चिनियाँ दार्शनिक कन्फ्युसियसले हजारौँ वर्षअघि भनेका थिए– ‘त्यस्तो व्यवहार अरुलाई नगर, जुन व्यवहार अरूले गर्दा तिमीलाई मन पर्दैन ।’ यो वाक्य केवल नैतिक उपदेशको एउटा हरफ मात्र होइन, बरु यो त समस्त मानव सभ्यतालाई जोड्ने एउटा यस्तो अदृश्य सूत्र हो, जसलाई बिर्सिनासाथ समाजमा विग्रह र व्यक्तिको मनमा अशान्ति शुरु हुन्छ । मानव इतिहासका जति पनि ठूला दार्शनिक चिन्तनहरू छन्, ती सबैको सार यही एउटै कुरामा आएर ठोक्किन्छ कि मानिसले आफ्नो ‘म’ र अरूको ‘म’ लाई कहिलेदेखि फरक देख्न थाल्यो ?
मानिसको सबैभन्दा ठूलो समस्या नै यही हो कि ऊ आफूलाई ब्रह्माण्डको केन्द्र मान्छ र बाँकी सारा संसारलाई आफ्नो इच्छापूर्तिको साधन मात्र ठान्छ । जब मानिस आफू सुख, सुविधा र आरामदायी स्थितिमा हुन्छ, तब उसलाई लाग्छ कि यो संसारमा सबै कुरा ठीकठाक छ, तर त्यही सुखको क्षणमा उसले बिर्सिन्छ कि कतै कोही उसको त्यही सुखको मूल्य चुकाइरहेको हुन सक्छ । आफ्नो अनुकूलतामा अरूको प्रतिकूलता नदेख्नु र आफ्नो प्रतिकूलतामा संसारभरिको अन्याय आफ्नै थाप्लोमा परेको महसुस गर्नु नै मानवीय प्रवृत्तिको सबैभन्दा कुरुप पक्ष हो । यो स्वार्थी चिन्तनले मानिसलाई यतिसम्म अन्धो बनाइदिन्छ कि उसले आफ्नो खुट्टामा बिझेको सानो काँडालाई पहाडजस्तो ठूलो देख्छ तर अरूको मुटुमा लागेको गहिरो चोटलाई केवल एउटा सामान्य समाचारको रूपमा ग्रहण गर्छ ।
मानवीय व्यवहारको यो दोहोरो मापदण्ड हाम्रा दैनिक क्रियाकलापहरूमा छर्लङ्ग देखिन्छ । एउटा डेरावालले घरधनीको घरलाई आफ्नो घर मान्दैन र त्यहाँको भित्तामा जथाभावी काँटी ठोक्दा वा सरसफाइमा ध्यान नदिँदा उसलाई कुनै आत्मग्लानि हुँदैन । उसको मस्तिष्कमा ‘यो मेरो होइन’ भन्ने एउटा यस्तो पर्खाल खडा भएको हुन्छ, जसले जिम्मेवारी र अपनत्वको भावनालाई पूर्णतः निषेध गरिदिन्छ । तर, विडम्बना के छ भने, त्यही व्यक्ति जब भविष्यमा आफ्नै घर बनाउँछ, तब उसले आफ्नो घरको भित्तामा एउटा सानो दाग लाग्दा पनि ठूलो पीडा महसुस गर्छ । यदि उसले डेरामा बस्दा नै ‘म घरधनी भएको भए मलाई कस्तो लाग्थ्यो होला ?’ भनेर सोच्न सकेको भए घरवालाको घर कुरूप हुन पाउँदैनथ्यो ।
