राहदानीमा नअट्ने ‘निम्स दाइ’ को उचाइ

नेपालको हिमाली पहिचान, आधुनिक पर्वतारोहणको भू–राजनीति र राष्ट्रिय चेतनाको वैचारिक अन्तरसम्बन्धलाई नजिकबाट नियाल्दा निर्मल ‘निम्स दाइ’ पुर्जाको उदय र अवसान एउटा अद्वितीय तर गम्भीर अध्ययनको विषय बन्न पुग्छ । आधुनिक खेलकुदको विश्वव्यापी रंगमञ्चमा जब पेले, डिएगो म्याराडोना वा लियोनेल मेसीजस्ता नामहरू उच्चारण हुन्छन्, तब त्यहाँ केवल एउटा खेलाडीको मैदानभित्रको कौशल वा शारीरिक प्रदर्शनको मात्र चर्चा हुँदैन, त्यसले सम्बन्धित खेलमार्फत समग्र राष्ट्र र संस्कृतिले आर्जन गरेको विश्वव्यापी प्रभुत्व, सांस्कृतिक उचाइ र पुस्तान्तरिक अभिलाषाको प्रतिनिधित्व गर्दछ ।

क्रिकेटको इतिहासमा सचिन तेन्दुलकर र महेन्द्रसिंह धोनी, टेनिसको कोर्टमा रोजर फेडेरर र नोभाक जोकोभिच, गल्फको कोर्समा टाइगर उड्स, बास्केटबलमा माइकल जोर्डन, बक्सिङमा मोहम्मद अली र माइक टाइसनले स्थापित गरेको निरन्तर उत्कृष्टता र एकाधिकारले केवल उपाधिहरू मात्र जितेनन्, ती खेलहरूको व्याकरण र सञ्चालन पद्धतिलाई नै सदाका लागि पुनर्परिभाषित गरिदिए ।

ठ्याक्कै यही वैश्विक मानक र एथ्लेटिक उत्कृष्टताको पृष्ठभूमिमा जब हामी आधुनिक पर्वतारोहणको समीक्षा गर्छौँ, तब निर्मल पुर्जाको नाम केवल एउटा आरोहीका रूपमा मात्र होइन, एउटा नयाँ युगको शुरुवातकर्ताका रूपमा अगाडि आउँछ । सन् १९८३ मा नेपालको म्याग्दीमा जन्मिएका उनले ब्रिटिस गोर्खा सैनिक तथा बेलायती सशस्त्र बलको विशेष इकाइ ‘स्पेसल बोट सर्भिस’ (एसबीएस) मा कठोर सैन्य तालिम प्राप्त गरेका थिए । पुर्जाले सन् २०१९ मा सञ्चालन गरेको ‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ अभियानले पर्वतारोहणको इतिहासमै भूकम्प ल्याइदियो ।

विश्वका ८ हजार मिटरभन्दा अग्ला १४ वटा शिखरहरूलाई केवल ६ महिना ६ दिनमा सफलतापूर्वक चुमेर उनले दशकौँदेखि पश्चिमी आरोहीहरूद्वारा स्थापित परम्परागत, ढिलो र अत्यन्तै सतर्क पर्वतारोहण शैलीलाई पूर्णतः ध्वस्त पारिदिए । यसअघि दक्षिण कोरियाली आरोही किम चाङ–होले करिब आठ वर्ष लगाएर पूरा गरेको यही कीर्तिमानलाई ६ महिनाभित्रै सीमित गरिदिएर पुर्जाले मानव शारीरिक सहनशीलता, अत्याधुनिक व्यावसायिक योजना र तीव्र रणनीतिक गतिशीलताको नयाँ मानक खडा गरे ।

यो अभूतपूर्व यात्रा केवल ‘प्रोजेक्ट पोसिबल’ मा मात्र सीमित रहेन । सन् २०२१ मा शीतकालीन समयमा प्राविधिक रूपमा अत्यन्तै जोखिमयुक्त र ‘किलर माउन्टेन’ अर्थात् हत्यारा हिमालको रूपमा चिनिने के–२ को चुचुरोमा पहिलोपटक सफलतापूर्वक पाइला टेक्ने पूर्ण नेपाली आरोही टोलीको कुशल नेतृत्व गर्दै पुर्जाले हिमाली क्षेत्रमा दशकौँदेखि कायम रहेको पश्चिमी आरोहीहरूको बौद्धिक र प्राविधिक श्रेष्ठताको भाष्यलाई जरैदेखि उखेलेर फ्याँकिदिए ।

