शिक्षा बढ्यो तर बुद्धि, धैर्य र संस्कार ह्रासोन्मुख

आजको समाजमा विद्यालय उमेरका बालबालिकामा देखिँदै आएको मानसिक असन्तुलन, आत्महत्याजस्ता गम्भीर घटना, आक्रोशपूर्ण व्यवहार तथा कतिपय अवस्थामा विद्यार्थीबाट शिक्षकप्रति देखिने अस्वाभाविक प्रतिक्रियाले गहिरो प्रश्न उठाएको छ । यो केवल व्यक्तिगत कमजोरी वा एकल घटनाको परिणाम होइन, बरु हाम्रो शिक्षा प्रणाली, पारिवारिक संरचना, सामाजिक सम्बन्ध र बदलिँदो जीवनशैलीको संयुक्त प्रभाव हो ।

आज धेरै बालबालिका सानै उमेरदेखि अत्यधिक शैक्षिक दबाबमा हुर्किरहेका छन् । परीक्षा, अंक र प्रतिस्पर्धाले सिकाइलाई ज्ञान आर्जनको प्रक्रिया होइन, डर र तनावको दौड बनाइदिएको छ । राम्रो नम्बर ल्याउनुपर्ने बाध्यता, फेल हुने डर र निरन्तर तुलना गर्ने प्रवृत्तिले बालमनमा अनावश्यक मानसिक भार थपिरहेको छ । यसैको प्रभावस्वरूप कतिपय विद्यार्थीमा आक्रोश, निराशा, आत्मविश्वासको कमी र असामान्य व्यवहार देखिन थालेको छ, जसले विद्यालय वातावरणलाई पनि प्रभावित बनाइरहेको छ ।

घरभित्रको वातावरण पनि यस समस्यासँग प्रत्यक्षरूपमा जोडिएको छ । आमा–बुबाबीचको असमझदारी, सम्बन्ध विच्छेद (डिभोर्स) जस्ता अवस्थाले बालमनमा गहिरो भावनात्मक असर पारिरहेको छ । त्यस्तै, रोजगारीका कारण अभिभावक विदेशिनुपर्ने बाध्यताले धेरै बालबालिका भौतिकरूपमा सुविधा सम्पन्न भए पनि भावनात्मकरूपमा एक्लोपनमा हुर्किरहेका छन् । पैसा उपलब्ध भए पनि समय, स्नेह र नजिकको संवादको अभावले उनीहरूको मनोवैज्ञानिक आधार कमजोर बनिरहेको छ । बालबालिकाले आफ्ना समस्या साझा गर्ने सुरक्षित वातावरण नपाउँदा तनाव भित्रभित्रै बढ्दै जाने अवस्था देखिन्छ ।

अर्कोतर्फ, प्रविधिको अत्यधिक प्रयोगले बालबालिकाको जीवनलाई अनलाइन र भर्चुअल संसारतर्फ तीव्ररूपमा धकेलेको छ । मोबाइल, सामाजिक सञ्जाल र अनलाइन जीवनशैलीले उनीहरूलाई वास्तविक सम्बन्धभन्दा बढी भर्चुअल सम्बन्धमा अभ्यस्त बनाइरहेको छ । यसले केवल समयको दुरुपयोग मात्र होइन, मानसिकरूपमा तुलना गर्ने बानी, असन्तुष्टि र असन्तुलित अपेक्षा पनि बढाइरहेको छ । साथीहरूको जीवनशैली हेरेर आफूलाई तुलना गर्ने प्रवृत्ति अहिले सामान्य बन्दै गएको छ, जसले आत्मसम्मानमा नकारात्मक प्रभाव पारिरहेको छ ।

यही डिजिटल तथा भर्चुअल संसारसँगै विकसित भएको ‘देखासिकी संस्कृति’ ले समस्या झनै गहिरो बनाएको छ । सामाजिक सञ्जालमा देखिने महँगा गाडी, ब्रान्डेड सामान, विलासी जीवनशैलीले बालबालिकामा अनावश्यक आकांक्षा र दबाब सिर्जना गरेको छ । कतिपय विद्यालयमा नै धनी–गरिबबीचको दृश्यात्मक अन्तर स्पष्ट देखिन थालेको छ– कोही महँगो गाडीमा आउने, कोही सामान्य साधनमा । कोहीसँग अत्याधुनिक मोबाइल र महँगा सामान, कोहीसँग सामान्य साधन मात्र । यस्तो अवस्थाले सामान्य आर्थिक अवस्था भएका बालबालिकामा हीनभावना उत्पन्न गरिरहेको छ, जसले उनीहरूको आत्मविश्वास र सामाजिक सहभागितामा प्रत्यक्ष असर पारिरहेको छ । केही अभिभावकले बालबालिकाको आवश्यकता र उमेरभन्दा बढी पैसा तथा सुविधा उपलब्ध गराउँदा त्यसले जिम्मेवारीबोधभन्दा उपभोगवादी सोचलाई प्रोत्साहन गर्ने खतरा पनि देखिएको छ ।

