नीतिगत अस्थिरता, सेयर बजारको मनोविज्ञान र नियामकीय कमजोरीका कारण जलविद्युत क्षेत्रमा अपेक्षित गतिमा विकास हुन सकेको छैन । तर निजी क्षेत्रको सक्रियताले भविष्यप्रति आशा भने कायम रहेको लगायत विषयमा सूचना प्रविधिबाट सुरु भएको करियरलाई जलविद्युत लगानीसम्म सफल व्यवसायीका रुपमा पुग्न सफल हुनुभएका स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरुको संस्था नेपाल, (इप्पान)का विज्ञ सल्लाहकार तथा जलविद्युत उद्यमी आत्मराम घिमिरेसँग नेपाल समाचारपत्रका भवनाथ प्याकुरेलद्वारा गरिएको कुराकानी :
तपाईं सूचना प्रविद्यि विषय पढेको व्यक्ति कसरी जलविद्युत लगानीकर्ताको रुपमा आउनु भयो ?
मसँग सूचना प्रविधि (आईटी) क्षेत्रमा सफ्टवेयर र हार्डवेयर दुवै पक्षमा काम गरेको अनुभव छ । साथै, सरकारी सूचना प्रविधि क्षेत्रमा सदस्य–सचिवको जिम्मेवारीसमेत निर्वाह गरेको छु । एउटै क्षेत्रमा मात्र सीमित नरही फरक–फरक विधामा काम गर्ने रुचिका कारण म जलविद्युत क्षेत्रमा प्रवेश गरेको हुँ ।
मैले जलविद्युत क्षेत्रमा प्रवेश गर्दा देश लोडसेडिङको चरम अवस्थामा थियो । त्यतिबेला कुल विद्युत उत्पादन कम थियो । साथै, निजी क्षेत्रले पनि जलविद्युतमा लगानी गर्न सक्ने वातावरण बिस्तारै निर्माण हुँदै गइरहेको थियो । यी सबै परिस्थितिले मलाई जलविद्युत क्षेत्रमा आकर्षित ग¥यो र लगानीकर्ता रूपमा प्रवेश गर्ने निर्णयमा पुगेँ ।
जलविद्युत क्षेत्रको अनुभवले विगत र अहिलेको समस्यामा के फरक देख्नु भएको छ ?
जलविद्युत क्षेत्रको सुरुको अवस्था र अहिलेको अवस्थामा मूलभूत रूपमा ठूलो परिवर्तन भएको छैन भन्ने मेरो अनुभव छ । आज पनि कुनै जलविद्युत आयोजना सम्पन्न गर्न १७ देखि २० वटासम्म सरकारी निकायमा धाउनुपर्ने बाध्यता छ । यसरी प्रक्रिया पूरा गर्नमै २ देखि ३ वर्षसम्म समय खर्चिनुपर्ने अवस्था अझै कायम छ ।
विद्युत खरिद सम्झौता (पिपिए) प्रक्रियामा पनि उल्लेखनीय सुधार भएको महसुस हुँदैन । मैले आफैं पनि ५ देखि ६ वर्षसम्म लाइनमा बसेर प्रयास गर्दा पनि अझैसम्म स्पष्ट प्रतिक्रिया पाएको छैन । अन्तरनिकाय समन्वयको अभावले काम झन् जटिल बनेको छ । एउटा निकायले लाइसेन्स दिने तर प्रसारण लाइनको सुनिश्चितता नहुने समस्या अझै यथावत् छ । अहिले सरकारले प्रसारण लाइन बनेपछि मात्र अनुमति दिने भन्ने अवधारणा अघि सारेको देखिन्छ, जुन सकारात्मक संकेत भए पनि व्यवहारिक कार्यान्वयन अझै स्पष्ट देखिएको छैन ।
