विभाजन, अविश्वास र नयाँ चुनौतीबीच वामपन्थी भविष्यको खोजी

नेपालको समकालीन राजनीतिक परिदृश्य यति बेला तीव्र परिवर्तनको मोडमा उभिएको छ । विशेषतः वामपन्थी आन्दोलन, जसले विगतका दशकहरूमा देशको राजनीति, शासन र जनचेतनामा गहिरो प्रभाव पारेको थियो । अहिले आत्ममूल्याङ्कन र पुनर्संरचनाको कठिन चरणमा पुगेको देखिन्छ । पछिल्ला घटनाक्रम, निर्वाचन परिणाम र जनआन्दोलनहरूले वामपन्थी शक्तिहरूको आधार कमजोर बन्दै गएको संकेत मात्र गरेका छैनन्, उनीहरूलाई आफ्नो अस्तित्व र भविष्यबारे गम्भीर पुनर्विचार गर्न बाध्य पनि बनाएका छन् ।

गत फागुन २१ को संसदीय निर्वाचनले नेपाली राजनीतिमा एक प्रकारको ‘भूकम्प’ ल्यायो । दशकौँदेखि स्थिरजस्तै देखिएको मताधार एकाएक खस्किनु केवल चुनावी पराजय मात्र थिएन, त्यो जनताको गहिरो असन्तुष्टिको अभिव्यक्ति पनि थियो । करिब ४० प्रतिशत मत पाउँदै आएका वामपन्थी दलहरूको मत यसपटक उल्लेखनीय रूपमा घट्नुले स्पष्ट सन्देश दिएको छ । जनता अब परम्परागत राजनीतिक ढाँचाबाट सन्तुष्ट छैनन् । उनीहरू परिणाम चाहन्छन्, जवाफदेहिता चाहन्छन् र विश्वासको पुनःस्थापना चाहन्छन् ।

यो परिवर्तन अचानक आएको होइन । यसको पृष्ठभूमिमा गतवर्ष भदौ २३ र २४ मा भएको आन्दोलनले नयाँ शिक्षा दिएको छ, जसले राज्य र राजनीतिक दलहरूलाई नै झस्कायो । सामाजिक सञ्जालमाथि लगाइएको प्रतिबन्धको विरोधबाट शुरु भएको त्यो आन्दोलन क्रमशः भ्रष्टाचार, दुरुपयोग र शासकीय अक्षमताविरुद्धको सशक्त जनविद्रोहमा परिणत भयो । त्यो आन्दोलनले केवल तत्कालीन सरकारलाई चुनौती दिएन, यसले दशकौँदेखि स्थापित ‘वैकल्पिक शक्ति छैन’ भन्ने राजनीतिक भाष्यलाई पनि भत्काइदियो ।

यस आन्दोलनको सबैभन्दा ठूलो प्रभाव जनमानसमा देखियो । नागरिकहरू, विशेषतः नयाँ पुस्ता, अब केवल विचारधारात्मक नाराबाट प्रभावित हुने अवस्थामा छैनन् । उनीहरू प्रत्यक्ष जीवनसँग जोडिएका मुद्दाहरू, रोजगारी, सेवा प्रवाह, सुशासन र पारदर्शितामा केन्द्रित भएका छन् । यही कारणले गर्दा, चुनावी परिणामले देखाएको झट्का केवल दलहरूका लागि होइन, सम्पूर्ण राजनीतिक प्रणालीका लागि चेतावनी हो ।

यही सन्दर्भमा वामपन्थीहरूको भविष्यबारे प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो । के वामपन्थी आन्दोलन नेपालमा समाप्त हुँदै छ ? यसको उत्तर सरल छैन । विचारधाराका रूपमा वामपन्थ अझै सान्दर्भिक छ, विशेषतः नेपालजस्तो देशमा जहाँ आर्थिक असमानता, सामाजिक विभेद र संरचनागत कमजोरीहरू अझै विद्यमान छन् । तर समस्या विचारधारामा होइन, त्यसको अभ्यासमा देखिन्छ।

वामपन्थी दलहरूको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी भनेको व्यावहारिक एकताको अभाव हो । एउटै विचार बोकेको दाबी गर्ने दलहरूबीच निरन्तर विभाजन, अविश्वास र शक्ति संघर्षले आन्दोलनलाई कमजोर बनाएको छ । एकीकरणका प्रयासहरू भएका छन्, तर ती प्रायः दीर्घकालीन नभई अल्पकालीन राजनीतिक लाभका लागि मात्र सीमित भएका छन् । परिणामतः कार्यकर्ता तहमा निराशा र जनतामा अविश्वास बढ्दै गएको छ ।

यसका साथै, नेतृत्वको चरित्र पनि प्रश्नको केन्द्रमा छ । लामो समयसम्म एउटै नेतृत्वको वर्चश्व रहनु, आन्तरिक लोकतन्त्रको कमी हुनु र निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता नहुनुले संगठनभित्रै असन्तुष्टि जन्माएको छ । नेतृत्वले जनताको अपेक्षाअनुसार आफूलाई रूपान्तरण गर्न नसक्दा, नयाँ पुस्ता त्यसबाट टाढिँदै गएको छ ।

