संविधान र लोकतन्त्रको रक्षा : पुराना दलहरूको एकता र नयाँ राजनीतिक शक्तिको जिम्मेवारी

काठमाडौं ।

नेपालको राजनीतिक इतिहास लामो संघर्ष, बलिदान र परिवर्तनका घटनाहरूबाट बनेको छ। निरंकुश शासन व्यवस्थाबाट नागरिक अधिकार, लोकतान्त्रिक मूल्य र जनताको सहभागितामा आधारित शासन प्रणाली स्थापना गर्न नेपाली समाजले धेरै कठिन यात्रा तय गरेको छ। संविधान, लोकतन्त्र र जनताको सार्वभौम अधिकार आज प्राप्त भएका उपलब्धि हुन्। यी उपलब्धिहरूलाई संस्थागत गर्दै अगाडि बढ्नु सबै राजनीतिक शक्तिहरूको साझा जिम्मेवारी हो। तर पछिल्लो समय देखिएका राजनीतिक अस्थिरता, जनतामा बढ्दो निराशा र संस्थागत कमजोरीले लोकतान्त्रिक शक्तिहरूबीच गम्भीर आत्मसमीक्षा र सहकार्यको आवश्यकता देखाएको छ।

यदि संविधान र लोकतन्त्रलाई दीर्घकालसम्म सुरक्षित राख्ने हो भने पुराना राजनीतिक दलहरूबीच सहकार्य र समझदारीको विकल्प छैन। विगतमा विभिन्न राजनीतिक दलहरूले फरक–फरक विचार, नीति र रणनीति लिएर अघि बढे पनि लोकतन्त्र स्थापना, संविधान निर्माण र राष्ट्रिय राजनीतिक परिवर्तनका महत्वपूर्ण चरणहरूमा उनीहरूको भूमिका ऐतिहासिक रहँदै आएको छ। ती दलहरूसँग आन्दोलन, संगठन निर्माण र राज्य सञ्चालनको लामो अनुभव छ। त्यसैले उनीहरूले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्दै लोकतान्त्रिक मूल्यको संरक्षणका लागि साझा आधार तयार गर्न आवश्यक छ।

पुराना राजनीतिक दलहरूबीच प्रतिस्पर्धा हुनु लोकतन्त्रको स्वाभाविक प्रक्रिया हो। तर प्रतिस्पर्धा र संघर्षका नाममा लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई नै कमजोर बनाउने अवस्था आउनु हुँदैन। राजनीतिक दलहरूबीच विचारको भिन्नता रहन सक्छ, तर संविधानको रक्षा, राष्ट्रिय स्वाधीनता, जनताको अधिकार र लोकतान्त्रिक संस्थाको सुदृढीकरणजस्ता विषयमा साझा धारणा बन्न आवश्यक छ। लोकतन्त्र बलियो हुन राजनीतिक दलहरू कमजोर होइन, जिम्मेवार र परिपक्व हुनुपर्छ।

आज जनतामा देखिएको असन्तुष्टिको मुख्य कारण लोकतन्त्रप्रतिको वितृष्णा मात्र होइन, लोकतन्त्र सञ्चालन गर्ने शैलीप्रतिको निराशा पनि हो। जनताले राजनीतिक परिवर्तनपछि आफ्नो जीवनमा अपेक्षित सुधार खोजेका छन्। रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुशासन, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र समान अवसरजस्ता विषयमा ठोस परिणाम नदेखिँदा स्वाभाविक रूपमा प्रश्न उठेका छन्। त्यसैले पुराना दलहरूले विगतका उपलब्धिको मात्र चर्चा गरेर पुग्दैन, आगामी दिनमा जनताको विश्वास पुनः प्राप्त गर्न व्यवहारिक सुधार र नयाँ कार्यशैली अपनाउन आवश्यक छ।

