पुस्तक चर्चा – न्यानो सम्झनामा जगतबहादुर जोशी : एउटा युगको जीवित दस्तावेज

नेपाली समाजमा केही यस्ता व्यक्तित्व जन्मिन्छन्, जसले आफ्नो जीवनलाई व्यक्तिगत सफलताभन्दा माथि उठाएर समाज, शिक्षा, साहित्य र चेतनाको उज्यालो यात्रामा समर्पित गर्छन् । त्यस्ता व्यक्तित्वको जीवन केवल स्मरणका लागि मात्र होइन, भावी पुस्ताका लागि प्रेरणाको स्रोत पनि बन्छ ।

‘न्यानो सम्झनामा जगतबहादुर जोशी’ स्मृतिग्रन्थ त्यही प्रेरणादायी व्यक्तित्वको जीवनयात्रालाई शब्दमा उतारिएको अत्यन्त मार्मिक, ऐतिहासिक र भावपूर्ण कृति हो ।

यस ग्रन्थले स्वर्गीय जगतबहादुर जोशीको बहुआयामिक व्यक्तित्वलाई अत्यन्त आत्मीय ढंगले उजागर गरेको छ । उहाँ केवल एक शिक्षक मात्र हुनुहुन्नथ्यो, उहाँ समाजका सचेत नागरिक, साहित्यका साधक, पत्रकारिताका अग्रणी हस्ताक्षर र मानवसेवामा समर्पित समाजसेवी पनि हुनुहुन्थ्यो । पुस्तकका प्रत्येक पृष्ठमा उहाँप्रतिको श्रद्धा, सम्मान र आत्मीयताको सुगन्ध फैलिएको अनुभूति हुन्छ ।

ग्रन्थमा समेटिएका परिवारका सदस्य, सहकर्मी, शिष्य, साहित्यकार, पत्रकार तथा समाजका विभिन्न व्यक्तित्वका संस्मरणहरूले जगतबहादुर जोशीको जीवनलाई धेरै कोणबाट चिनाउने प्रयास गरेका छन् । उहाँप्रतिको सबैको साझा भावना एउटै देखिन्छ– सरलता, इमानदारी, अनुशासन, निष्ठा र समाजप्रतिको अटुट समर्पण ।

शिक्षा क्षेत्रमा उहाँको योगदान विशेषरूपमा स्मरणीय छ । शिक्षक हुनु भनेको केवल पाठ्यपुस्तक पढाउनु होइन, एउटा पुस्तालाई सोच्ने संस्कार दिनु पनि हो भन्ने उदाहरण उहाँले आफ्नो जीवनबाट प्रस्तुत गर्नुभयो । विद्यार्थीलाई ज्ञानसँगै नैतिकता, अनुशासन र सामाजिक उत्तरदायित्व सिकाउने उहाँको शैलीले हजारौं विद्यार्थीको जीवनमा सकारात्मक प्रभाव पारेको देखिन्छ । शिक्षालाई समाज परिवर्तनको माध्यम बनाउने उहाँको सोच आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छ ।

साहित्यका क्षेत्रमा पनि उहाँको योगदान उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । नेपाली साहित्य, बालसाहित्य तथा सिर्जनात्मक लेखनमा उहाँले पु¥याएको योगदान पुस्तकमा समेटिएका सामग्रीहरूले स्पष्ट देखाउँछन् । साहित्यलाई समाजको ऐना र चेतनाको माध्यम ठान्ने उहाँका दृष्टिकोणले उहाँलाई केवल लेखक होइन, समाजका विचारकका रूपमा पनि स्थापित गरेको छ । शब्दलाई समाज रूपान्तरणको अस्त्र बनाउने उहाँको विश्वास आजका स्रष्टाका लागि पनि प्रेरणादायी छ ।
पत्रकारिताको क्षेत्रमा उहाँ अग्रपङ्क्तिका व्यक्तित्व हुनुहुन्थ्यो ।

पाल्पामा हस्तलिखित पत्रिकाको शुरुआतदेखि लिएर सामाजिक चेतना अभिवृद्धिमा पत्रकारितालाई सशक्त माध्यम बनाउने उहाँको प्रयास नेपाली पत्रकारिताको इतिहासमा उल्लेखनीय उपलब्धि हो । सत्य, निष्पक्षता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई पत्रकारिताको मूल धर्म मानेर उहाँले गरेको साधनाले आज पनि पत्रकारिता क्षेत्रलाई मार्गदर्शन गरिरहेको अनुभूति हुन्छ ।