नेटफ्लिक्सको चर्चित वृत्तचित्र ‘१४ पिक्स ः नथिंग इज इम्पोसिबल’ र उनको आत्मकथा ‘बियोन्ड पोसिबल’ ले यस ऐतिहासिक सफलतालाई विश्वव्यापी उपभोक्ता संस्कृतिसँग सफलतापूर्वक जोड्दै पुर्जालाई आधुनिक साहसिक पर्यटन र पर्वतारोहणको इतिहासमै सबैभन्दा प्रभावशाली, प्रतिष्ठित र व्यापारिक रूपमा सफल ब्रान्डका रूपमा स्थापित ग¥यो । तर, यो चम्किलो र विश्वव्यापी सफलताको पर्दा पछाडि हिमाली पर्यटनको बढ्दो अति–बजारीकरण, जोखिमको व्यावसायिकता र नायकत्वको आडमा सिर्जित नयाँ सांस्कृतिक–राजनीतिक संकथनबारे गम्भीर र निर्मम समीक्षात्मक बहस सञ्चालन गर्नु अब अनिवार्य भइसकेको छ ।

निर्मल पुर्जाको आरोहण दर्शन र पद्धतिको विश्लेषणात्मक दृष्टिले परीक्षण गर्दा यो विशुद्ध, परम्परागत पर्वतारोहणभन्दा पनि ‘सुपर–एथ्लेटिज्म’, उच्च–प्रविधि र आधुनिक मिडिया व्यवस्थापनको एउटा रणनीतिक उपज थियो । परम्परागत पर्वतारोहणले प्रकृतिप्रतिको सात्विक समर्पण, मौन धैर्य र प्रकृतिमाथि न्यूनतम पर्यावरणीय प्रभाव छाड्ने दर्शनलाई आत्मसात् गथ्र्यो । यसको विपरीत पुर्जाको शैली ‘हाइ–स्पीड’ चढाइ, रणनीतिक रूपमा हेलिकोप्टरको व्यापक प्रयोग, पूरक अक्सिजनको निरन्तर परिचालन र द्रुत गतिमा आधारित थियो । यो शैलीले हिमाल आरोहणलाई प्रकृतिसँगको आध्यात्मिक तादात्म्यताभन्दा ‘रेकर्ड–सेटिङ’ प्रतिस्पर्धामा रूपान्तरण गरिदियो । पाकिस्तानको ‘ब्रड पिक’ हिमालमा एक साहसिक आरोहणका क्रममा आएको विनाशकारी हिमपहिरोमा परी उनको असामयिक निधन भएपछि विश्वभर शोक र स्तब्धताको अभूतपूर्व लहर फैलियो ।

गिनिज वल्र्ड रेकड्र्स, नेटफ्लिक्स, अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरू र विश्वका शीर्ष आरोहीहरूले उनलाई मानव सम्भावनाको सीमालाई पुनः परिभाषित गर्ने एउटा महान् साहसी नायकका रूपमा भावपूर्ण स्मरण गरे । तर, यो वैश्विक शोक र अन्तर्राष्ट्रिय श्रद्धाञ्जलिको समानान्तरमा नेपाली समाज र यहाँको सार्वजनिक वृत्तभित्र प्रकट भएको प्रतिक्रिया भने अत्यन्तै विरोधाभासपूर्ण, विभाजित र जटिल रह्यो । अन्तर्राष्ट्रिय जगतले उनलाई एउटा वैश्विक प्रेरणा र जीवन बचाउने साहसी उद्धारकर्ताका रूपमा उच्च सम्मानका साथ हेरिरहँदा, नेपाली सामाजिक सञ्जाल र बौद्धिक वर्ग भने उनको कानुनी नागरिकता, राहदानीको रङ्ग र व्यक्तिगत जीवनका प्राविधिक विवादहरूमा अल्झिएर संकीर्णताको प्रदर्शन गर्न पुग्यो । यो विरोधाभासले एउटा गम्भीर र आधारभूत प्रश्न खडा गर्छ ।

विश्वले एउटा असाधारण मानव र महान् आरोही गुमाएकोमा शोक मनाइरहँदा, नेपाली मानस किन केवल ‘कागजी नागरिकता’ र संकुचित पहिचानको तुलोमा उसको विशाल उचाइ नाप्न व्यस्त भयो ?