अर्कोतर्फ, नयाँ राजनीतिक दलहरूको उदयले नेपाली राजनीतिमा नयाँ बहस र सम्भावना ल्याएको छ। नयाँ दलहरूले जनताको असन्तुष्टि, परिवर्तनको चाहना र नयाँ नेतृत्वप्रतिको अपेक्षालाई प्रतिनिधित्व गर्ने प्रयास गरेका छन्। यो लोकतन्त्रको सकारात्मक पक्ष हो कि जनताले नयाँ विकल्प खोज्न सक्छन्। तर नयाँ हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। राजनीति केवल विरोध वा आलोचनाबाट सञ्चालन हुँदैन; यसका लागि विचार, नीति, संगठन, अनुभव र जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ।

नयाँ राजनीतिक दलहरूले पुराना दलहरूको अनुभवबाट सिक्नुपर्छ। विगतका कमजोरीहरू दोहोर्याउनु हुँदैन, तर विगतका सकारात्मक पक्षहरूलाई आत्मसात गर्नुपर्छ। राज्य सञ्चालन, अन्तर्राष्ट्रिय सम्बन्ध, प्रशासनिक संरचना, कानुनी प्रक्रिया र जनताको विविध आवश्यकतालाई बुझ्न अनुभवको ठूलो भूमिका हुन्छ। नयाँ शक्तिहरूले पुरानालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नेभन्दा पनि राम्रा अभ्यासहरू ग्रहण गर्दै नयाँ सोच र ऊर्जा थप्न सक्नुपर्छ।

नेपालको लोकतान्त्रिक आन्दोलनमा स्वर्गीय बीपी कोइराला को विचारको विशेष महत्व छ। उहाँले प्रजातन्त्रलाई केवल शासन प्रणालीका रूपमा होइन, जनताको सम्मान, स्वतन्त्रता र सहभागितासँग जोडेर हेर्नुभएको थियो। उहाँको समाजवादी चिन्तनले राजनीतिक स्वतन्त्रतासँगै आर्थिक समानता र सामाजिक न्यायको आवश्यकतामा जोड दिएको थियो। आजको राजनीतिमा पनि बीपीको विचारबाट धेरै कुरा सिक्न सकिन्छ।

बीपी कोइरालाले व्यक्ति पूजा वा सत्ता केन्द्रित राजनीतिभन्दा जनताको हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने धारणा राख्नुभएको थियो। उहाँका विचारमा लोकतन्त्रको वास्तविक अर्थ जनतालाई अधिकार सम्पन्न बनाउनु हो। राजनीतिक दलहरू जनताको सेवाका माध्यम हुन्, सत्ता प्राप्त गर्ने मात्र साधन होइनन्। आजका राजनीतिक दलहरूले यही मूल भावनालाई आत्मसात गर्न सकेमा लोकतन्त्रप्रति जनताको विश्वास अझ बलियो बन्न सक्छ।

नयाँ दलहरूले बीपीको विचारलाई केवल नाराका रूपमा होइन, व्यवहारमा लागू गर्ने प्रयास गर्नुपर्छ। लोकतन्त्रप्रतिको प्रतिबद्धता, असहमतिको सम्मान, नागरिक स्वतन्त्रताको रक्षा, सामाजिक न्याय र जनमुखी विकासका विषयलाई केन्द्रमा राखेर अघि बढ्नुपर्छ। कुनै पनि नयाँ राजनीतिक शक्ति दीर्घकालीन रूपमा सफल हुन स्पष्ट विचारधारा, संगठनात्मक क्षमता र जनताप्रतिको उत्तरदायित्व आवश्यक हुन्छ।