ऊसँग कुनै विवाद पनि हुँदैनथ्यो । यही दायित्वहीनताको मनोवृत्ति सरकारी कार्यालयका कर्मचारीहरूमा पनि देखिन्छ । राज्यको ढुकुटीबाट तलब बुझ्ने तर काम गर्दा ‘घाटा लागे सरकारलाई लाग्छ’ भन्ने सोच्ने कर्मचारीले यो बिर्सन्छ कि त्यो सरकार उसकै छिमेकी, उसकै आफन्त र उसकै सन्ततिको पसिनाबाट सङ्कलित करको योगफल हो । जब व्यक्तिले संस्था वा राज्यलाई आफ्नो मान्न छोड्छ, तब भ्रष्टाचार र बेथिति मौलाउन थाल्छ । नेताहरूको अवस्था पनि योभन्दा भिन्न छैन । शक्तिमा पुगेपछि ‘मैले जसरी पनि कमाउनुपर्छ’ भन्ने सोच राख्नेहरूले यो भुल्छन् कि उनीहरूले आज जुन कुर्सीमा बसेर निर्णय गरिरहेका छन्, त्यो कुर्सी सधैँ उनीहरूको रहनेछैन । शक्तिको मातले मानिसलाई यति संवेदनहीन बनाउँछ कि उसले आफ्नो आर्जनका लागि हजारौँको आँसु र भविष्यसँग सम्झौता गर्न पनि हिचकिचाउँदैन ।
मानव जीवनमा समय एउटा यस्तो ऐना हो, जसमा हामी प्रत्येक पल बदलिइरहेका हुन्छौँ, तर त्यो परिवर्तनलाई स्वीकार गर्ने चेत हामीमा हुँदैन । युवावस्थामा रहेको मानिसले वृद्धवृद्धाको चाउरिएको गाला, काँपेको हात र लरखराएको बोली देख्दा घृणाभाव प्रकट गर्छ । उसलाई लाग्छ कि यो जवानी, यो ऊर्जा र यो सामथ्र्य सधैँका लागि उसको निजी सम्पत्ति हो । तर कालचक्रको गति यति तीव्र छ कि हेर्दाहेर्दै ऊ आफैँ पनि त्यही अवस्थामा पुग्छ, जहाँ आज ऊ अरूलाई देखेर घिनाइरहेको छ । यदि युवाहरूले आफ्नो बुढ्यौलीको ऐना आजै हेर्न सक्ने भए वृद्धवृद्धाहरूप्रतिको उनीहरूको व्यवहारमा श्रद्धा र करुणा भरिने थियो । अर्कोतिर, वृद्धवृद्धाहरू पनि केटाकेटीले गरेको चञ्चलता र चकचक देखेर दिक्क मान्छन् ।
उनीहरूले आफ्नो अतीतको त्यो रङ्गीन समय बिर्सन्छन् जब उनीहरूले पनि उस्तै उपद्रो गरेका थिए । यो विस्मृति नै पुस्ताहरूबीचको द्वन्द्वको मुख्य कारण हो । आफू बालक हुँदाको निर्दोषता र आफू वृद्ध हुँदाको विवशतालाई समयमै बोध गर्न सक्ने हो भने जीवनका धेरै उतारचढावहरू सहज बन्ने थिए । हामी प्रत्येक अवस्थामा आफूलाई मात्र सही देख्छौँ र अरूको अवस्थालाई बुझ्ने प्रयास नै गर्दैनौँ, जसले गर्दा सम्बन्धहरूमा कटुता र दूरी पैदा भइरहन्छ ।
संसारमा विद्यमान जातीय, सांस्कृतिक र धार्मिक बहुलता आफैँमा एउटा सुन्दर बगैँचा हो, तर मानिसको अहङ्कारले यसलाई युद्धको मैदान बनाइदिएको छ । खास गरी आफूलाई कुनै खास जाति, धर्म वा शक्तिको केन्द्रमा राख्ने मानिसहरूले आफूभन्दा फरकलाई गर्ने व्यवहार अति नै निर्मम र व्यक्तिवादी हुन्छ । धर्मको नाममा होस् वा शक्तिको नाममा, जब मानिसले अरूलाई ‘दोस्रो दर्जा’ को ठान्न थाल्छ, तब मानवताको मृत्यु हुन्छ । आफूलाई जे कुराले पीडा दिन्छ, त्यही कुरा अरूमाथि थोपर्नु अधर्म हो भन्ने कुरा प्रायः मानिसले बुझ्दैनन् । एउटा शासकले आफ्नो विरोधीलाई दमन गर्दा उसले कहिल्यै सोच्दैन कि यदि ऊ स्वयं त्यो ठाउँमा भएको भए उसलाई कस्तो महसुस हुन्थ्यो होला ।