नयाँ पुस्ताको यो विमुखता वामपन्थीहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो । अहिलेको युवा पुस्ता सूचना प्रविधिमा पहुँच राख्छ, विश्वव्यापी प्रवृत्तिहरू बुझ्छ र तर्कसंगत सोच राख्छ । उनीहरूका लागि पुराना नारा, ऐतिहासिक गौरव वा विचारधारात्मक बहस पर्याप्त छैनन् । उनीहरूलाई ठोस परिणाम चाहिन्छ । रोजगारीका अवसर, गुणस्तरीय शिक्षा, प्रभावकारी स्वास्थ्य सेवा र भ्रष्टाचारमुक्त शासन ।

वामपन्थी दलहरूले यिनै आधारभूत प्रश्नहरूमा ठोस जवाफ दिन सकेका छैनन् । बरु, उनीहरू अझै पनि पुरानै राजनीतिक भाषामा अल्झिएका छन् । जनताको दैनिक जीवनसँग प्रत्यक्ष सरोकार राख्ने विषयहरूलाई प्राथमिकता दिन नसक्नुले उनीहरूको विश्वसनीयता कमजोर बनाएको छ ।

अर्कोतर्फ, सत्ताकेन्द्रित राजनीति पनि वामपन्थीहरूको पतनको प्रमुख कारण बनेको छ । विचारभन्दा सत्ता महत्वपूर्ण ठान्ने प्रवृत्तिले उनीहरूको वैचारिक धरातल नै कमजोर बनाएको छ । जुनसुकै गठबन्धनमा जान तयार हुने, अल्पकालीन लाभका लागि दीर्घकालीन मूल्य त्याग्ने प्रवृत्तिले जनताको विश्वास गुमाएको छ ।
यस्तो अवस्थामा, केवल ‘एकता’ नै समाधान हो भन्ने धारणा पनि अपूरो देखिन्छ । एकता आवश्यक छ, तर त्यो केवल संगठनात्मक मिलनमा सीमित हुनुहुँदैन । त्यो विचार, व्यवहार र नेतृत्वमा देखिनुपर्छ । विश्वासको पुनः निर्माणविना गरिएको एकता दीर्घकालीन हुन सक्दैन ।

वामपन्थी आन्दोलन पुनर्जीवित हुनका लागि केही आधारभूत परिवर्तन अनिवार्य देखिन्छन् । पहिलो, जनताका वास्तविक मुद्दामा फर्कनु आवश्यक छ । उत्पादन, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य र भ्रष्टाचार नियन्त्रणजस्ता विषयमा स्पष्ट र कार्यान्वयनयोग्य योजना आवश्यक छ । दोस्रो, आन्तरिक लोकतन्त्र सुदृढ बनाउनुपर्छ । नेतृत्व चयनदेखि निर्णय प्रक्रियासम्म पारदर्शिता र सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्छ । तेस्रो, नयाँ पुस्तालाई अवसर दिनुपर्छ । पुरानै अनुहारले मात्र परिवर्तन सम्भव हुँदैन भन्ने यथार्थ स्वीकार्नुपर्छ ।

यससँगै, संगठनात्मक संरचनामा पनि सुधार आवश्यक छ । केन्द्रीकृत निर्णय प्रणालीले स्थानीय तहका समस्या र समाधानलाई बेवास्ता गर्छ । त्यसैले, विकेन्द्रीकृत र उत्तरदायी संरचना विकास गर्नुपर्छ । साथै, प्रविधिको प्रयोग, डेटा आधारित नीति निर्माण र प्रभावकारी सञ्चार रणनीतिले पनि आन्दोलनलाई नयाँ ऊर्जा दिन सक्छ ।

यद्यपि चुनौतीहरू धेरै छन्, सम्भावना समाप्त भएको छैन । वामपन्थी विचारधारा अझै पनि नेपालको सामाजिक–आर्थिक सन्दर्भमा सान्दर्भिक छ । तर त्यो सान्दर्भिकता कायम राख्नका लागि व्यवहारमा परिवर्तन अनिवार्य छ । आत्मालोचना, सुधार र नवीकरणविना वामपन्थी आन्दोलन अघि बढ्न सक्दैन ।

अन्ततः नेपालको राजनीति अब नयाँ मोडमा प्रवेश गरिसकेको छ । जनताले स्पष्ट सन्देश दिएका छन् । अब उनीहरू केवल नाराले होइन, परिणाममा विश्वास गर्छन् । विगतमा राजनीतिक दलहरूले विचारधारालाई आधार बनाएर जनमत जित्ने प्रयास गर्थे, तर अहिलेको समय फरक छ । जनताले आफ्नो दैनिक जीवनमा परिवर्तन देख्न चाहेका छन् । उनीहरूका लागि विकास, रोजगारी, सुशासन र पारदर्शिता अब वैकल्पिक एजेन्डा होइनन्, अनिवार्य आवश्यकता बनेका छन् ।
यही सन्दर्भमा वामपन्थी दलहरूको भूमिका झन् महत्वपूर्ण बन्छ । किनकि उनीहरूले लामो समयदेखि सामाजिक न्याय, समानता र समावेशीताको पक्षमा आवाज उठाउँदै आएका छन् । तर विडम्बना के छ भने, यिनै मूल्यहरू व्यवहारमा उतार्न नसक्दा उनीहरू जनताबाट टाढिँदै गएका छन् । विचार र व्यवहारबीचको यो खाडल नै आजको संकटको मूल कारण हो ।