नेपालको भविष्यका लागि पुराना र नयाँ राजनीतिक शक्तिबीच सकारात्मक सहकार्य आवश्यक छ। पुराना दलहरूसँग अनुभव छ भने नयाँ दलहरूसँग नयाँ सोच, प्रविधिको प्रयोग र परिवर्तनको ऊर्जा छ। यी दुई पक्षबीच स्वस्थ सहकार्य हुन सकेमा लोकतन्त्र थप मजबुत बन्न सक्छ। पुरानाले नयाँ पुस्ताको आवाज सुन्नुपर्छ भने नयाँले विगतका संघर्ष र उपलब्धिको सम्मान गर्नुपर्छ।

राजनीतिमा पुस्तान्तरण आवश्यक छ, तर पुस्तान्तरण भनेको पुरानालाई समाप्त गर्नु होइन। अनुभव र ऊर्जाको संयोजनबाट नै बलियो नेतृत्व निर्माण हुन्छ। संसारका सफल लोकतान्त्रिक देशहरूमा पनि पुराना संस्थागत अनुभव र नयाँ विचारबीचको सन्तुलनले नै राजनीतिक स्थायित्व कायम गरेको देखिन्छ। नेपालमा पनि यही बाटो आवश्यक छ।

संविधान केवल एउटा दस्तावेज होइन, यो जनताको लामो संघर्षबाट प्राप्त राजनीतिक सहमतिको परिणाम हो। यसलाई कमजोर बनाउने कुनै पनि प्रयासले देशलाई पुनः अस्थिरतातर्फ धकेल्न सक्छ। त्यसैले सबै राजनीतिक शक्तिहरूले संविधानको मूल भावना, लोकतान्त्रिक प्रक्रिया र कानुनी शासनको सम्मान गर्नुपर्छ।

लोकतन्त्रको रक्षा केवल राजनीतिक दलहरूको जिम्मेवारी मात्र होइन, नागरिक समाज, सञ्चार माध्यम, युवा पुस्ता र आम नागरिकको पनि दायित्व हो। तर राजनीतिक दलहरू नै लोकतान्त्रिक प्रणालीका प्रमुख आधार भएकाले उनीहरूको भूमिका अझ महत्वपूर्ण हुन्छ। दलहरूले जनताको विश्वास जित्ने काम भाषणबाट होइन, व्यवहार र परिणामबाट गर्नुपर्छ।

आजको आवश्यकता राजनीतिक ध्रुवीकरणभन्दा पनि लोकतान्त्रिक सहकार्य हो। पुराना दलहरूले आत्मसमीक्षा गर्दै सुधारको बाटो लिनुपर्छ। नयाँ दलहरूले लोकप्रियताभन्दा माथि उठेर जिम्मेवार राजनीति गर्नुपर्छ। सबै पक्षले संविधान, लोकतन्त्र र राष्ट्रिय हितलाई केन्द्रमा राखेर अघि बढेमा मात्र नेपालले स्थिरता र समृद्धिको बाटो समाउन सक्छ।

अन्ततः, लोकतन्त्रको सफलता केवल निर्वाचन सम्पन्न हुनुमा होइन, जनताले शासन प्रणालीप्रति विश्वास र अपनत्व महसुस गर्नुमा हुन्छ। त्यसका लागि राजनीतिक दलहरूबीच स्वस्थ प्रतिस्पर्धासँगै साझा जिम्मेवारीको भावना आवश्यक छ। पुराना दलहरूको अनुभव, नयाँ दलहरूको ऊर्जा र बीपी कोइरालाजस्ता लोकतान्त्रिक चिन्तकहरूको विचारलाई मार्गदर्शन बनाएर अघि बढ्न सके नेपालमा लोकतन्त्र अझ परिपक्व र जनमुखी बन्न सक्छ।

देश र जनताको हितभन्दा माथि कुनै दल, व्यक्ति वा समूह हुन सक्दैन। संविधानको रक्षा, लोकतन्त्रको सुदृढीकरण र जनताको जीवनमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने साझा उद्देश्यका साथ सबै राजनीतिक शक्तिहरू अघि बढ्नु आजको ऐतिहासिक आवश्यकता हो।