मानिसले शक्तिको दम्भमा गर्ने हरेक निर्मम प्रहारले अन्ततः आफ्नै आत्मालाई कमजोर बनाइरहेको हुन्छ भन्ने शाश्वत सत्यलाई उसले भुल्ने गर्छ । इतिहास साक्षी छ, जति पनि तानाशाहहरू जन्मे, उनीहरूले अरूको रगतमा आफ्नो सुख खोजे, तर अन्ततः उनीहरूको पतन पनि उत्तिकै बीभत्स भयो । यदि उनीहरूमा अलिकति मात्र पनि समानुभूति हुन्थ्यो भने इतिहासको पानामा उनीहरूको नाम घृणाले होइन, श्रद्धाले लेखिने थियो ।
आजको संसार अशान्त, दुःखी र तनावपूर्ण हुनुको पछाडि एउटै मात्र कारण छ– हृदयको सङ्कुचन । हामी भौतिक रूपमा त जोडिएका छौँ, तर मानसिक र भावनात्मक रूपमा धेरै टाढा छौँ । एउटा मानिस अर्को मानिसको उपस्थितिबाट डराइरहेको छ, शङ्का गरिरहेको छ । ‘मलाई जस्तै अरुलाई पनि दुख्छ, मलाई जस्तै अरुलाई पनि समस्या परेको छ, मेरोजस्तै अरुको पनि मन छ’ भन्ने एउटा सामान्य बोध मात्रै पनि आम मानिसमा हुने हो भने धेरै अस्पताल र जेलहरूको आवश्यकता नै पर्ने थिएन । तर विडम्बना, हामी अरूको सफलतामा ईष्र्या गर्छौं र अरूको असफलतामा भित्रभित्रै खुसी हुन्छौँ । यो मानसिक दरिद्रताले हामीलाई कहिल्यै पनि वास्तविक सुख प्राप्त गर्न दिँदैन । हामी आफूले पाएको सानो सुविधालाई आफ्नो अधिकार ठान्छौँ तर अरूले पाएको ठूलो उपलब्धिलाई भाग्यको खेल वा षड्यन्त्र देख्छौँ । यो सोचले समाजमा एक प्रकारको अदृश्य शीतयुद्ध सधैँ जारी राख्छ ।
दार्शनिक दृष्टिकोणबाट हेर्ने हो भने, हामी सबै एउटै विराट चेतनाका अंश हौँ । जसरी शरीरको एउटा अङ्गमा चोट लाग्दा पूरै शरीरले पीडा महसुस गर्छ, त्यसै गरी समाजको एउटा व्यक्ति दुखी हुँदा त्यसको प्रभाव ढिलोचाँडो सबैमा पर्छ । तर मानिसले आफूलाई समाजबाट अलग एउटा स्वायत्त टापु सम्झने भूल गरिरहेको छ । डेरावालले बिगारेको भित्ता भोलि उसैको छोराछोरीले बस्ने घर हुन सक्छ, नेताले खाएको भ्रष्टाचारको पैसाले भोलि उसकै नातिनातिना पढ्ने विद्यालयको गुणस्तर खस्कन सक्छ । हामी जे रोप्छौँ, त्यही फल्छ भन्ने प्राकृतिक नियमलाई भुलेर हामी विष रोपेर अमृतको प्रतीक्षा गरिरहेका छौँ । अरूको अस्तित्वको सम्मान गर्नु नै आफ्नो अस्तित्वको रक्षा गर्नु हो भन्ने कुरा बुझ्न नसक्नु नै हाम्रो चेतनाको सबैभन्दा तल्लो स्तर हो ।
