शब्दलाई जनताको आवाज बनाएर जनकवि

कतिपय कवि कविता लेख्छन्, कतिपय गीतकार गीत लेख्छन् । तर, केही यस्ता स्रष्टा हुन्छन्, जसका शब्द समयको सीमाभन्दा माथि उठेर समाजको आवाज बन्छन् । जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठ त्यस्तै स्रष्टा थिए । शब्द समयको सीमालाई छिचोलेर माथि उठ्दै समाजको आवाज बोलेका नै उनी जनकवि कहलिए ।

नेपाली र नेपाल भाषाका कवि, गीतकार तथा प्रगतिशील साहित्यकार श्रेष्ठले आप्mनो जीवनको ७ दशकभन्दा लामो समय शब्दसँग बिताए । शब्दसँगै खेले, शब्दसँगै रमे, शब्दसँगै जीवन बिताए । उनले कविता लेखे, गीत लेखे, बालसाहित्य सिर्जना गरे, नाटक लेखे। तर उनको सिर्जनाको मूल धागो एउटै थियो—मानिस, समाज र परिवर्तन ।

यसकै लागि नेपाल भाषा परिषद्ले २०६० सालमा उनलाई जनकविको उपाधि प्रदान गरेको थियो । यो उपाधि उनको नामअगाडि थपिएको विशेषण मात्रै थिएन, उनको साहित्यिक यात्राको सार पनि थियो । किनकि उनका सिर्जनामा दरबार वा अभिजात वर्गभन्दा बढी आममानिसको जीवन, पीडा, सपना र आवाज भेटिन्थ्यो ।

सामान्य परिवारबाट साहित्यको अहं यात्रा
१९९२ साल असारमा काठमाडौंमा आशामोती श्रेष्ठ र गणेशलाल श्रेष्ठका सुपुत्रका रूपमा दुर्गालाल श्रेष्ठको जन्म भएको थियो । निम्नमध्यमवर्गीय नेवार परिवारमा हुर्किएका उनले पद्मोदय माध्यमिक विद्यालयबाट विद्यालयस्तरको शिक्षा हासिल गरे ।

साहित्यप्रतिको उनको आकर्षण भने किशोरावस्थामै देखिन थालिसकेको थियो । करिब २०१० सालतिरबाट उनी नियमित रूपमा साहित्य सिर्जनामा सक्रिय भए । २००९ सालतिर लेखिएको उनको पहिलो कविता दुई थोपा २०१२ सालमा सुस्केरा पत्रिकामा प्रकाशित भयो ।
त्यो एउटा कविता प्रकाशनसँगै सुरु भएको यात्रा पछि हजारौँ शब्द र दर्जनौँ कृतिमा फैलियो ।

कविता उनका लागि केवल कविता थिएन
दुर्गालालका कवितामा प्रेम थियो, प्रकृति थियो, मानवीय संवेदना थियो । तर, त्यतिमै मात्र उनको सिर्जना सीमित थिएन । समाजमा देखिएका विभेद, अन्याय, असमानतामा परिवर्तनको आकांक्षाले पनि उनका शब्दलाई निरन्तर निर्देशित गरिरह्यो ।

उनले नेपाल भाषा र नेपाली दुवै भाषामा सिर्जना गरे । यही द्विभाषिक साहित्यिक यात्राले उनलाई दुई फरक भाषिक समुदायबीचको स्रष्टाका रूपमा पनि स्थापित ग¥यो ।

उनका सिर्जनामा भाषा केवल अभिव्यक्तिको माध्यम थिएन, पहिचान र अस्तित्वको प्रश्न पनि थियो । नेपाल भाषा आन्दोलनसँग जोडिएको झी मसीनी अर्थात् हामी मरेका छैनौँ त्यसैको उदाहरण हो । यो गीत नेपाल भाषा र सांस्कृतिक पहिचानको आवाजका रूपमा स्थापित भयो ।

कविताबाट गीतसम्म, गीतबाट जनजनसम्म

दुर्गालाल श्रेष्ठको परिचय कविमा मात्र सीमित भएन । उनका गीतले उनलाई अझ फराकिलो श्रोता र पाठकसम्म पु¥यायो ।
उनको सर्वाधिक लोकप्रिय सिर्जनामध्ये फूलको आँखामा फूलै संसार विशेष उल्लेखनीय छ । न्ह्यू बज्राचार्यको संगीत र आनी छोइङ डोल्माको स्वरमा सार्वजनिक भएपछि यो गीत नेपाली संगीतको स्मरणीय सिर्जनाका रूपमा स्थापित भयो ।
गीतका शब्दले जीवनलाई हेर्ने एउटा सरल तर गहिरो दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ—हेर्ने आँखामा फूल भए संसार पनि फूलजस्तै देखिन्छ । यही मानवीय र सकारात्मक भावनाले गीतलाई समयसँगै अझ लोकप्रिय बनायो ।

