बीपीको सिद्धान्त आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक : वर्तमान नेतृत्व र अन्य दलले सिक्नुपर्ने पाठ

काठमाडौं।

नेपाली राजनीतिक इतिहासमा जननेता विश्वेश्वरप्रसाद (बीपी) कोइरालाको नाम लोकतन्त्र, राष्ट्रियता, समाजवाद र मेलमिलापको राजनीतिसँग जोडिएर आउँछ। नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्रीका रूपमा बीपीले स्थापित गरेका राजनीतिक मूल्य र सिद्धान्त चार दशकभन्दा बढी समय बितिसक्दा पनि उत्तिकै सान्दर्भिक रहेको राजनीतिक विश्लेषकहरूको निष्कर्ष छ। पछिल्ला वर्षहरूमा बढ्दो राजनीतिक ध्रुवीकरण, दलभित्रको गुटबन्दी, सुशासनको चुनौती, भ्रष्टाचारप्रति जनआक्रोश र नेतृत्वप्रतिको घट्दो विश्वासका बीच बीपीका विचारलाई पुनः स्मरण गर्ने क्रम बढेको छ।

बीपी कोइरालाले लोकतन्त्रलाई केवल शासन प्रणालीका रूपमा होइन, नागरिकको स्वतन्त्रता, मानव अधिकार, विधिको शासन र जनउत्तरदायित्वसँग जोडेर व्याख्या गरेका थिए। उनले अघि सारेको प्रजातान्त्रिक समाजवाद आर्थिक समानता, सामाजिक न्याय र राजनीतिक स्वतन्त्रताको सन्तुलित अवधारणा थियो। आज नेपालमा लोकतान्त्रिक व्यवस्था भए पनि जनताले सुशासन, रोजगारी, सेवा प्रवाह र विकासमा अपेक्षित उपलब्धि अनुभूति गर्न नसकिरहेको अवस्थामा बीपीको राजनीतिक दर्शन थप अर्थपूर्ण देखिन्छ।

बीपीको अर्को महत्वपूर्ण सिद्धान्त राष्ट्रिय मेलमिलाप हो। उनले राष्ट्रिय हितलाई दलगत स्वार्थभन्दा माथि राख्नुपर्ने धारणा व्यक्त गरेका थिए। राजनीतिक मतभेद स्वाभाविक भए पनि राष्ट्रियता, लोकतन्त्र र सार्वभौम हितका विषयमा सबै राजनीतिक शक्ति एकजुट हुनुपर्ने उनको मान्यता थियो। अहिले पनि नेपालको राजनीति सत्ता समीकरण, आरोप–प्रत्यारोप र अस्थिरतामा केन्द्रित भइरहेका बेला राष्ट्रिय सहमतिको आवश्यकता झन् बढेको देखिन्छ। हालका टिप्पणीहरूमा समेत बीपीको मेलमिलापको नीति वर्तमान चुनौतीका बीच अझ सान्दर्भिक भएको उल्लेख गरिएको छ।

बीपीले संस्थालाई व्यक्तिभन्दा माथि राख्ने संस्कृतिको वकालत गरेका थिए। उनका अनुसार पार्टीको शक्ति व्यक्ति होइन, विधि, संगठन र लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा आधारित हुनुपर्छ। तर अहिले अधिकांश दलमा निर्णय केही सीमित नेतामा केन्द्रित हुने, आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुने र गुटगत राजनीति हावी हुने प्रवृत्ति देखिन्छ। यसले राजनीतिक दलप्रति जनविश्वास घटाएको विश्लेषण हुँदै आएको छ।

विश्लेषकहरूका अनुसार वर्तमान नेतृत्वले बीपीबाट सिक्नुपर्ने पहिलो पाठ राजनीतिक नैतिकता हो। बीपीले सत्ता प्राप्तिलाई अन्तिम लक्ष्य मानेनन्; सत्तालाई जनताको सेवा गर्ने माध्यमका रूपमा व्याख्या गरे। आज भने पद, शक्ति र अवसरको राजनीतिले विचार र सिद्धान्तलाई पछि पारेको आलोचना व्यापक छ। जनताले पनि नीतिभन्दा व्यक्तिमुखी राजनीतिले अपेक्षित परिणाम दिन नसकेको अनुभव गरिरहेका छन्।

दोस्रो पाठ जनताप्रतिको उत्तरदायित्व हो। बीपी निरन्तर जनतामाझ पुग्ने, उनीहरूको भावना बुझ्ने र लोकतान्त्रिक संवादलाई प्राथमिकता दिने नेता थिए। वर्तमान नेतृत्वले पनि चुनावका बेला मात्र होइन, निरन्तर जनतासँग संवाद गर्ने संस्कृति विकास गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ।

