सामाजिक सञ्जाल उथलपुथल जनमत निर्माणको शक्तिशाली माध्यम कि भ्रमको स्रोत ?

काठमाडौं ।

पछिल्लो एक महिनामा नेपालमा सामाजिक सञ्जाल केवल मनोरञ्जनको माध्यममात्र नभई राजनीतिक बहस, सामाजिक आन्दोलन र जनमत निर्माणको महत्वपूर्ण प्लेटफर्म बनेको देखिएको छ । फेसबुक, टिकटक, युट्युब र एक्सजस्ता डिजिटल प्लेटफर्महरूमा राजनीतिक परिवर्तन, सामाजिक मुद्दा र सरकारी निर्णयहरू व्यापक रूपमा चर्चामा आएका छन् ।

यसले नागरिकलाई आफ्नो विचार अभिव्यक्त गर्ने अवसर दिएको छ भने अर्कोतर्फ गलत सूचना, सामाजिक ध्रुवीकरण र डिजिटल अराजकताको जोखिम पनि बढाएको छ ।

नेपालमा सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको संख्या तीव्र गतिमा बढिरहेको छ । विशेषगरी युवापुस्ताले सामाजिक सञ्जाललाई सूचना प्राप्त गर्ने र विचार व्यक्त गर्ने मुख्य माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न थालेका छन् । यही कारण पछिल्लो समय राजनीतिक घटनाक्रम, सरकारी नीति तथा सामाजिक मुद्दाहरू सामाजिक सञ्जालमा तीव्र बहसको विषय बन्न थालेका छन् ।

पछिल्लो समय सामाजिक सञ्जालमा सबैभन्दा बढी चर्चामा आएको विषय नयाँ राजनीतिक नेतृत्व, युवा सहभागिता र शासनप्रणालीप्रति असन्तुष्टि हो । युवाहरूले भ्रष्टाचार, बेरोजगारी र राजनीतिक बेथितिका विरुद्ध आवाज उठाउन सामाजिक सञ्जाललाई सशक्त माध्यम बनाएका छन् । यसले लोकतान्त्रिक सहभागिता बढाउने सकारात्मक संकेत पनि दिएको छ ।

त्यसै गरी सामाजिक सञ्जाल नियमन र अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको बहस पनि तीव्र रूपमा उठेको छ । डिजिटल प्लेटफर्मलाई नियमन गर्ने सरकारी प्रयास र त्यसप्रति नागरिकको प्रतिक्रिया सामाजिक सञ्जालमै व्यापक रूपमा अभिव्यक्त भएको छ । कतिपयले सामाजिक सञ्जालमा अनुशासन आवश्यक भएको तर्क गरेका छन् भने अर्कोतर्फ अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता सीमित हुने चिन्ता पनि व्यक्त गरिएको छ ।

युवा आन्दोलन र नागरिक सक्रियताको वृद्धि पनि सामाजिक सञ्जालको महत्वपूर्ण प्रभावका रूपमा देखिएको छ । विभिन्न सामाजिक मुद्दा, भ्रष्टाचारविरुद्धका अभियान तथा सार्वजनिक नीतिसम्बन्धी बहसहरू सामाजिक सञ्जालमार्फत तीव्र रूपमा फैलिएका छन् । यसले नागरिकलाई शासनप्रणालीप्रति सचेत बनाउने र सरकारलाई जवाफदेही बनाउन सहयोग गरेको देखिन्छ ।

तर, सामाजिक सञ्जालको प्रभावपूर्ण रूपमा सकारात्मकमात्र छैन । विशेषज्ञहरूका अनुसार डिजिटल प्लेटफर्ममा गलत सूचना र अफवाह तीव्र गतिमा फैलिने भएकाले समाजमा भ्रम सिर्जना हुने खतरा पनि बढेको छ । राजनीतिक विषयमा भावनात्मक प्रतिक्रिया र अपुष्ट सूचनाले समाजमा ध्रुवीकरण बढाउने सम्भावना रहेको देखिन्छ ।

सामाजिक सञ्जालमा ट्रोल संस्कृति र व्यक्तिगत आक्रमण बढ्नु पनि अर्को चुनौती बनेको छ । सार्वजनिक व्यक्तित्व, पत्रकार र राजनीतिक नेतृत्वप्रति असभ्य टिप्पणी र आक्रमणका घटना बढेका छन् । यसले स्वस्थ सार्वजनिक बहसको वातावरणलाई कमजोर बनाउने जोखिम देखिएको छ ।

यसका साथै सामाजिक सञ्जालको अत्यधिक प्रयोगले मानसिक स्वास्थ्यमा पनि असर पार्ने चिन्ता व्यक्त गरिएको छ । विशेषगरी युवापुस्तामा डिजिटल लत, समयको दुरुपयोग र सामाजिक तुलना संस्कृतिले तनाव बढाउने समस्या देखिन थालेको छ ।

यद्यपि, सकारात्मक पक्ष हेर्दा सामाजिक सञ्जालले सूचना पहुँचलाई सहज बनाएको छ । कुनै पनि घटना, नीति वा निर्णयबारे नागरिकले तत्काल जानकारी पाउने अवस्था बनेको छ । साथै सामाजिक अभियान, जनचेतना कार्यक्रम र सामाजिक सहयोगका गतिविधि पनि सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रभावकारी रूपमा सञ्चालन भइरहेका छन् ।

विशेषज्ञहरूका अनुसार सामाजिक सञ्जालको प्रभावलाई सकारात्मक दिशामा लैजान तीनवटा पक्ष महत्वपूर्ण हुन्छन्— डिजिटल साक्षरता, जिम्मेवार प्रयोग र स्पष्ट नीतिगत व्यवस्था । नागरिकलाई तथ्य जाँच गर्ने क्षमता विकास गराउनु, गलत सूचना रोक्न प्रभावकारी संयन्त्र बनाउनु तथा अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र डिजिटल अनुशासनबीच सन्तुलन कायम गर्नु आवश्यक मानिन्छ ।

नेपालमा डिजिटल समाज तीव्र गतिमा विकसित भइरहेका बेला सामाजिक सञ्जालको प्रभाव अझ बढ्ने निश्चित छ । त्यसैले सामाजिक सञ्जाललाई नियन्त्रण गर्नेभन्दा पनि जिम्मेवार र रचनात्मक प्रयोग गर्ने संस्कार विकास गर्नु आवश्यक देखिन्छ ।

सामाजिक सञ्जाल आधुनिक लोकतन्त्रको महत्वपूर्ण माध्यम बनेको छ । यसले नागरिकलाई आवाज दिएको छ र सार्वजनिक बहसलाई व्यापक बनाएको छ । तर, यसको प्रभाव सकारात्मक बनाउन राज्य, मिडिया र नागरिक समाज सबैले जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्न सकेमात्र सामाजिक सञ्जाल वास्तवमै लोकतन्त्र सुदृढ गर्ने माध्यम बन्न सक्छ ।