घरबाट केही पर पुगेपछि अचानक मनमा प्रश्न उठ्छ—“मैले ढोका लगाएँ कि लगाइनँ?” त्यसपछि कतिपय मानिस फेरि घर फर्किएर ढोका जाँच्न पुग्छन्। कसैले बाटोमै उभिएर सम्झिने प्रयास गर्छन् भने कसैले दिनभर यही कुराले मन अशान्त बनाइरहन्छ। मनोविज्ञानका विज्ञहरूका अनुसार यस्तो अनुभव धेरै मानिसका लागि सामान्य हो र यसको पछाडि मस्तिष्कले काम गर्ने विशेष तरिका जिम्मेवार हुन्छ।

अमेरिकाको हार्वर्ड चिकित्साशास्त्र अध्ययन संस्थानका मनोचिकित्सक डा. माइकल क्रेग मिलरका अनुसार, हरेक दिन दोहोरिने कामहरू, जस्तै ढोका लगाउने, ग्यास बन्द गर्ने वा बत्ती निभाउने काम मानिसले प्रायः धेरै सोचविचार नगरी गर्ने गर्छ। त्यसैले मस्तिष्कले ती कामको स्पष्ट सम्झना सधैं सुरक्षित राख्न सक्दैन। केही समयपछि आफूले त्यो काम गरेको हो कि होइन भन्ने अन्योल हुनु यही कारणले हो।

क्यानडाको वाटरलु विश्वविद्यालयका मनोविज्ञानका प्राध्यापक डा. इभान रस्कीन्डका अनुसार, कुनै काम गरिरहेको बेला मन अर्को विषयमा केन्द्रित भए त्यस कामको सम्झना कमजोर हुन्छ। त्यसैले घरबाट निस्किएपछि ढोका लगाएको सम्झना स्पष्ट नहुन सक्छ।

सन् २०१३ मा व्यवहार उपचार तथा प्रयोगात्मक मनोचिकित्सा सम्बन्धी अनुसन्धान पत्रिकामा प्रकाशित एक अध्ययनले पनि बारम्बार एउटै कुरा जाँच्ने बानीले व्यक्तिको आफ्नै सम्झनामाथिको विश्वास कमजोर बनाउने देखाएको छ। अनुसन्धानअनुसार पटक–पटक जाँच्दा ढोका लगाएकोमा ढुक्क हुनेभन्दा पनि झन् शंका बढ्न सक्छ।

तर, यदि कुनै व्यक्ति दिनमा धेरै पटक घर फर्किएर ढोका जाँच्न बाध्य हुन्छ, त्यसले काम, परिवार वा दैनिक जीवनमा असर पार्न थाल्छ भने यो बाध्यकारी चिन्ता र दोहोरिने व्यवहारसँग सम्बन्धित मानसिक समस्याको संकेत पनि हुन सक्छ।

अमेरिकी मनोचिकित्सा सङ्घका अनुसार, यस्तो समस्यामा व्यक्तिलाई कुनै अनिष्ट हुने डर बारम्बार लागिरहन्छ। त्यो डर कम गर्न उनीहरूले ढोका, ताला, ग्यास वा विद्युतीय उपकरण पटक–पटक जाँच्ने गर्छन्।

विज्ञहरूका अनुसार यस्तो अन्योल कम गर्न ढोका लगाउने बेला पूर्ण ध्यान दिनु, मनमनै “मैले अहिले ढोका लगाएँ” भनेर सम्झनु वा काम गर्दा हतार नगर्नु उपयोगी हुन सक्छ। यसले मस्तिष्कमा त्यस कामको स्पष्ट सम्झना बस्न मद्दत गर्छ।

विशेषज्ञहरूको भनाइमा, कहिलेकाहीँ ढोका लगाएँ कि लगाइनँ भन्ने अन्योल हुनु सामान्य मानवीय अनुभव हो। तर यही चिन्ताले बारम्बार जाँच्न बाध्य बनाइरहेको छ र दैनिक जीवनमा असर पारिरहेको छ भने मानसिक स्वास्थ्यका विशेषज्ञसँग परामर्श लिनु उचित हुन्छ।

एजेन्सी