उनको गीतकारिता फिल्मसम्म पनि फैलिएको थियो। नेपाल भाषाको फिल्म राजमतिका लागि उनले गीत लेखे। पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको जनआन्दोलन र बहुदलीय लोकतन्त्र स्थापनाको संघर्षलाई विषय बनाइएको फिल्म बलिदानका लागि पनि उनका गीत समेटिएका थिए ।
तर, उनको गीतकारिताको दायरा फिल्ममा मात्रै सीमित थिएन । टेलिफिल्मदेखि रंगमञ्चीय कार्यक्रमसम्म, उनका गीतले सबैखाले मञ्चमा साझा भाव बोके । मदनकृष्ण श्रेष्ठ र तारा थापाको सुमधुर स्वरले सजिएको सयथरी बाजा एउटै ताल सयथरी गोडा एउटै चाल, मेची–काली सिंगै ढिको साझा हाम्रो ज्यान नेपालजस्तो गीतले विविधताबीचको एकताको भावलाई यति सशक्त ढंगले प्रस्तुत ग¥यो कि सुन्दा मात्रै पनि शरीर सिरिङग हुन्छ । एउटै सिर्जनामा उनले सिंगो नेपाललाई उनेका छन् ।

ख्यातिप्राप्त हास्यजोडी महको चर्चित टेलिसिरियल १५ गतेमा समेत यो गीत समावेश गरिएको थियो ।
दुर्गालाल सिर्जनाका अगाडि नयाँ र पुराना, चलेका र नचलेका गायक–गायिकाबीच भेद गर्दैनथे । कलाकारको लोकप्रियता होइन, सिर्जनाको आवश्यकता उनका लागि महत्वपूर्ण थियो । त्यसैले उनले पुस्ता, परिचय र लोकप्रियताको घेराभन्दा बाहिर रहेर निरन्तर गीत लेखिरहे । कसैले ती शब्दमा संगीत भरिरहे, कसैले स्वर दिए । उनी भने आप्mना शब्दमार्फत मानिस र समाजलाई जोडिइरहे ।

पुस्तकका पानामा बाँचेको एउटा विशाल सिर्जनायात्रा
दुर्गालालको साहित्यिक यात्रा उनका प्रकाशित कृतिमा पनि उत्तिकै विस्तृत देखिन्छ ।
उनका चर्चित कृतिमा चिनीम्ह किसिचा, तैभवा, पिजा, चिनीया चम्पा, कुलिकासा, सलछ्योना बेला, जि स्वयम्भु त्वाथ, यका फलेचा, इन्किलाब्या पलासा, मचाबखन्छ, अ पिक अफ दुर्गालाल श्रेष्ठ्स पोएम्स, सन्तया कुसा, ट्विस्ट्स एन्ड टन्र्स, मचा बखन्छ, टपका, जंगल कवितालगायत छन् ।
कविता र साहित्यसँगै उनले बालसाहित्यमा पनि उल्लेखनीय योगदान दिए । उनका रचनाको दायरा हेर्दा उनी कुनै एउटा विधा वा पुस्ताका लेखक थिएनन् भन्ने स्पष्ट हुन्छ। उनी निरन्तर बदलिँदो समयसँगै आप्mना विषय र अभिव्यक्तिलाई विस्तार गर्दै जाने स्रष्टा थिए ।

सम्मानले पच्छ्याएको सिर्जना

दुर्गालाल श्रेष्ठको साहित्यिक योगदान विभिन्न सम्मान र पुरस्कारबाट पनि मूल्यांकन भएको छ ।
उनले जगदम्बाश्री पुरस्कार, नरोत्तमदास–इन्दिरा पुरस्कार, अभियान पुरस्कार, नूर–गंगा पुरस्कार, राष्ट्रिय बालसाहित्य पुरस्कार तथा हरिहर शास्त्री–सावित्रीदेवी साहित्य पुरस्कारलगायतका दर्जनौं सम्मान प्राप्त गरेका छन् ।
१९९१ सालमा जेएए उत्कृष्ट नाटककार पदकबाट सम्मानित भएका उनलाई २०५२ सालमा नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको मानार्थ सदस्यसमेत नियुक्त गरिएको थियो । तर उनका लागि सबैभन्दा ठूलो सम्मान सायद पाठक र श्रोताको स्मृतिमा बाँचेका उनका शब्द नै थिए ।