समग्रमा अहिले पनि जलविद्युत क्षेत्र लथालिङ्ग अवस्थामै सञ्चालन भइरहेको अनुभूति हुन्छ । अधिकांश काम निजी क्षेत्रले नै अघि बढाइरहेको छ भने सरकारी निकायहरूको भूमिका अपेक्षाकृत कमजोर देखिन्छ । त्यसैले निजी क्षेत्रमैत्री नीति र सहजीकरण आवश्यक छ । विशेषगरी वन फँडानी अनुमति (रुख कटान), वातावरणीय प्रभाव मूल्याङ्कन इआइए जस्ता प्रक्रियामा अत्यधिक ढिलाइ हुने गरेको छ ।
आयोजना सुरु गर्न नै धेरै वर्ष लाग्ने भएकाले लगानीकर्ताले अपेक्षित नाफा आर्जन गर्न कठिन हुन्छ । लगानीकर्ताको प्रमुख माग भनेको या त आयोजना ५० वर्षभित्र सरकारलाई हस्तान्तरण हुने व्यवस्था कायम गर्नुपर्छ, वा १ वर्षभित्र सबै प्रक्रिया सम्पन्न गरी निर्माण सुरु गर्न सकिने वातावरण तयार गर्नुपर्छ भन्ने हो ।
पहिलेको कानुनी व्यवस्थामा ५० वर्षको अवधारणा थियो भने हाल ३५ वर्षमा सीमित गरिएको छ । समग्रमा केही सकारात्मक प्रयास देखिए पनि अझै धेरै संरचनात्मक समस्या समाधान हुन बाँकी छन् । स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था, नेपाल (इप्पान)ले यस विषयमा आफ्ना मागहरू निरन्तर राख्दै आएकोले केही हदसम्म सुधारको अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।
जलविद्युत कम्पनीहरूको सेयर मूल्य धेरैजसो “हाइप” मा चल्छ कि वास्तविक नाफामा ?
सेयर बजारमा मूल्य निर्धारण केवल एकै आधारमा हुँदैन । यहाँ हाइप, बजारको अपेक्षा, चलखेल, वास्तविक वित्तीय अवस्था तथा माग–पूर्तिको सन्तुलनजस्ता विभिन्न पक्षहरूको प्रभाव पर्ने गर्छ । त्यसैले यसलाई एउटै कोणबाट मात्र व्याख्या गर्न मिल्दैन । जलविद्युत कम्पनीहरूको सेयर बजारलाई पनि एउटै ढाँचामा राखेर हेर्न सकिँदैन ।
यस क्षेत्रमा राम्रा र कमजोर दुवै प्रकारका कम्पनीहरू रहेका छन् । केही कम्पनीहरू कम लागतमा निर्माण भई दीर्घकालीन रूपमा राम्रो प्रतिफल दिने क्षमता भएका हुन्छन् भने केही कम्पनीहरू अपेक्षाअनुसार प्रतिफल दिन नसक्ने अवस्थामा पनि देखिन्छन् । त्यस्तै, सेयरको आपूर्ति सीमित हुँदा वा बजारमा अस्वाभाविक माग सिर्जना हुँदा मूल्य कृत्रिम रूपमा बढ्ने अवस्था पनि देखिन्छ ।
कतिपय अवस्थामा प्रवद्र्धक वा बजारका केही पक्षहरूको सक्रियताले पनि मूल्यमा अस्वाभाविक उतारचढाव आउने उदाहरणहरू प्रशस्तै छन् । समग्रमा भन्नुपर्दा जलविद्युत कम्पनीहरूको सेयर मूल्यलाई “हाइप” वा “वास्तविक नाफा” मात्रको आधारमा होइन, सम्बन्धित कम्पनीको आधारभूत अवस्था, उत्पादन क्षमता, लागत संरचना र दीर्घकालीन सम्भावनालाई समग्र रूपमा मूल्यांकन गरेर मात्र बुझ्नुपर्छ ।
सर्वसाधारणले कसरी सेयर किन्ने ?
