जमिनमुनि राखिएको शव कति समयसम्म सुरक्षित हुन्छ ?

चितवन । 

रसुवाको भोटेकोशीमा आएको बाढीपछि त्रिशूली र नारायणी नदी हुँदै चितवनसम्म बगेर आएका पहिचान नखुलेका शवको व्यवस्थापनको काम तीव्र पारिएको छ। ठूलो संख्यामा शव फेला परेपछि तत्काल दाहसंस्कार गर्न कठिन भएपछि सम्बन्धित निकायले शवलाई वैज्ञानिक र सम्मानजनक ढंगले जमिनमुनि व्यवस्थापन गर्ने प्रक्रिया अघि बढाएको हो ।

चितवनमा बाढीपछि हालसम्म ठूलो संख्यामा शव फेला परिसकेको छ । फेला परेका शवमध्ये पहिचान खुल्न नसकेका तथा आफन्तको खोजी र पहिचान प्रक्रिया पूरा नभएका शवलाई सुरक्षित रूपमा व्यवस्थापन गर्न चुनौती देखिएको छ । शवको संख्या बढ्दै जाँदा अस्पताल तथा शवगृहमा राख्ने ठाउँको समेत अभाव हुन थालेपछि जमिनमुनि व्यवस्थापनलाई तत्कालको विकल्पका रूपमा अघि सारिएको हो ।

तर, जमिनमुनि राखेपछि शव कति समयसम्म सुरक्षित रहन्छ भन्ने प्रश्न अहिले महत्त्वपूर्ण बनेको छ । विज्ञहरूका अनुसार जमिनमुनि गाडिएको शवलाई लामो समयसम्म ‘जस्ताको तस्तै’ सुरक्षित राख्न सकिँदैन । शवको कुहिने प्रक्रिया भने गाडिएको स्थानको माटो, तापक्रम, चिस्यान, पानीको अवस्था, गाड्ने गहिराइ, शवको अवस्था तथा प्रयोग गरिएको व्यवस्थापन विधिमा निर्भर हुन्छ ।

सामान्य अवस्थामा मृत्यु भएपछि नै शरीरमा जैविक परिवर्तन सुरु हुन्छ । केही समयपछि शरीरका तन्तुहरू विघटन हुन थाल्छन् । जमिनमुनि राख्दा बाहिरी वातावरणको प्रत्यक्ष प्रभाव केही कम भए पनि सूक्ष्मजीव तथा माटोमा हुने प्राकृतिक जैविक प्रक्रियाका कारण शव विस्तारै विघटन हुँदै जान्छ ।

शव गाड्नुको उद्देश्य शवलाई सधैँका लागि सुरक्षित राख्नु नभई तत्कालका लागि सुरक्षित, व्यवस्थित र सम्मानजनक रूपमा व्यवस्थापन गर्नु हो, विज्ञहरूको भनाइ छ ।

बाढीबाट ल्याइएका शवको हकमा भने सामान्य अवस्थाभन्दा व्यवस्थापन थप संवेदनशील हुन्छ । लामो समय पानीमा रहेको शवमा पहिल्यै विघटनको प्रक्रिया अघि बढिसकेको हुन सक्छ । त्यसैले यस्ता शवलाई थप समयसम्म अस्पताल वा खुला स्थानमा राख्दा स्वास्थ्य, वातावरण र दुर्गन्धको समस्या बढ्न सक्छ ।

चितवनमा यही अवस्थालाई ध्यानमा राखेर पहिचान नखुलेका शवको डिएनए नमुना, आवश्यक विवरण र पहिचानसँग सम्बन्धित अभिलेख सुरक्षित राखेर शव व्यवस्थापन गर्ने तयारी गरिएको हो । यसले भविष्यमा आफन्तले खोजी गर्दा उपलब्ध जैविक नमुना र अभिलेखका आधारमा पहिचान गर्न सहयोग पुग्ने अपेक्षा गरिएको छ ।

शवलाई जमिनमुनि व्यवस्थापन गरेपछि पनि अभिलेख राख्ने प्रक्रिया भने उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ । कुन शव कुन स्थानमा व्यवस्थापन गरिएको हो, शवको अवस्था कस्तो थियो, डिएनए नमुना कहाँ सुरक्षित राखिएको छ, शवसँग सम्बन्धित अन्य विवरण के थिए भन्ने अभिलेख व्यवस्थित रूपमा राख्नुपर्ने हुन्छ । यसका आधारमा पछि पहिचान खुलेमा सम्बन्धित परिवारलाई आवश्यक प्रक्रिया पूरा गर्न सहज हुन्छ ।

विशेषगरी प्राकृतिक विपत्तिका क्रममा ठूलो संख्यामा शव फेला पर्दा ‘मृतकको सम्मान’ र ‘भविष्यमा पहिचान गर्न सकिने सम्भावना’ दुवैलाई ध्यान दिनुपर्ने हुन्छ । शवलाई हतारमा बेवारिसे रूपमा फाल्ने वा व्यवस्थापन गर्नेभन्दा अन्तर्राष्ट्रिय मानवीय अभ्यासअनुसार अभिलेख र नमुना सुरक्षित राखेर व्यवस्थापन गर्नुपर्ने विज्ञहरूको सुझाव छ ।