मृत्यु : जीवन यात्राको अर्को चरण

मानव जीवनको सबैभन्दा निश्चित सत्य मृत्यु हो । जन्म भएको क्षणदेखि नै मृत्युको यात्रा पनि शुरु भइसकेको हुन्छ । तर विडम्बना के छ भने, हामी जीवनभर मृत्युबाट टाढा भाग्न खोज्छौं, त्यसबारे सोच्न चाहँदैनौं । र, जब त्यो नजिक आउँछ तब मात्र त्यसको वास्तविकतासँग सामना गर्न बाध्य हुन्छौं । आधुनिक युगमा चिकित्सा विज्ञानले असंख्य रोगहरूको उपचार सम्भव बनाएको छ ।

औसत आयु बढेको छ, शिशु मृत्युदर घटेको छ, जटिल शल्यक्रियाहरू सम्भव भएका छन् र धेरै रोगहरू, जो कहिल्यै असाध्य मानिन्थे, आज नियन्त्रणमा छन् । यद्यपि यति ठूलो प्रगतिको बीचमा एउटा सत्य यथावत् छ– मृत्युलाई पूर्णरूपमा रोक्न सकिएको छैन । यो तथ्यले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाउँछ– के मृत्यु वास्तवमै कुनै रोगको परिणाम मात्र हो, वा यो जीवनको स्वाभाविक जैविक निष्कर्ष पनि हो ? यस प्रश्नको उत्तर खोज्नु केवल चिकित्सा विज्ञानको विषय होइन, यो दर्शन, मनोविज्ञान, अध्यात्म, समाजशास्त्र र मानव अस्तित्वसँग जोडिएको विषय हो ।

शरीर– एक सीमित जैविक प्रणाली ः
हामी प्रायः शरीरलाई यन्त्रसँग तुलना गर्छौं । तर शरीर कुनै साधारण यन्त्र होइन । यन्त्रका बिग्रिएका भागहरू बदल्न सकिन्छ र त्यसलाई लामो समयसम्म चलाउन सकिन्छ । मानव शरीर भने निरन्तर परिवर्तनशील जीवित संरचना हो । हाम्रो शरीरका अर्बौं कोशिकाहरू प्रत्येक दिन जन्मिरहेका हुन्छन् र मर्दै पनि हुन्छन् । छालाका कोशिकाहरू केही हप्तामा बदलिन्छन् । रगतका कोशिकाहरूको निश्चित आयु हुन्छ । शरीरका विभिन्न अङ्गहरूले पनि समयसँगै आफ्नो कार्यक्षमता गुमाउँदै जान्छन् । वृद्धावस्था (उमेर) वास्तवमा रोग होइन । यो एक प्राकृतिक जैविक प्रक्रिया हो । उमेरसँगै कोशिकाहरूको पुनर्निर्माण क्षमता घट्दै जान्छ, डीएनएमा क्षति सञ्चित हुँदै जान्छ, प्रतिरक्षा प्रणाली कमजोर बन्छ र शरीरका विभिन्न प्रणालीहरूको समन्वय क्रमशः कम हुँदै जान्छ । चिकित्सा विज्ञानले धेरै रोगको उपचार गर्न सक्छ, तर वृद्धावस्थाको प्रक्रियालाई पूर्णरूपमा रोक्न सक्दैन । यही कारणले कुनै व्यक्तिमा स्पष्ट रोग नदेखिए पनि एक समयपछि शरीरको समग्र जीवन–क्षमता समाप्त हुन सक्छ ।

जीवनको ऊर्जा– होमियोप्याथीको दृष्टिकोण ः
आधुनिक जीवविज्ञानले जीवनलाई कोशिका, जैव–रासायनिक प्रक्रिया र आनुवांशिक संरचनाको आधारमा बुझ्ने प्रयास गर्छ । तर विभिन्न परम्परागत चिकित्सा पद्धति तथा दार्शनिक परम्पराहरूले जीवनलाई केवल भौतिक शरीरमा सीमित मानेका छैनन् । होमियोप्याथीका प्रवर्तक सेमुयल ह्यानिमेनले जीवनको आधार भाइटल फोर्स अर्थात् प्राणशक्तिलाई मानेका थिए । उनका अनुसार शरीरका सम्पूर्ण जैविक क्रियाकलापहरू कुनै सूक्ष्म जीवन–ऊर्जाद्वारा सञ्चालित हुन्छन् ।