हामी अरूबाट सम्मान चाहन्छौँ, तर अरूलाई अपमान गर्न छोड्दैनौँ । हामी अरूबाट इमानदारीको अपेक्षा गर्छौं, तर आफू भने हरेक मोडमा बेइमानीको बाटो खोज्छौँ । यो विरोधाभासले हाम्रो व्यक्तित्वलाई खण्डित बनाइदिएको छ । कन्फ्युसियसको दर्शनले हामीलाई यही खण्डित व्यक्तित्वलाई जोड्ने मार्ग देखाउँछ । यदि तिमीलाई कसैले झुटो बोलेको मन पर्दैन भने, तिमी अरूसँग झुटो नबोल । यदि तिमीलाई कसैले हेपेको मन पर्दैन भने, तिमी कसैलाई नहेप । यति सानो सूत्रलाई मात्रै जीवनमा उतार्न सके पनि स्वर्ग अन्त कतै खोज्नै पर्दैन । तर मानिसलाई लाग्छ कि ऊ अरूभन्दा चलाख छ र उसले अरूलाई दिएको पीडा उसलाई कहिल्यै फर्केर आउँदैन । कर्मको सिद्धान्त यति कठोर छ कि यसले कसैलाई पनि माफी दिँदैन । आज हामीले अरूलाई गरेको व्यवहार नै भोलि हाम्रो नियति बनेर उभिन्छ ।
अन्ततः, यो संसार एउटा ठूलो पाठशाला हो र यहाँका हरेक पात्रहरू हाम्रा लागि सिकाइका माध्यम हुन् । अरूको दुःखमा हाँस्ने मानिसले कहिल्यै पनि साँचो हाँसो हाँस्न सक्दैन । जीवनको सार्थकता अरूलाई दबाउनमा होइन, बरु अरूलाई उठाउनमा छ । जब हामी अरूको आँसु पुच्छौँ, तब हाम्रै आफ्ना पीडाहरू हल्का भएर जान्छन् । जब हामी अरूको घरलाई आफ्नै घरजस्तै माया गर्छौं, तब मात्र हामी एउटा जिम्मेवार नागरिक बन्न सक्छौँ । जति बेलासम्म ‘म’ र ‘तिमी’ बीचको यो कृत्रिम पर्खाल रहिरहन्छ, तबसम्म संसार अशान्त नै रहिरहनेछ ।
तर जुन दिन हामीले अर्को व्यक्तिको आँखामा आफ्नै प्रतिविम्ब देख्न थाल्नेछौँ, त्यही दिनबाट कन्फ्युसियसको दर्शनले पूर्णता पाउनेछ र यो पृथ्वी वास्तवमै बस्नयोग्य ठाउँ बन्नेछ । त्यसैले, हरेक काम गर्नुअघि एकपटक शान्त भएर आफैँलाई सोधौँ– के मलाई यस्तै व्यवहार अरूले गरेको भए सह्य हुन्थ्यो ? यदि उत्तर ‘हुँदैन’ भन्ने आउँछ भने, त्यो काम कदापि नगरौँ । यही नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो दर्शन र शाश्वत सत्य हो । मानवताको सुवास फैलाउन कुनै ठूलो क्रान्ति गर्नुपर्दैन, केवल आफ्नो व्यवहारमा थोरै मात्र समानुभूति र अलिकति मात्र अरूको भावनाको कदर गरे पुग्छ । यो नै अशान्त मनका लागि शान्तिको औषधि र दुःखी संसारका लागि सुखको चाबी हो ।
प्रतिक्रिया