सर्वसाधारणले सेयर किन्ने क्रममा सबैभन्दा पहिले विश्वसनीय र सक्षम ब्रोकर तथा बैंकिङ संस्थामार्फत डिम्याट खाता खोलेर लगानी सुरु गर्नुपर्छ । सेयर छनोट गर्दा केवल बजार मूल्यलाई मात्र आधार बनाउनु हुँदैन । कम्पनीको आधारभूत अवस्था, वित्तीय स्थिति, व्यवस्थापन क्षमता तथा दीर्घकालीन सम्भावनालाई गहिरो रूपमा अध्ययन गर्नु आवश्यक हुन्छ ।
विशेषगरी, स्थिर आम्दानी दिने, नियमित लाभांश (डिभिडेन्ड) वितरण गर्न सक्ने र वित्तीय रूपमा सबल कम्पनीहरू छनोट गर्नु लगानीका दृष्टिले उपयुक्त मानिन्छ । लगानीकर्ताले हल्ला वा तत्कालीन बजार उतारचढावको आधारमा नभई दीर्घकालीन प्रतिफललाई ध्यानमा राखेर निर्णय लिनु बुद्धिमानी हुन्छ । सेयरको “वास्तविक मूल्य” सधैं बजार मूल्यबाट मात्र स्पष्ट हुँदैन, त्यसैले कम्पनीको आन्तरिक अवस्था र दीर्घकालीन क्षमता बुझेर मात्रै लगानी गर्नुपर्छ ।
धेरै जलविद्युत कम्पनीले आइपिओ ल्याउँदा “सुनको अण्डा” भनेर प्रचार गर्छन्, तर दोस्रो बजारमा किनबेच हुँदा लगानीकर्ता किन फस्छन् ?
सेयर बजारमा प्रवेश गर्नुअघि लगानीकर्तासँग आधारभूत वित्तीय ज्ञान हुनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ । विशेषगरी आईपीओमा लगानी गर्दा कम्पनीको दीर्घकालीन सम्भावना, वित्तीय अवस्था र परियोजनाको वास्तविक क्षमता बुझेर मात्र निर्णय लिनुपर्छ । आईपीओ चरणमा धेरै कम्पनीहरू आकर्षक नारा र अपेक्षासहित बजारमा आउने गर्छन्, जसले गर्दा लगानीकर्तामा उच्च अपेक्षा सिर्जना हुन्छ ।
तर दोस्रो बजारमा कारोबार सुरु भएपछि कम्पनीको वास्तविक प्रदर्शन, आम्दानी क्षमता र बजारको माग–पूर्तिको अवस्थाले सेयर मूल्य निर्धारण गर्छ, जसका कारण अपेक्षा र वास्तविकताबीच अन्तर देखिन सक्छ ।त्यसैले केवल प्रचार वा हल्लाको आधारमा लगानी गर्दा जोखिम बढ्ने सम्भावना रहन्छ ।
दीर्घकालीन दृष्टिकोण, कम्पनीको आधारभूत विश्लेषण र सूचित निर्णय नगरेका कारण केही लगानीकर्ता घाटामा पर्न सक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ । यसका साथै, नियामक निकायले पनि बजार पारदर्शी र सन्तुलित बनाउन आफ्नो भूमिका अझ प्रभावकारी र इमान्दारीपूर्वक निर्वाह गर्न आवश्यक छ ।
जलविद्युत कम्पनीको वास्तविक मूल्यांकन गर्दा तपाईं सबैभन्दा पहिले के कुरा हेर्नुहुन्छ ?
लगानी निर्णय गर्दा सबैभन्दा पहिले सम्बन्धित कम्पनी नाफामा छ वा छैन भन्ने आधारभूत कुरा हेर्नुपर्छ । कम्पनीको वित्तीय अवस्था, नाफा–नोक्सानको स्थिति तथा दीर्घकालीन स्थायित्व मूल्यांकन गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ । त्यसैगरी, कम्पनीले नियमित रूपमा लाभांश (डिभिडेन्ड) वितरण गरिरहेको छ कि छैन भन्ने कुरा पनि लगानीकर्ताका लागि महत्वपूर्ण सूचक हो ।
सेयरको बजार मूल्यसँगै कम्पनीको आन्तरिक मूल्य र प्रतिफल दिने क्षमता बुझ्नु आवश्यक हुन्छ । साथै, कम्पनीको प्रवद्र्धक (प्रमोटर) कस्ता छन् भन्ने पक्ष पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ । उनीहरूको अनुभव, विश्वसनीयता र परियोजना सञ्चालन गर्ने क्षमता हेरेर मात्र लगानी सम्बन्धी निर्णय लिनु उपयुक्त हुन्छ ।
इन्साइडर ट्रेडिङ र अपरेटर खेल नेपालको हाइड्रोपावर सेक्टरमा कतिको गहिरो छ ?