जब यो जीवन–शक्ति असन्तुलित हुन्छ, रोग उत्पन्न हुन्छ र जब यसको कार्य पूर्णरूपमा समाप्त हुन्छ, मृत्यु घटित हुन्छ । भारतीय दर्शनमा पनि प्राण, चेतना र सूक्ष्म शरीरका अवधारणाहरू पाइन्छन् । उपनिषद्, योगशास्त्र र वेदान्तले जीवनलाई केवल शरीरको गतिविधि मात्र नभई चेतनाको अभिव्यक्ति मानेका छन् । यद्यपि यी अवधारणाहरू आधुनिक वैज्ञानिक उपकरणद्वारा प्रत्यक्ष प्रमाणित गरिएका छैनन्, तिनले हजारौं वर्षदेखि मानव जीवन र मृत्युको अनुभवलाई बुझ्न एउटा दार्शनिक आधार प्रदान गर्दै आएका छन् ।

मृत्यु पराजय होइन, पूर्णता ः
हामीमध्ये धेरैले मृत्युलाई हारको रूपमा बुझ्छौं । कुनै व्यक्ति मृत्युशय्यामा पुगेपछि परिवारका सदस्यहरू, चिकित्सकहरू र बिरामी स्वयंले पनि मृत्युसँग संघर्ष गरिरहेका हुन्छन् । तर के मृत्यु सधैँ पराजय हो ? यदि कुनै व्यक्तिले आफ्नो जीवनको प्राकृतिक अवधि पूरा गरिसकेको छ, शरीरका अङ्गहरूले क्रमशः कार्यक्षमता गुमाइसकेका छन् र पुनः स्वस्थ हुने सम्भावना लगभग समाप्त भइसकेको छ भने, त्यस्तो अवस्थामा मृत्यु जीवनको असफलता होइन, जीवनको स्वाभाविक पूर्णता हुन सक्छ । प्रकृतिमा कुनै पनि प्रक्रिया स्थायी छैन । फूल फुल्छ, ओइलाउँछ र झर्छ । ऋतुहरू बदलिन्छन् । नदी समुद्रमा विलीन हुन्छ । सूर्य उदाउँछ र अस्ताउँछ । प्रकृतिको सम्पूर्ण व्यवस्था परिवर्तन र चक्रमा आधारित छ । मानव जीवन पनि यही सार्वभौमिक नियमबाट अलग छैन ।

चिकित्सा विज्ञान र मृत्युको सीमारेखा ः
आधुनिक चिकित्सा विज्ञानले जीवनलाई बचाउने असाधारण क्षमता विकास गरेको छ । तर कहिलेकाहीँ एउटा जटिल प्रश्न उठ्छ– कहिलेसम्म ? भेन्टिलेटर, डायलाइसिस, कृत्रिम पोषण, हृदय–उत्तेजक उपकरण तथा अन्य जीवन–समर्थन प्रणालीहरूले शरीरका केही कार्यहरूलाई केही समयसम्म कायम राख्न सक्छन् । तर यदि शरीरको समग्र पुनस्र्थापना सम्भव छैन भने यस्ता हस्तक्षेपहरूले वास्तवमा के हासिल गरिरहेका छन् ? विश्वभरि नै ‘इन्ड अफ् लाइफ केयर’ र ‘पेलियाटिभ केयर’ को अवधारणा यही प्रश्नबाट विकसित भएको हो । पेलियाटिभ केयरको उद्देश्य मृत्यु रोक्नु होइन, जीवनको अन्तिम चरणलाई पीडारहित, सम्मानजनक र अर्थपूर्ण बनाउनु हो । यसले बिरामीको शारीरिक पीडा कम गर्नुका साथै मानसिक, सामाजिक र आध्यात्मिक आवश्यकताहरूलाई पनि सम्बोधन गर्छ । आज धेरै विकसित देशहरूमा चिकित्सकीय निर्णय गर्दा केवल कति दिन जीवन लम्ब्याउन सकिन्छ ? भन्ने प्रश्न मात्र होइन, बाँकी जीवनको गुणस्तर कस्तो हुनेछ ? भन्ने प्रश्नलाई पनि समान महत्त्व दिइन्छ ।

जीवनको गुणस्तर ः
हामी सामान्यतया लामो जीवनलाई राम्रो जीवन ठान्छौं । तर चिकित्सा नैतिकताले अर्को प्रश्न सोध्छ–यदि जीवनको अवधि बढ्यो तर गुणस्तर समाप्त भयो भने त्यसको अर्थ के हुन्छ ? यदि कुनै व्यक्ति निरन्तर असह्य पीडामा छ, सचेत छैन, आफ्ना प्रियजनलाई चिन्न सक्दैन र उपचारले सुधारको सम्भावना देखाउँदैन भने केवल जैविक अस्तित्वलाई लम्ब्याउनु नै सर्वोत्तम विकल्प हो भन्न सकिँदैन । यसको अर्थ उपचार बन्द गर्नुपर्छ भन्ने होइन । यसको अर्थ बिरामीको गरिमा, इच्छा, पीडा र जीवनको गुणस्तरलाई निर्णयको केन्द्रमा राख्नुपर्छ भन्ने हो ।