नेपाली समाजमा निर्मित र सञ्चालित राष्ट्रवादको अवधारणा अत्यन्तै औपचारिक, कानुनी र भावुकताको दोसाँधमा दोधारिरहेको छ । राज्य र समाजले गैर–आवासीय नेपालीहरूको सन्दर्भमा ‘एकपटकको नेपाली, सधैँको नेपाली’ भन्ने आकर्षक नारा राजनीतिक भाषण र वैदेशिक पुँजी भित्र्याउने आर्थिक उन्नतिका लागि प्रयोग गर्दै आएको छ । तर, व्यवहारमा भने कुनै व्यक्तिले वैदेशिक नागरिकता ग्रहण गर्नासाथ उसलाई ‘देशद्रोही’, ‘भगौडा’ वा ‘नागरिकता त्यागेको गैर–नेपाली’ को भ्रामक बिल्ला भिराउने संकुचित र ईष्र्यालु मानसिकता हाम्रो राजनीतिक–सामाजिक डीएनएमा अझै कायम छ ।

निर्मल पुर्जाले बेलायती सेनाको विशिष्ट सेवाक्रममा र पछि आफ्नो अन्तर्राष्ट्रिय व्यावसायिक आरोहणलाई सहज बनाउन ब्रिटिस नागरिकता लिएको तथ्यलाई अगाडि सारेर उनको ‘नेपालीपन’ र निष्ठामाथि बारम्बार प्रश्न उठाइयो । जब उनको असामयिक निधनको दुःखद खबर सार्वजनिक भयो, तब बेलायत र नेपाल दुवैका सञ्चारमाध्यमले उनलाई ‘आफ्नो नागरिक’ का रूपमा स्वामित्व दाबी गर्दा उत्पन्न माहौलले नेपाली राज्य र समाजको चरम बौद्धिक संकीर्णतालाई नाङ्गोरूपमा उजागर गरिदियो ।

इतिहासको वस्तुनिष्ठ समीक्षा गर्दा, महानता वा मानवीय योगदानलाई कहिल्यै पनि कुनै देशको सीमाभित्रको राहदानीले सीमित गर्न सकेको छैन । सगरमाथाका पहिलो सफल आरोही तेन्जिङ नोर्गे नेपालको सोलुखुम्बुमा जन्मेका वंशजका नेपाली भए तापनि तत्कालीन राजनीतिक परिस्थिति, राज्यको चरम उपेक्षा र अवसरको खोजीका कारण पछि भारतीय नागरिकता ग्रहण गरे ।

जीवनको उत्तराद्र्धमा मनभरि नेपाल बोकेर भारतको नागरिकका रूपमा अस्ताएका तेन्जिङलाई आज हामी गर्वका साथ ‘नेपालीका शान’ भन्छौँ । तर, उनले जीवित रहँदा भोगेको पहिचानको संकट र राज्यको विभेदबारे भने सधैँ मौन रहन्छौँ । इतिहासका विभिन्न कालखण्डमा टोनी हेगन, सर एडमन्ड हिलारी, कोलिन फिलिप स्मिथ वा हालै निर्देशक तुलसी घिमिरेजस्ता विदेशी मूलका व्यक्तिहरूलाई मानार्थ नागरिकता दिएर उनीहरूको योगदानको कदर गर्ने नेपाली राज्यले आफ्नै माटोमा जन्मेका र विश्वसामु नेपालको नाम स्वर्णिम अक्षरले लेख्ने सन्तानहरूलाई भने कानुनी झन्झट, संशकित नजर र सामाजिक उपेक्षाको सिकार बनाउँदै आएको छ ।

नेपालको यो वैचारिक दोहोरो चरित्र र संकीर्णता केवल पर्वतारोहण क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन, यो हाम्रो समग्र सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र राजनीतिक चेतनाको गम्भीर रोग हो । राजकुमार सिद्धार्थले नेपालको लुम्बिनीमा जन्म लिएर भारतको बोधगयामा बुद्धत्व प्राप्त गर्दा होस् वा सीता, भृकुटी र अरनिकोले छिमेकी मुलुकहरूमा गएर आफ्नो योगदानमार्फत इतिहासका स्वर्णिम पानाहरू रच्दा होस्, हामी सधैँ उनीहरूको ‘उत्पत्ति’ र ‘जन्मस्थान’ माथि मात्र भावनात्मक स्वामित्व दाबी गर्न सिपालु छौँ ।