समाजसेवामा उहाँको योगदान झन् प्रेरक छ । शिक्षा, साहित्य, पत्रकारिता र सामाजिक अभियानलाई एउटै सूत्रमा बाँधेर समाजको उन्नतिका लागि निरन्तर सक्रिय रहने उहाँको व्यक्तित्व वास्तवमै अनुकरणीय छ । व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिने उहाँको जीवनदर्शन आजको समाजले अझ बढी आत्मसात् गर्नुपर्ने मूल्य हो ।

यस स्मृतिग्रन्थको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष यसको भावनात्मक गहिराइ हो । पत्नी, परिवार, सहकर्मी, शिष्य तथा समकालीन व्यक्तित्वहरूले व्यक्त गरेका अनुभूतिहरूले पाठकलाई केवल जानकारी मात्र दिँदैनन्, भावुक पनि बनाउँछन् । पुस्तक पढ्दै जाँदा पाठकले जगतबहादुर जोशीलाई प्रत्यक्ष भेटिरहेको अनुभूति गर्न सक्छ । यही यस कृतिको सबैभन्दा ठूलो साहित्यिक सफलता हो ।

भाषाशैली सरल, प्रवाहपूर्ण र आत्मीय छ । संस्मरणहरूको विविधताले पुस्तकलाई अझ जीवन्त बनाएको छ । कतै श्रद्धा छ, कतै प्रेरणा छ, कतै इतिहास छ, कतै समाजप्रतिको उत्तरदायित्वको गहिरो सन्देश । त्यसैले यो पुस्तक केवल स्मृतिग्रन्थमा सीमित छैन, यो एउटा समय, एउटा संस्कार र एउटा उज्यालो व्यक्तित्वको दस्तावेज बनेको छ ।

अन्ततः ‘न्यानो सम्झनामा जगतबहादुर जोशी’ एउटा व्यक्तिको स्मृतिमा प्रकाशित पुस्तक मात्र होइन, नेपाली शिक्षा, साहित्य, पत्रकारिता र समाजसेवाको गौरवपूर्ण यात्रालाई अभिलेखीकरण गर्ने अमूल्य कृति हो । यस्ता व्यक्तित्व समाजमा दुर्लभ हुन्छन्, तर उनीहरूका आदर्श र कर्म सधैँ जीवित रहन्छन् । जगतबहादुर जोशीको जीवनले हामीलाई सिकाउँछ– ज्ञानको सार सेवा हो, साहित्यको सार मानवता हो, पत्रकारिताको सार सत्य हो र समाजसेवाको सार निःस्वार्थ समर्पण हो ।

यस स्मृतिग्रन्थका सम्पादक, संयोजक, प्रकाशन समिति तथा यस अभियानमा समर्पित सबै व्यक्तिहरू प्रशंसाका पात्र छन् । उनीहरूले केवल एउटा पुस्तक प्रकाशित गरेका छैनन्, भावी पुस्ताका लागि प्रेरणा, इतिहास र मूल्यबोधको अमूल्य निधि सुरक्षित गरेका छन् । नेपाली समाजले यस्ता कर्मयोगी व्यक्तित्वलाई सधैँ सम्मानका साथ सम्झिरहनेछ र ‘न्यानो सम्झनामा जगतबहादुर जोशी’ त्यस सम्मानलाई शब्दमा अमर बनाउने उत्कृष्ट कृति बनेको छ ।

२ सय ४४ पृष्ठमा बुद्धिजीवी, आफन्त, विद्यार्थी, शुभचिन्तकहरूको नेपाली र अंग्रेजी भाषामा लेखिएको लेख–रचना समेटिएको पुस्तकको मूल्य ३ सय रुपियाँ सहयोग शुल्कका रुपमा राखिएको छ । पहिलो संस्करण ६ सय प्रति प्रकाशित पुस्तकका प्रकाशक रेणुकादेवी जोशी श्रेष्ठ र दीलप्रसाद श्रेष्ठ हुनुहुन्छ । आवरण सज्जा अशोकमान सिंहले गर्नुभएको छ ।