मृत्युको भय किन हुन्छ ?
मृत्युको भय मानव मनोविज्ञानको सबैभन्दा गहिरो पक्षहरूमध्ये एक हो । अधिकांश मानिस मृत्युबाट होइन, मृत्युसँग जोडिएका अनिश्चितताबाट डराउँछन् । हामी आफ्नो पहिचान गुम्ने डर गर्छौं । आफ्ना प्रियजनबाट छुट्टिने डर गर्छौं । अधुरा सपनाहरू छोड्नुपर्ने डर गर्छौं । र सबैभन्दा बढी, अज्ञातको डर गर्छौं । मनोवैज्ञानिकहरूका अनुसार मृत्युबारे स्वस्थ संवाद र स्वीकारोक्तिले यो भय कम गर्न मद्दत गर्छ । मृत्युको वास्तविकता स्वीकार गर्ने व्यक्तिहरू प्रायः वर्तमान जीवनलाई बढी अर्थपूर्ण ढंगले बाँच्न सक्षम हुन्छन् ।

मृत्युबारे कुरा गर्नु किन आवश्यक छ ?
हाम्रो समाजमा मृत्युबारे खुला छलफल कम हुन्छ । परिवारमा पनि यो विषयलाई अशुभ मानिन्छ । तर यही मौनताले धेरै समस्या सिर्जना गर्छ । अन्तिम अवस्थाका बिरामीहरूको इच्छा के हो ? उनीहरू कुन प्रकारको उपचार चाहन्छन् ? उनीहरू जीवनको अन्तिम समय कहाँ बिताउन चाहन्छन् ? उनीहरूका अपूर्ण भावनात्मक सम्बन्धहरू के छन् ? यी प्रश्नहरूबारे समयमै कुरा गर्न सके धेरै मानसिक पीडा कम गर्न सकिन्छ ।

जीवनको अन्तिम तयारी ः
मृत्युको तयारी भनेको मृत्युको प्रतीक्षा गर्नु होइन । यसको अर्थ जीवनलाई पूर्णरूपमा स्वीकार गर्नु हो । आफ्ना सम्बन्धहरूलाई सुधार्नु, क्षमा माग्नु र क्षमा गर्नु, प्रियजनहरूप्रति प्रेम व्यक्त गर्नु, अपूर्ण जिम्मेवारीहरू पूरा गर्नु र जीवनका साना क्षणहरूको कदर गर्नु– यी सबै मृत्युको तयारीभन्दा बढी जीवनलाई सार्थक बनाउने अभ्यास हुन् । जसले मृत्युको सत्यलाई स्वीकार गरेको हुन्छ, उसले प्रायः जीवनलाई अझ गहिरोसँग प्रेम गर्न सिकेको हुन्छ ।

निष्कर्ष ः
मृत्युलाई पूर्णरूपमा बुझ्ने क्षमता शायद मानवसँग कहिल्यै हुनेछैन । विज्ञानले यसको जैविक पक्षको व्याख्या गर्न सक्छ, दर्शनले यसको अर्थ खोज्न सक्छ, धर्मले यसको आध्यात्मिक आयाम प्रस्तुत गर्न सक्छ । तर मृत्युको अनुभव अन्ततः व्यक्तिगत र रहस्यमय नै रहन्छ । यद्यपि एउटा कुरा स्पष्ट छ– मृत्यु जीवनको विरोधी होइन । मृत्यु जीवनको स्वाभाविक सहयात्री हो । जन्म र मृत्यु एउटै वृत्तका दुई छेउ हुन् । त्यसैले हाम्रो लक्ष्य मृत्युबाट भाग्ने होइन, जीवनलाई यति अर्थपूर्ण बनाउने हुनुपर्छ कि जब अन्तिम क्षण आउँछ, तब पछुतोभन्दा बढी कृतज्ञतासाथ त्यसलाई स्वीकार गर्न सकियोस् । जब त्यो समय आउँछ, तब मृत्यु भयको अन्धकार होइन, बरु एउटा शान्त संक्रमण बन्न सक्छ– जीवन यात्राको अर्को चरणतर्फको यात्रा । किनभने अन्ततः मृत्यु जीवनको अन्त्य मात्र होइन, जीवनको कथा पूर्ण हुने क्षण पनि हो ।
(लेखक वरिष्ठ होमियोप्याथिक कन्सलटेन्ट हुनुहुन्छ ।)