तर, उनीहरूले सिर्जना गरेको वैश्विक विचार, दर्शन र मूल्यलाई भने आफ्नो जीवनमा आत्मसात् गर्न निरन्तर चुक्छौँ । कतिपय भारतीय वा अन्य विदेशी मूलका व्यक्तिहरू खुला सीमाको फाइदा उठाउँदै नेपालमा बेरोकटोक व्यावसायिक, राजनीतिक र गैरकानुनी गतिविधिमा संलग्न भइरहँदा मौन रहने हाम्रो प्रशासनिक, कानुनी र सामाजिक संयन्त्र, विश्व रंगमञ्चमा नेपालको रातो र नीलो झन्डा फहराउने निर्मल पुर्जाजस्ता महान् व्यक्तित्वको राहदानीको रङ्ग र प्राविधिक कागजात खोज्न भने अत्यन्तै तत्पर र आक्रामक देखिन्छ ।

यो त्यही विकृत र उग्र राष्ट्रवादको रोग हो, जसले व्यक्ति जीवित रहँदा उसलाई शंका, उपेक्षा, अविश्वास र कटु आलोचनाको घेरामा राख्छ र उसको मृत्युपछि मात्र बनावटी श्रद्धाञ्जलिका सस्ता शब्दहरू खर्चिन्छ । निर्मल पुर्जाको जीवन, अभूतपूर्व संघर्ष र दुःखी अवसानले नेपाली समाज र राज्यको यही नैतिक, वैचारिक र सांस्कृतिक दरिद्रतालाई विश्वसामु नाङ्गोसँग उजागर गरिदिएको छ । अन्ततः निर्मल ‘निम्सदाइ’ पुर्जाको ऐतिहासिक विरासतलाई केवल उनले कायम गरेका विश्व कीर्तिमानहरू वा उनका वरिपरि सिर्जित व्यावसायिक विवादहरूको चस्माबाट मात्र हेर्नु उनीप्रति र इतिहासप्रति नै ठूलो अन्याय हुनेछ ।

उनले परम्परागत पर्वतारोहणको सुस्त गति र शैलीलाई चुनौती दिँदै हिमाली जोखिमलाई एउटा आकर्षक ‘ब्रान्ड’ र ‘विश्वव्यापी मिडिया’ मा रूपान्तरण गर्ने जुन साहसिक मोडलको विकास गरे, त्यसका आफ्नै व्यावसायिक, नैतिक र पर्यावरणीय सीमाहरू वा आलोचनाका क्षेत्रहरू होलान् तर त्योभन्दा ठूलो सत्य के हो भने, उनको यो अभियानले पश्चिमी आरोहीहरूकै अगाडि नेपाली पर्वतारोहीहरूलाई केवल ‘सहयोगी’, ‘गाइड’ वा ‘भरिया’ को दोस्रो दर्जाको भूमिकाबाट निकालेर विश्वव्यापी पर्वतारोहण अभियानको मुख्य ‘नेतृत्वकर्ता’ र ‘मालिक’ का रूपमा उभ्याइदियो । यो हिमाली मनोविज्ञान र विश्व साहसिक पर्यटनको राजनीतिमा आएको एउटा युगान्तकारी क्रान्ति हो । ‘ब्रड पिक’ को कठोर र चिसो हिउँमुनि अन्तिम श्वास फेरेका पुर्जाले विश्व र विशेष गरी नेपाली समाजका लागि छाडेर गएको मुख्य सन्देश यो कागजी राष्ट्रवाद र राहदानीको दायराभन्दा धेरै माथि छ ।

‘नथिंग इज इम्पोसिबल’ केवल एउटा नेटफ्लिक्स वृत्तचित्रको शीर्षक वा व्यापारिक प्रचार–वाक्य मात्र होइन । यो त जीवनका तमाम प्रतिकूलता र प्राकृतिक सीमाहरूका विरुद्ध मानव इच्छाशक्ति, अनुशासन र साहसको विजयको ऐतिहासिक घोषणा पनि हो । हिमालले आफ्नो एउटा वीर, निर्भीक र महान् पुत्रलाई आफ्नै काखमा फिर्ता लिएको छ भने विश्वले एउटा असाधारण आरोही गुमाएको छ । अब नेपाली समाज र राज्यले पनि प्राविधिक नागरिकता र राहदानीको संकुचित घेराबाट माथि उठेर आफ्ना वास्तविक नायकहरूलाई उनीहरू जीवितै छँदा चिन्न, उचित सम्मान गर्न र उनीहरूको वैश्विक उचाइलाई खुला हृदयले स्वीकार गर्न सिक्नै पर्छ । अन्यथा इतिहासका पानाहरूमा हाम्रा नायकहरू विदेशीहरूका लागि प्रेरणाका अमर स्रोत बनिरहनेछन् र हामी भने उनीहरूका राहदानीका पानाहरू गनेर, कानुनी धाराहरू कोट्याएर र व्यर्थका विवादहरू सिर्जना गरेर बस्न बाध्य भइरहनेछौं ।