अरु क्षेत्रका सेयरमा जस्तो रहेको छ, यसमा पनि त्यस्तै खेल हुन्छ । इन्साइडर ट्रेडिङ अपराध भएको हुनाले नियामक निकायले उचित तरिकाले हेर्नुपर्छ । नेपालमा अन्तराष्ट्रिय स्तरको सफ्वेरको आवश्यकता छ । त्यसबाट कसले चलाएको छ, कसले चलखेल गरेको छ भन्ने विषय सजिलै जानकारी पाउन सकिन्छ ।
अहिले पनि प्राविधिक रुपमा दक्ष व्यक्तिले थाहा पाउन सक्छन् । यसको कानुन छ । तर, कार्यान्वयन भएको छैन । यसमा बजार सञ्चालकले पनि हुर्नुपर्ने हुन्छ । नेपाल समाचारपत्र राष्ट्रिय दैनिक पत्रिकामा प्रकाशित गर्नका लागि लिइएको प्रश्नउक्तर शैलीको उत्तर भाषा, शैली, सिलसिला र शुद्धता सच्याइ उत्कृष्ट बनाउनुहोस् ।
धेरै कम्पनीले ‘बनिसक्यो’ भनेर प्रचार गर्छन् । तर वर्षौँसम्म उत्पादन गर्न सक्दैनन् । यसको मुख्य कारण के हो ?
यस्ता घटना व्यापक रूपमा सामान्य छैनन्, त्यसैले यसलाई अत्यधिक सामान्यीकरण गरेर हेर्नु उचित हुँदैन । कुनै पनि जलविद्युत आयोजना केवल कम्पनीको एकल प्रयासमा मात्र होइन, बैंक तथा वित्तीय संस्थाको कर्जा, स्थानीय लगानी र विभिन्न सरोकारवालाको सहभागितामा अघि बढ्ने भएकाले सबै पक्षको सहमति र निगरानी रहने गर्छ ।
कहिलेकाहीँ प्राकृतिक विपत्ति, भौगोलिक जटिलता, अनुमति प्रक्रियामा हुने ढिलाइ वा अन्य प्राविधिक कारणहरूले आयोजना समयमै सम्पन्न हुन नसक्ने अवस्था आउन सक्छ । त्यसैले सबै ढिलाइलाई एकै रूपमा अक्षम्यता वा भ्रष्टाचारसँग मात्र जोड्नु उपयुक्त हुँदैन ।
तर यदि कुनै कम्पनीले आयोजना पूरा नगरीकनै अनावश्यक रूपमा रकम संकलन गरेको वा गलत सूचना दिएको प्रमाणित हुन्छ भने त्यस्ता विषयमा नियामक निकायले कडा निगरानी राखी आवश्यक कारबाही गर्नुपर्छ । पारदर्शिता र उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्नु नै यस्तो समस्या रोक्ने प्रमुख उपाय हो ।
बैंकको ब्याजदर घट्दा जलविद्युत कम्पनी सेयर किन एक्कासी उफ्रिन्छ ?