विद्यालयभित्रको सिकाइ प्रणाली अझै धेरैजसो किताब, परीक्षा र अंकमा केन्द्रित छ । सिकाइ केवल जानकारी संकलन होइन, जीवन बुझ्ने प्रक्रिया पनि हो । तर व्यावहारिक ज्ञान, नैतिक मूल्य, सामाजिक समझदारी र जीवनोपयोगी सीपको कमीले शिक्षा अपूर्ण बनिरहेको छ । पढाइसँगै सीप र व्यवहार जोड्न नसक्दा विद्यार्थीहरू किताबीरूपमा सक्षम भए पनि वास्तविक जीवनका चुनौती सामना गर्न कमजोर देखिन थालेका छन् ।

यही कारणले अब शिक्षालाई केवल परीक्षामुखी संरचनाबाट बाहिर निकालेर सिकाइ र व्यवहार दुवैलाई सँगै अघि बढाउने आवश्यकता देखिन्छ । प्रारम्भिक कक्षादेखि नै नैतिक शिक्षा, जीवनोपयोगी सीप, व्यावहारिक अभ्यास र प्रायोगिक शिक्षालाई मजबुत बनाउनु आवश्यक छ । सिकाइलाई केवल अंक प्राप्त गर्ने माध्यम होइन, जीवन बाँच्ने कला सिकाउने माध्यम बनाउनुपर्ने समय आएको छ ।

साथै, विद्यालयमा विद्यार्थीले आफ्ना भावना, तनाव र समस्या खुलेर व्यक्त गर्न सक्ने वातावरण निर्माण गर्नु अत्यन्त आवश्यक छ । शिक्षक, अभिभावक र विद्यालयबीचको सम्बन्ध केवल औपचारिक नभई विश्वास, संवाद र समझदारीमा आधारित हुनुपर्छ । शिक्षकप्रति विद्यार्थीको अस्वाभाविक प्रतिक्रिया पनि धेरै हदसम्म असन्तुलित मानसिक दबाब, संवादको कमी र भावनात्मक समर्थनको अभावसँग जोडिएको देखिन्छ ।

विदेशी शिक्षा प्रणालीसँग तुलना गर्दा केही फरक दृष्टिकोण देखिन्छ । विकसित देशहरूमा विद्यार्थीको व्यक्तिगत क्षमता, रुचि र मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिइन्छ । त्यहाँ परीक्षा मात्र सफलताको मापदण्ड होइन, निरन्तर मूल्याङ्कन, व्यावहारिक अभ्यास र सृजनात्मक क्षमतामा जोड दिइन्छ । गल्तीलाई असफलता होइन, सिकाइको प्रक्रिया मानिन्छ । नेपालमा भने अझै पनि अंक र परीक्षा केन्द्रित सोच बलियो छ, जसले बालमनमा अतिरिक्त दबाब सिर्जना गरिरहेको छ । तर यसो भनिरहँदा हाम्रो आफ्नै सामाजिक संरचना र सम्भावनालाई पनि सन्तुलितरूपमा अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता छ ।

यति बेला एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्न थालेको छ– शिक्षा बढ्यो तर बुद्धि, धैर्य र संस्कार किन घट्दै गएको अनुभव हुन थालेको छ ? विद्यालय, कलेज र प्रमाणपत्रको संख्या बढे पनि नैतिकता, सामाजिक उत्तरदायित्व, सहिष्णुता र मानवीय संवेदनशीलता त्यही अनुपातमा बलियो भएको देखिँदैन । सूचना र जानकारीमा पहुँच अभूतपूर्वरूपमा बढेको छ तर जीवन बुझ्ने, सम्बन्ध जोगाउने र भावनालाई सन्तुलित राख्ने क्षमता कमजोर हुँदै गएको चिन्ता पनि बढिरहेको छ । शिक्षाको उद्देश्य केवल साक्षर नागरिक उत्पादन गर्नु मात्र होइन, असल, जिम्मेवार र संस्कारयुक्त नागरिक निर्माण गर्नु पनि हो भन्ने तथ्यलाई पुनः स्मरण गर्नुपर्ने बेला आएको छ ।
आज देखिएको समस्या केवल बालबालिकाको व्यक्तिगत समस्या होइन, यो हाम्रो सामूहिक सामाजिक संरचनाको दर्पण हो । परिवार, विद्यालय र समाजबीचको सन्तुलन कमजोर हुँदै जाँदा यसको पहिलो असर संवेदनशील बालमनमा देखिन्छ ।

यदि हामीले शिक्षालाई केवल प्रतिस्पर्धा र अंकको सीमामा राखिरह्यौं भने समस्या अझ गहिरिँदै जान सक्छ । तर यदि शिक्षालाई जीवन बुझ्ने, व्यावहारिक सीप सिक्ने र मानव संवेदनासँग जोड्ने माध्यमका रूपमा विकसित गर्न सकियो भने यही पुस्ता उज्यालो भविष्यको आधार बन्न सक्छ । अब शिक्षा सुधार केवल शैक्षिक विषय होइन, राष्ट्रिय आवश्यकताको विषय बनेको छ ।