निजी जीवनमा पनि सरल यात्रा
साहित्यको विशाल संसारमा आप्mनो छुट्टै पहिचान बनाएका दुर्गालालको निजी जीवन भने तुलनात्मक रूपमा सरल थियो । २०१३ सालमा पूर्णदेवी श्रेष्ठसँग विवाह गरेका उनले पारिवारिक जीवनसँगै साहित्यिक यात्रालाई निरन्तरता दिइरहे ।
उनको जीवनको ठूलो हिस्सा लेखनमै बित्यो । समय बदलियो, राजनीतिक व्यवस्था बदलियो, पुस्ता बदलियो, साहित्यका शैली र माध्यम बदलिए । तर, दुर्गालालको कलम रोकिएन ।
अन्तिम अध्याय, तर शब्दको अन्त्य भएन
२०८३ साल भदौ १ गते अर्थात् १६ अगस्ट २०२६ मा बूढानीलकण्ठमा ९१ वर्षको उमेरमा जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठको दुखद् निधन भयो ।
एउटा लामो साहित्यिक जीवनको भौतिक अन्त्य भयो । तर उनको सिर्जनाको यात्रा त्यहीँ रोकिएको छैन । फूलको आँखामा, फूलै संसार सुन्दा उनका शब्द फेरि सुनिन्छन् । झी मसीनीमा एउटा भाषाको अस्तित्व र स्वाभिमानको आवाज फेरि गुन्जिन्छ । उनका कविता पढ्दा एउटा समय, एउटा समाज र एउटा पुस्ताको सपना तथा संघर्ष फेरि देखिन्छ ।

दुर्गालालको सबैभन्दा ठूलो परिचय उनले पाएका पुरस्कार वा उपाधिमा मात्रै छैन । उनको वास्तविक परिचय ती शब्दमा छ, जसले सामान्य मानिसको जीवनलाई साहित्यको विषय बनाए, भाषालाई पहिचानसँग जोडे र गीतलाई मनोरञ्जनभन्दा माथि उठाएर चेतनाको माध्यम बनाए ।
त्यसैले जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठको निधन एउटा स्रष्टाको भौतिक जीवनको अन्त्य हो, उनको सिर्जनाको होइन । उनका शब्द नेपाली र नेपाल भाषाको साहित्यमा पुस्तौंसम्म बोलिरहनेछन्—कहिले कवितामा, कहिले गीतमा र कहिले जनताको आप्mनै आवाज बनेर ।

नेपाल भाषा परिषद्ले २०६० सालमा उनलाई जनकविको उपाधि प्रदान गरेको थियो । यो उपाधि उनको नामअगाडि थपिएको विशेषणमात्रै थिएन, उनको साहित्यिक यात्राको सार पनि थियो । किनकि उनका सिर्जनामा दरबार वा अभिजात वर्गभन्दा बढी आममानिसको जीवन, पीडा, सपना र आवाज भेटिन्थ्यो ।

समाजमा देखिएका विभेद, अन्याय, असमानतामा परिवर्तनको आकांक्षाले पनि उनका शब्दलाई निरन्तर निर्देशित गरिरह्यो । उनले नेपाल भाषा र नेपाली दुवै भाषामा सिर्जना गरे । यही द्विभाषिक साहित्यिक यात्राले उनलाई दुई फरक भाषिक समुदायबीचको स्रष्टाका रूपमा पनि स्थापित ग¥यो । नेपाल भाषा आन्दोलनसँग जोडिएको झी मसीनी अर्थात् हामी मरेका छैनौँ त्यसैको उदाहरण हो ।

जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठको दुखद् निधनसँगै एउटा लामो साहित्यिक जीवनको भौतिक अन्त्य भयो । तर, उनको फूलको आँखामा, फूलै संसार सुन्दा उनका शब्द फेरि सुनिन्छन् । झी मसीनीमा एउटा भाषाको अस्तित्व र स्वाभिमानको आवाज फेरि गुन्जिन्छ । दुर्गालालको निधन उनको सिर्जनाको अन्त्य होइन । उनका शब्द नेपाली र नेपाल भाषाको साहित्यमा पुस्तौँसम्म बोलिरहनेछन्—कहिले कवितामा, कहिले गीतमा र कहिले जनताको आप्mनै आवाज बनेर ।