जलविद्युत कम्पनीहरूको आम्दानी प्रायः स्थिर प्रकृतिको हुन्छ । बैंकको ब्याजदर घट्दा लगानीकर्ताका लागि बैंक निक्षेपजस्ता सुरक्षित साधनको प्रतिफल कम हुने भएकाले उनीहरू वैकल्पिक लगानीतर्फ आकर्षित हुन्छन् । यसले सेयर बजारमा, विशेषगरी जलविद्युत जस्ता क्षेत्रका सेयरमा माग बढ्ने र मूल्यमा वृद्धि देखिने अवस्था सिर्जना गर्छ ।
त्यसैले यस्तो अवस्था केवल “वास्तविक ग्रोथ” मात्र होइन, बजारको तरलता र लगानीकर्ताको अपेक्षाको प्रभाव पनि हो । वास्तविक मूल्य वृद्धि कम्पनीको दीर्घकालीन आम्दानी क्षमता र सञ्चालन प्रदर्शनसँग जोडिएको हुन्छ । अर्कोतर्फ, आयोजना निर्माणमा हुने ढिलाइले लगानीकर्तालाई ठूलो आर्थिक भार पार्न सक्छ ।
सरकारी प्रक्रिया, अनुमति ढिलाइ तथा अन्य प्रशासनिक जटिलताका कारण आयोजना समयमै सम्पन्न नहुँदा बैंकको ब्याज निरन्तर बढिरहन्छ, जसले परियोजनाको लागत उल्लेखनीय रूपमा वृद्धि गर्छ । यस्तो अवस्थाले लगानीकर्ताको प्रतिफल घटाउने मात्र होइन, सम्पूर्ण परियोजनाको वित्तीय दिगोपनमै असर पार्ने भएकाले समयमै आयोजना सम्पन्न गर्नु अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ ।
रिटेल इन्भेष्टरहरूले “लोभ” र “डर” मध्ये कुन कारणले बढी घाटा बेहोर्छन् ?
लगानी बजारमा घाटा केवल “लोभ” वा “डर” मध्ये कुनै एक कारणले मात्र हुँदैन । यी दुवै भावनात्मक निर्णयका कारण लगानीकर्ताले घाटा बेहोर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ । वास्तवमा, लगानीमा सफलता वा असफलता धेरै हदसम्म लगानीकर्ताको ज्ञान, अनुभव र विवेकमा निर्भर हुन्छ ।
बजारको आधारभूत अवस्था नबुझी गरिएको निर्णय, हल्ला वा भावनामा आधारित लगानीले जोखिम बढाउँछ । त्यसैले, “लोभ” र “डर” दुवै नियन्त्रणमा नराखिँदा घाटा हुने सम्भावना रहन्छ । सूचित निर्णय, धैर्य र दीर्घकालीन दृष्टिकोण अपनाउन सके मात्र यस्तो जोखिम घटाउन सकिन्छ ।
‘हाइड्रोपावरको लगानी लङ टर्ममा घाटा हुँदैन’ भन्ने भनाइ कति सत्य हो ?
त्यस्तो भन्न मिल्दैन । पाँच ओटा औँला जस्तै हो । यसमा विभिद फ्याक्टर रहेका हुन्छन् । विचार पुर्याएर किन्नु पर्छ ।
नेपालको जलविद्युत क्षेत्रमा राजनीतिक पहुँच बिना सफल हुन सम्भव छ ?
सम्भव छ, तर सरकारी सहयोग चाहिन्छ । राजनीतिले कहिलेकाही चन्दा आतङ्क सञ्चालन गर्ने गरेको छ । यसले केही समस्या हुने गरेको छ । राजनीतिक सकारात्मक हुने हो भने सकिन्छ । यसमा जनतासँग भएको हुनाले यसले कहिले काहीँ सकारात्मक र नकारात्मक दुवै हुन सक्छ ।
केही कम्पनीले बोनस र राइट सेयरको खेलमार्फत लगानीकर्तालाई भ्रमित बनाइरहेका छन् भन्ने आरोप छ, तपाईं सहमत हुनुहुन्छ ?
यो संसारमा भ्रम गराउने मानिस भैहाल्छन् । तर, हामी भ्रमित हुनु हुँदैन । यसमा लगानीकर्ताले वास्तविक विषय बुझ्नु पर्छ । कम्पनीले के के बोनस, हकप्रद दिँदैछ भन्ने विषय थाहा पाउनु पर्छ । सूचनाबाट नै पैसा कमाउने हो । त्यो थाहा पाउनु पर्छ ।
साधारण लगानीकर्ताले कुनै हाइड्रोपावर कम्पनी राम्रो कि खराब छुट्याउने तरिका के हो ?