अबको राजनीतिक यात्रामा वामपन्थीहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेको विश्वास पुनस्र्थापना हो । विश्वास कुनै घोषणाले होइन, कार्यले निर्माण हुन्छ । जनताले देख्न चाहेका छन् । नेतृत्व कत्तिको जवाफदेही छ, निर्णय कत्तिको पारदर्शी छन् र नीति कत्तिको प्रभावकारी छन् । यदि यी पक्षमा सुधार आउन सकेन भने, विचारधारा जति सशक्त भए पनि त्यसको कुनै अर्थ रहने छैन ।

अर्कोतर्फ, नयाँ पुस्ताको उदयले पनि राजनीतिक समीकरण बदलिरहेको छ । यो पुस्ता परम्परागत निष्ठाभन्दा बढी तर्क, तथ्य र परिणाममा विश्वास गर्छ । उनीहरूलाई आकर्षित गर्न पुराना शैली र भाष्य पर्याप्त छैनन् । वामपन्थी दलहरूले यदि यो पुस्ताको मनोविज्ञान बुझ्न सकेनन् भने, उनीहरू क्रमशः सान्दर्भिकताबाट बाहिरिन सक्छन् ।

यसैले, अबको आवश्यकता केवल संगठनात्मक पुनर्संरचना होइन, सोच र शैलीको रूपान्तरण पनि हो । राजनीतिक दलहरूले आफूलाई समय अनुकूल बनाउँदै लैजानुपर्छ । जनताको अपेक्षाअनुसार सेवा प्रवाह सुधार गर्नु, भ्रष्टाचार नियन्त्रणमा कडा कदम चाल्नु र विकासका ठोस परिणाम देखाउनु अनिवार्य भइसकेको छ ।
यही सन्दर्भमा, वामपन्थी दलहरूले आत्मालोचना गर्ने साहस देखाउनुपर्छ । विगतका कमजोरीहरू स्वीकार गर्दै, सुधारको स्पष्ट मार्गचित्र प्रस्तुत गर्नुपर्छ । केवल दोषारोपण र तर्क–वितर्कमा अल्झिनु अब पर्याप्त छैन । जनताले समाधान खोजिरहेका छन् र त्यो समाधान दिन नसक्ने दलहरू स्वतः किनारामा पुग्नेछन् ।
साथै, एकता पनि अब केवल राजनीतिक समीकरणको विषय बन्नुहुँदैन । त्यो विचार, मूल्य र लक्ष्यमा आधारित हुनुपर्छ । साझा दृष्टिकोण र स्पष्ट कार्ययोजनाविना गरिएको एकता टिकाउ हुँदैन । त्यसैले, वामपन्थीहरूबीचको सहकार्य विश्वास, पारदर्शिता र प्रतिबद्धतामा आधारित हुनुपर्छ ।

समग्रमा हेर्दा, नेपालको वामपन्थी आन्दोलन अहिले संकट र सम्भावनाको दोसाँधमा उभिएको छ । यदि यसले समयको सन्देश बुझेर आफूलाई रूपान्तरण गर्न सक्छ भने, पुनः सशक्तरूपमा उदाउन सक्ने सम्भावना अझै बाँकी छ । तर यदि पुरानै शैली, नेतृत्व र सोचमा अडिग रह्यो भने इतिहासले दिएको अवसर गुम्नेछ ।
जनताले अब स्पष्टरूपमा देखाइसकेका छन् । राजनीति अब अहंकार, वर्चश्व र पुराना भाष्यले चल्दैन । यो उत्तरदायित्व, परिणाम र विश्वासको युग हो । जो यसलाई बुझ्छ, उसले भविष्य बनाउँछ, जो बुझ्दैन, ऊ इतिहासको पानामा सीमित हुन्छ ।

विभाजन र अविश्वासको यो घडीमा वामपन्थीहरूले आत्मसमीक्षा गर्ने कि पुरानै बाटोमा हिँड्ने ? जवाफ उनीहरूकै हातमा छ । तर समय कुर्दैन र जनता पर्खन तयार छैनन् । अबको नेपाली राजनीति परम्पराको नभई परिवर्तनको राजनीति हो । विभाजनको होइन, एकताको हो तर त्यो एकता व्यावहारिक, पारदर्शी र जनमुखी हुनुपर्छ । वामपन्थीहरू त्यो गर्न सक्छन् कि सक्दैनन्, त्यसैमा उनीहरूको भविष्य निर्भर छ ।