तेस्रो पाठ सुशासन र पारदर्शिता हो। भ्रष्टाचार, अनियमितता र दण्डहीनताले लोकतान्त्रिक व्यवस्थामाथि प्रश्न उठिरहेका बेला सार्वजनिक जीवनमा इमानदारी, उत्तरदायित्व र पारदर्शितालाई संस्थागत गर्नुपर्ने आवश्यकता बढेको छ। बीपीले नैतिक राजनीतिलाई लोकतन्त्रको आधार मानेका थिए।

चौथो पाठ आन्तरिक लोकतन्त्र हो। राजनीतिक दलभित्र खुला बहस, निष्पक्ष प्रतिस्पर्धा, विधिसम्मत निर्णय र नयाँ पुस्तालाई अवसर दिन सकिए मात्र लोकतन्त्र बलियो बन्ने बीपीको विश्वास थियो। आज अधिकांश दलमा नेतृत्व हस्तान्तरण, युवाको सहभागिता र संगठनात्मक सुधारको बहस चलिरहेकाले यो विचार अझ सान्दर्भिक देखिन्छ।

बीपीको विचार नेपाली कांग्रेसका लागि मात्र सीमित छैन। अन्य राजनीतिक दलले पनि उहाँबाट धेरै कुरा सिक्न सक्छन्। पहिलो, विचार र सिद्धान्तलाई सत्ता समीकरणभन्दा माथि राख्ने राजनीतिक संस्कार। दोस्रो, फरक विचार राख्ने पक्षसँग पनि संवाद र सहकार्य गर्ने लोकतान्त्रिक संस्कृति। तेस्रो, राष्ट्रिय हितका सवालमा साझा धारणा निर्माण गर्ने परिपक्वता। चौथो, राज्यका संस्थालाई राजनीतिक प्रभावबाट मुक्त राख्ने प्रतिबद्धता।

राजनीतिक अध्येताहरूका अनुसार नेपालको लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन बीपीले प्रतिपादन गरेका लोकतन्त्र, समाजवाद, राष्ट्रियता, मानव अधिकार र मेलमिलापका मूल्यहरू व्यवहारमा लागू गर्न आवश्यक छ। ती सिद्धान्तलाई भाषण र स्मरण समारोहमा सीमित नराखी नीति निर्माण र शासन सञ्चालनमा रूपान्तरण गर्न सके मात्रै जनताले परिवर्तनको अनुभूति गर्न सक्नेछन्।

बीपीको जीवनले अर्को महत्वपूर्ण सन्देश पनि दिन्छ—राजनीतिमा त्याग र सिद्धान्तप्रतिको प्रतिबद्धता। कठिन परिस्थितिमा पनि लोकतन्त्रका लागि संघर्ष गर्ने, व्यक्तिगत हितभन्दा राष्ट्रिय हितलाई प्राथमिकता दिने र असहमतिका बीच पनि संवादको ढोका खुला राख्ने उनको शैली आजका नेताका लागि अनुकरणीय मानिन्छ।

पछिल्ला वर्षहरूमा विभिन्न राजनीतिक, शैक्षिक र वैचारिक मञ्चमा बीपीको लोकतान्त्रिक समाजवाद, राष्ट्रिय मेलमिलाप र मानवकेन्द्रित विकासको अवधारणामाथि पुनः बहस हुन थालेको छ। यसले बीपीका विचार इतिहासका पानामा सीमित नभई वर्तमान राजनीतिक चुनौती समाधानका लागि पनि उपयोगी आधार हुनसक्ने संकेत गरेको छ।

नेपालले लोकतान्त्रिक यात्रा जारी राखिरहेको वर्तमान अवस्थामा बीपीको विचारलाई व्यवहारमा उतार्नु नै उनको वास्तविक सम्मान हुने धेरैको धारणा छ। लोकतन्त्रलाई संस्थागत गर्ने, सुशासन कायम गर्ने, राष्ट्रिय एकता सुदृढ बनाउने र जनताप्रति उत्तरदायी राजनीति विकास गर्ने दिशामा सबै दल अघि बढ्न सके बीपीले देखाएको मार्ग अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ।

राजनीतिक विश्लेषकहरूको निष्कर्ष स्पष्ट छ—बीपी कोइरालाको सिद्धान्त कुनै एक दलको सम्पत्ति होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक संस्कृतिको साझा विरासत हो। वर्तमान नेतृत्वले सत्ता केन्द्रित राजनीतिभन्दा मूल्य, नीति, विधि र जनउत्तरदायित्वलाई प्राथमिकता दिन सके मात्र बीपीले परिकल्पना गरेको समृद्ध, लोकतान्त्रिक र न्यायपूर्ण नेपालको सपना साकार हुने आधार तयार हुनेछ।