्डा फहराउने उत्साहमात्र होइन, यसमा तृष्णा, त्याग, आत्मसमर्पण र कहिल्यै नपुर्ने पीडाको गहिरो संगम हुन्छ । कतिपय साहसीहरू शिखर जितेर आफ्नो परिवारको अँगालोमा फर्किन्छन् भने कतिपय आरोहीहरू आफ्ना अधुरा सपनाहरूसहित हिमालकै चिसो र पवित्र काखमा सधैँका लागि विलीन हुन्छन् । उनीहरू भौतिक रूपमा कहिल्यै घर फर्कन नसके पनि उनीहरूको साहस, निष्ठा र ती महान् अधुरा यात्राहरू हिमालका हरेक हिउँका कणहरूसँगै सधैँका लागि अमर र जीवित रहिरहनेछन् ।
प्रतिक्रिया