यसमा यति समय भन्ने हुँदैन । यसका निर्माण कर्ता को छन् ? कति लागतमा बन्ने भनेको छ ? कस्ता मेसिन लागाएको छ ? भन्ने सबै विषयमा अध्ययन गरेपछि मात्र हाथा हुन्छ ।
हाइड्रोपावर सेक्टरमा आउने सबैभन्दा ठूलो जोखिम के हो ?
म्यानेजमेन्ट फेलिएर भएपछि सकीहाल्छ । बैंकको ऋण, प्राकृति प्रकोपलगायत समस्याले समस्या हुन सक्छ । प्राकृतिले साथ दिएन भने फेलिएर हुन्छ । बैंकको कर्ताले पनि समस्या हुन्छ । बैंकको ब्याज निश्चित लिन पाउने व्यवस्था हुन आवश्यक छ ।
जलविद्युत आयोजना बनाउँदा सबैभन्दा महत्वपूर्ण चुनौति के हुन सक्छ ?
यसमा रुख कटान, वातावरण, पिपिएलगायत विषयमा चुनौति रहेको छ । यसमा दक्ष जनशक्तिको पनि समस्या रहेको छ । बैंकको कर्जामा पनि समस्या रहेको छ ।
जलविद्युत आयोजना अहिलेको सरकारले लिएको नीति कस्तो पाउनु भएको छ ?
संकेत राम्रै छ । यस्ता संकेत पहिला पनि भएकै थिए । अहिले सम्म डेलिभरी दिएका छैनन् । पहिलेको हिसावले हेर्ने हो भने अहिले पनि यस्तै होला भन्ने अनुमान गर्ने हो ।
तर आसा भने जलविद्युत लगानीकर्ताले गरेका छन् । इप्पानले वर्तमान सरकारलाई सुझाव दिएको छ । १ सय बुँदे कार्यक्रमा र नीति तथा कार्यक्रममा पनि आएको हुनाले यसलाई सकारात्मक रुपमा लिने गरिएको छ । यसमा हामी आसावादी छौँ
वैकल्पिक ऊर्जाको सम्भावना नेपालमा कत्तिको छ ?
सौर्य ऊर्जामा सम्भावना रहेको छ । अन्य भने त्यति सफल भएको छैन । विदेशमा जस्तो भने छैन । यसमा सरकारले प्रसय दियो भने राम्रो सम्भावना रहेको छ ।
नेपालमा जलाशययुक्त आयोजना कि नदी प्रवाही आयोजनाको भविष्यमा सम्भावना देखिन्छ ?
यो दुवैमा सम्भावना रहेको छ । अहिले सम्मलाई हेर्ने हो भने रन अफ रिभरका आयोजना नै मुख्य रहेको छ । विदेशमा निर्यात गर्न पनि यही आयोजनाबाटै सम्भव भएको हो । निजी क्षेत्रले बनाएको ३२ सय मेगावाटमा कुनै पनि जलासययुक्त छैन ।
जलासययुक्त बनाउन धेरै लागत लाग्ने गरेको छ । तलहुँ, कुलेखानी जस्ता राज्यको लगानीमा बनेका केही आयोजना बाहेक जलासययुक्त आयोजना नेपालमा त्यति फस्टाएको छैन । यसको लागत पनि धेरै पर्ने भएर हुन सक्छ । राम्रो भनेको जलासययुक्त नै हो । किनभने आफूलाई चाहिएको बेलामा उत्पादन गर्न सकिन्छ ।
नेपालको बिजुली नेपालमै खपत गर्न सकिँदैन ?
सकिन्छ । त्यसका लागि उद्योग सञ्चालन गर्नुपर्छ । यातायातमा विजुलीको प्रयोग गर्नुपर्छ । खाना पकाउने ग्यास दिन सकेका छैनौँ । यसमा क्षमता भएको प्रसारणलाइन बनाउन आवश्यक छ । विधुतको माग बढ्दै गइरहेको छ । यसका लागि पूर्वाधार बनाउन आवश्यक छ ।
प्रतिक्रिया