नेपाल अहिले एक अत्यन्तै महत्वपूर्ण र सहज राजनीतिक मोडमा उभिएको छ, जहाँ झण्डै दुई तिहाइ बहुमतसहितको सरकारले दीर्घकालीन रूपान्तरणका लागि ऐतिहासिक अवसर पाएको छ। यस्तो अवस्थामा सरकारसँग वैधानिक रूपमा ठूला निर्णय गर्ने क्षमता छ, तर विकासको सफलता हतारोमा होइन, अध्ययन–अनुसन्धानमा आधारित नीतिमा निर्भर हुन्छ। त्यसैले अब नीति निर्माणलाई वैज्ञानिक बनाउँदै देशव्यापी अनुसन्धान केन्द्रहरू स्थापना गर्ने, विश्वविद्यालय तथा शैक्षिक संस्थाहरूलाई सक्रिय रूपमा अनुसन्धानमा जोड्ने र त्यसका निष्कर्षलाई सरल भाषामा जनतासम्म पुर्याउने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ। साथै, सूचना प्रवाहलाई एकीकृत डिजिटल प्रणालीमार्फत विश्वसनीय बनाउँदै आवश्यक परे संवैधानिक सुधारसमेत गरेर सत्य सूचना मात्र आधिकारिक माध्यमबाट प्रवाह हुने व्यवस्था गर्नुपर्छ।
नेपालको वर्तमान समस्याहरू—छरिएको बस्ती, उच्च सेवा लागत, कमजोर उत्पादन प्रणाली, बेरोजगारी र प्राकृतिक स्रोतको अपर्याप्त उपयोग—यी सबै व्यवस्थापन र दीर्घकालीन दृष्टिकोणको अभावसँग जोडिएका छन्। यिनै समस्यालाई समाधान गर्न प्राकृतिक स्रोतमा राज्यको स्पष्ट नेतृत्व, वैज्ञानिक वर्गीकरण र सशर्त निजी सहभागिता आवश्यक छ। जल, जमिन र जंगलको उपयोग राष्ट्रिय हितका आधारमा हुनुपर्छ भन्ने सोचलाई व्यवहारमा उतार्दै उत्पादनशील अर्थतन्त्र निर्माण गर्नुपर्छ। गरिबले सानो बस्ती बसाल्नु मात्र अतिक्रमण होइन, ठूलो जमिन ओगटेर त्यसलाई उत्पादनविहीन राख्नु पनि गम्भीर समस्या हो भन्ने चेतना विकास गर्न आवश्यक छ। व्यक्तिको सम्पत्ति सीप, शिक्षा र सिर्जनशीलतामा आधारित हुनुपर्छ भन्ने दृष्टिकोणले समाजलाई उत्पादनमुखी बनाउँछ।
यस सन्दर्भमा चीनको तीव्र विकास यात्राबाट नेपालले धेरै कुरा सिक्न सक्छ। केवल चार–पाँच दशकमा चीनले आफूलाई विश्वको दोस्रो ठूलो अर्थतन्त्रका रूपमा स्थापित गर्यो, जुन कुनै जादु नभई स्पष्ट लक्ष्य, अनुशासन र निरन्तर नीतिगत स्थिरताको परिणाम हो। चीनले ‘टार्गेटेड पोभर्टी एलिभिएसन’ मार्फत प्रत्येक घरधुरीको वास्तविक अवस्था पहिचान गरी सोहीअनुसार सहयोग पुर्यायो र सन् २०२१ मा पूर्ण गरिबी निवारणको घोषणा गर्यो। त्यस्तै, सुकुम्बासी समस्यालाई शहरीकरण र सामाजिक आवासमार्फत समाधान गर्दै मानिसहरूलाई रोजगारी र आवास दुवै उपलब्ध हुने गरी स्थानान्तरण गरियो। योजनाबद्ध शहर विकास, नदी व्यवस्थापन, ‘स्पञ्ज सिटी’ अवधारणा, आधुनिक यातायात प्रणाली र उद्योगमैत्री वातावरणले चीनका शहरहरूलाई विश्वस्तरमा पुर्यायो। विशेष आर्थिक क्षेत्र (SEZ), प्राविधिक शिक्षामा जोड र अनुसन्धानमा ठूलो लगानीले चीनलाई विश्वकै उत्पादन केन्द्र बनायो।
