मानिसलाई अन्य प्राणीभन्दा फरक बनाउने सबैभन्दा ठूलो विशेषता भनेकै उसको विचार, अभिव्यक्ति र चेतना हो । मानिसले आफ्नो मनको कुरा मुखबाट व्यक्त गर्छ र आफ्नो अनुभव, भावना तथा विचारलाई कलममार्फत समाजसम्म पु¥याउँछ । त्यसैले मुख र कलम केवल शरीरका अंग वा साधन मात्र होइनन्, यी सत्य, न्याय र चेतनाका प्रतीक हुन् । तर जब मुखले सत्य बोल्न छोड्छ र कलमले सत्य लेख्न डराउँछ, तब ती दुवैको अस्तित्वको अर्थ नै हराउँछ । ‘सत्य बोल्न नसक्ने मुख र सत्य लेख्न नसक्ने कलम अब के काम ?’ भन्ने भनाइले यही गहिरो यथार्थलाई उजागर गर्छ ।
सत्य मानव जीवनको आधार हो । सत्यकै जगमा विश्वास टिकेको हुन्छ, सम्बन्ध टिकेका हुन्छन् र समाज अघि बढेको हुन्छ । यदि मानिसले सत्य बोल्न छोड्यो भने समाजमा भ्रम, अन्याय र अन्धकार फैलिन्छ । झुट केही समयका लागि सफल देखिए पनि अन्ततः सत्यकै विजय हुन्छ भन्ने कुरा इतिहासले बारम्बार प्रमाणित गरेको छ । त्यसैले सत्य बोल्नु केवल नैतिक जिम्मेवारी मात्र होइन, समाजप्रतिको कर्तव्य पनि हो ।
मुख मानिसको विचार व्यक्त गर्ने माध्यम हो । जब कुनै व्यक्तिले अन्याय, भ्रष्टाचार वा गलत कार्य देखेर पनि बोल्न सक्दैन, तब उसको मौनताले झन् ठूलो अपराधलाई जन्म दिन्छ । समाजमा धेरै गलत कामहरू केवल त्यसैले बढिरहेका हुन्छन्, किनकि सही कुरा गर्ने मानिसहरू डराएर चुप बस्छन् । सत्य बोल्न साहस चाहिन्छ । कहिलेकाहीँ सत्य बोल्दा आलोचना सहनुपर्छ, सम्बन्ध बिग्रिन सक्छन् वा कठिनाइ पनि आउन सक्छ । तर सत्य नबोल्ने व्यक्ति भित्रभित्रै कमजोर बन्दै जान्छ । आफ्नो आत्मासँग आँखा जुधाउन नसक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ । त्यसैले सत्य बोल्न नसक्ने मुख केवल शरीरको एउटा अंग मात्र भएर रहन्छ, त्यसको कुनै नैतिक मूल्य रहँदैन ।
त्यस्तै, कलम ज्ञान, चेतना र परिवर्तनको प्रतीक हो । इतिहासमा धेरै क्रान्ति, आन्दोलन र परिवर्तनहरू कलमकै शक्तिबाट सम्भव भएका छन् । एउटा सशक्त लेख, कविता वा पुस्तकले लाखौँ मानिसको सोच बदल्न सक्छ । पत्रकार, लेखक, साहित्यकार र बुद्धिजीवीहरू समाजका मार्गदर्शक मानिन्छन्, किनकि उनीहरूको कलमले सत्य उजागर गर्ने काम गर्छ । तर जब कलम स्वार्थ, डर वा लोभमा बिक्न थाल्छ, तब समाज अन्धकारतर्फ धकेलिन्छ ।
आजको समयमा धेरै मानिस सत्य जान्दाजान्दै पनि लेख्न डराउँछन् । कसैलाई सत्ता गुम्ने डर हुन्छ, कसैलाई जागिर जाने चिन्ता हुन्छ त कसैलाई समाजको आलोचनाको भय । यस्तो अवस्थामा कलम केवल शब्द लेख्ने साधन मात्र बन्छ, चेतना जगाउने शक्ति रहँदैन । सत्य नलेख्ने कलमले समाजलाई सही दिशा दिन सक्दैन । बरु त्यसले झुट र भ्रम फैलाएर अन्यायलाई संरक्षण गर्छ । त्यसैले सत्य लेख्न नसक्ने कलमको अस्तित्व पनि अर्थहीन हुन्छ ।
सत्य बोल्ने मुख र सत्य लेख्ने कलम समाजका ऐना हुन् । यिनले समाजको वास्तविकता देखाउँछन् । यदि ऐनाले वास्तविक अनुहार नै नदेखाउने हो भने त्यसको उपयोग के रह्यो र ? त्यसै गरी, यदि मुख र कलमले सत्यलाई लुकाउने काम गर्छन् भने तिनीहरूको मूल्य समाप्त हुन्छ । समाजलाई बदल्ने शक्ति सत्यमा हुन्छ र त्यो सत्य बोल्ने तथा लेख्ने साहस भएका व्यक्तिहरूबाट मात्र सम्भव हुन्छ ।
हामीले इतिहासमा धेरै महान् व्यक्तित्वहरू देखेका छौँ, जसले सत्यका लागि संघर्ष गरे । उनीहरूले कठिनाइ, यातना र विरोध सहेर पनि सत्यको बाटो छोडेनन् । उनीहरूको साहसले समाजमा परिवर्तन ल्यायो र नयाँ चेतना फैलायो । यदि उनीहरू डराएर मौन बसेका भए, सायद समाज अझै अन्धकारमै हुन्थ्यो । त्यसैले सत्यको पक्षमा उभिनु नै वास्तविक मानवता हो ।
अन्त्यमा, सत्य बोल्न नसक्ने मुख र सत्य लेख्न नसक्ने कलम वास्तवमै निरर्थक हुन्छन् । मानिसको महानता उसको धन, शक्ति वा पदमा होइन, सत्य बोल्ने र सत्य लेख्ने साहसमा हुन्छ । सत्य कहिल्यै दबेर रहँदैन । त्यसैले हरेक व्यक्तिले आफ्नो मुखलाई सत्य बोल्न र आफ्नो कलमलाई सत्य लेख्न सक्षम बनाउनुपर्छ । यही नै सभ्य समाज निर्माणको आधार हो ।
प्रतिक्रिया