जनकवि दुर्गालाल श्रेष्ठ
१३औँ दिनको पूण्य तिथि
नजिकबाट दुर्गालाल श्रेष्ठ
१९९० साल काठमाडौंमा आशामोती श्रेष्ठ र गणेशलाल श्रेष्ठका सुपुत्रका रूपमा जन्म ।
२००६ सालतिर किशोरावस्थामै साहित्य सिर्जना यात्रा सुरु ।
२००९ सालमा पहिलो कविता दुई थोपा लेखन ।
२०१२ सालमा दुई थोपा कविता सुसेला पत्रिकामा प्रकाशन ।
२०१३ सालमा पूर्णदेवी श्रेष्ठसँग विवाह ।

२०१०–२०२० को दशकमा नेपाल भाषा र नेपाली भाषामा कविता, गीत तथा बालसाहित्य सिर्जनालाई निरन्तरता ।
२०१० को दशकदेखि नेपाल भाषा र नेपाली साहित्यमा प्रगतिशील साहित्यकारका रूपमा स्थापित
२०२४ सालमा नेपाल भाषा आन्दोलनमा प्रभावशाली मानिएको झी मसीनी गीतमार्फत सामाजिक तथा भाषिक चेतनाको आवाज बुलन्द
२०२०–२०३० को दशकमा पिजा, तैभवा, चिनियाँ चम्पा, कुलिकासा, सलछ्योना बेलालगायतका कृति प्रकाशन
२०४० को दशकमा जि स्वयम्भु त्वाथ, यका फलेचालगायतका महत्वपूर्ण कृति प्रकाशन
२०४८ सालमा इन्किलाब्या पलासा प्रकाशन

२०५२ सालमा नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानको मानार्थ सदस्य नियुक्त
२०५२ सालमा मचाबखन्छ प्रकाशन
२०५८ सालमा सन्तया कुसा प्रकाशन
२०६० सालमा नेपाल भाषा परिषद्बाट जनकविको उपाधि प्रदान
२०६३ सालमा हरिहर शास्त्री–सावित्रीदेवी साहित्य पुरस्कार प्राप्त
२०६७ सालमा नेपाली साहित्यमा दीर्घ योगदानका लागि जगदम्बाश्री पुरस्कारबाट सम्मानित
२००० को दशकपछि फूलको आँखामा, फूलै संसार गीत लोकप्रिय
२०८३ साल भदौ १ गते काठमाडौंको बूढानीलकण्ठमा ९१ वर्षको उमेरमा निधन

दुर्गालालका प्रमुख कृति
चिनीम्ह किसिचा — १९६५
तैभवा — १९६६
पिजा — १९६७
चिनीया चम्पा — १९६७
कुलिकासा — १९६७
सलछ्योना बेला — १९६९
जि स्वयम्भु त्वाथ — १९८६
यका फलेचा — १९८७
इन्किलाब्या पलासा — १९९१
मचाबखन्छ — १९९५
अ पिक अफ दुर्गालाल श्रेष्ठ्स पोएम्स — २०००
सन्तया कुसा — २००१
ट्विस्ट्स एन्ड टन्र्स
मचा बखन्छ
टपका
जंगल कविता

दुर्गालालका चर्चित गीत
राजमति — नेपाल भाषाको चर्चित फिल्म राजमतिका लागि गीत लेखन
झी मसीनी — नेपाल भाषा आन्दोलनसँग जोडिएको प्रभावशाली गीत । नेपाल भाषा र सांस्कृतिक पहिचानको आवाजका रूपमा यो गीतलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ ।

फूलको आँखामा, फूलै संसार — दुर्गालालको सर्वाधिक लोकप्रिय गीतमध्ये एक । न्ह्यू बज्राचार्यको संगीत तथा आनी छोइङ डोल्माको स्वरमा रहेको यो गीत मोमेन्ट्स अफ ब्लिस एल्बममा समावेश छ ।
बलिदान — पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको जनआन्दोलन र बहुदलीय लोकतन्त्र स्थापनाको संघर्षलाई विषय बनाइएको फिल्म बलिदानका लागि पनि उनले गीत लेखे ।