नेपालले यी अनुभवहरूलाई जस्ताको तस्तै नक्कल गर्ने होइन, आफ्नो भूगोल र आवश्यकताअनुसार परिमार्जन गर्नुपर्छ। उदाहरणका लागि, छरिएका बस्तीहरूको सट्टा योजनाबद्ध रूपमा सीमित संख्यामा ठूला एकीकृत शहरहरू विकास गर्न सकिन्छ, जहाँ शिक्षा, स्वास्थ्य, यातायात र अन्य सेवाहरू सहज रूपमा उपलब्ध हुन्छन्। यसले सरकारी खर्च घटाउने मात्र होइन, जीवनस्तर सुधार गर्न पनि मद्दत गर्छ। उदाहरणका रूपमा बेइजिङ्ग जस्तो शहरमा करोडौं मानिस व्यवस्थित रूपमा बसोबास गरिरहेका छन्। नेपालले पनि यस्तो अवधारणाबाट प्रेरणा लिएर व्यवस्थित शहरीकरणतर्फ अघि बढ्न सक्छ।
बाँकी जमिनलाई उत्पादनमा लगाउँदै कृषि, उद्योग, पर्यटन र ऊर्जा क्षेत्रमा लगानी बढाउनुपर्छ। निजी क्षेत्रलाई सशर्त लिजमार्फत सहभागी गराउँदै रोजगारी सिर्जना र उत्पादन वृद्धि सुनिश्चित गर्न सकिन्छ। हालका किसान, मजदुर र सुकुम्बासीहरूलाई सीपअनुसार काम दिने, नियमित आम्दानी सुनिश्चित गर्ने र समान गुणस्तरको जीवनशैली प्रदान गर्ने मोडल विकास गर्न सकिन्छ। यससँगै व्यवसाय दर्ता, सञ्चालन र बन्द गर्ने प्रक्रिया अत्यन्त सरल र डिजिटल बनाउँदै मोबाइलबाटै मेसेज वा अनलाइन प्रणालीमार्फत सेवा उपलब्ध गराउनुपर्छ, जसले उद्यमशीलता र लगानीलाई प्रोत्साहन दिन्छ।
शिक्षा र स्वास्थ्यलाई राज्यले समान रूपमा सबै नागरिकसम्म पुर्याउनु अनिवार्य छ। साथै, योग, ध्यान र व्यायामलाई राष्ट्रिय जीवनशैलीको रूपमा विकास गर्दै मानसिक र शारीरिक स्वास्थ्य सुदृढ गर्नुपर्छ। देशलाई शान्ति, आध्यात्मिकता र सहअस्तित्वको प्रतीकका रूपमा “शान्तिको भूमि, मन्दिरहरूको देश, तपोभूमि र खुसी मानिस बस्ने देश” का रूपमा चिनाउने दीर्घकालीन लक्ष्य तय गर्न सकिन्छ। यसका लागि सामाजिक एकता, उत्पादनशीलता र सकारात्मक सोचलाई प्रोत्साहन गर्दै अनावश्यक राजनीतिक विभाजनभन्दा माथि उठ्न आवश्यक छ।
अन्ततः, अहिलेको दुई तिहाइ सरकारसँग नेपाललाई रूपान्तरण गर्ने असाधारण अवसर छ। यदि यसले अनुसन्धानमा आधारित नीति, पूर्वाधार विकास, डिजिटल प्रणाली, प्राकृतिक स्रोतको वैज्ञानिक उपयोग र सामाजिक समानताको मार्ग अवलम्बन गर्यो भने नेपालले पनि उच्च गतिको विकास हासिल गर्न सक्छ। यो केवल सरकारको मात्र होइन, सम्पूर्ण नेपालीको साझा जिम्मेवारी हो। अबको समय अवसरलाई परिणाममा बदल्ने हो—स्पष्ट दृष्टि, दृढ इच्छाशक्ति र अनुशासित कार्यान्वयनमार्फत समृद्ध, समान र एकताबद्ध नेपाल निर्माण गर्न सकिन्छ ।
प्रतिक्रिया