काठमाडौं ।
रसुवामा गत २६ अगस्टमा गएको विनाशकारी पहिरो र त्यसपछि त्रिशूली नदीमा आएको आकस्मिक बाढी प्राकृतिक विपद्को अर्को एउटा घटना मात्र रहेन। घटनास्थलमा प्रत्यक्ष वैज्ञानिक उपकरण सीमित रहे पनि नेपाल र चीनमा रहेका भूकम्पमापक यन्त्रले त्यस विपद्को ‘कम्पन’ भने अभिलेख गरिरहेका थिए। त्यही कम्पनको वैज्ञानिक विश्लेषणबाट अनुसन्धानकर्ताहरूले बाढीअघि गएको मुख्य पहिरोको समय र स्थान पहिचान गर्नुका साथै बाढीले घण्टौंसम्म सिर्जना गरेको भूकम्पीय आवाजसमेत अभिलेख गर्न सफल भएका छन्। यो निष्कर्ष अहिले अन्तर्राष्ट्रिय सहकर्मी–समीक्षित वैज्ञानिक जर्नल सिस्मिका मा प्रकाशित भएको छ।
अनुसन्धान २६ अगस्टको घटनापछि करिब पाँच सातामै प्रकाशित भएको हो। जर्नलमा प्रकाशित विवरणअनुसार यो घटनासँग सम्बन्धित नेपाल र चीनबाट प्राप्त पहिलो पूर्ण भूकम्पीय अवलोकन प्रस्तुत गर्ने अनुसन्धान हो। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा के हो भने भूकम्प मापन गर्न राखिएका उपकरणले भूकम्पबाहेक ठूलो पहिरो र त्यसपछि बगेको बाढीको गतिविधिसमेत ‘सुन्न’ सक्ने प्रमाण यो घटनाले दिएको छ। भूकम्प होइन, पहिरोको संकेत प्राकृतिक विपद् हुँदा घटनास्थलमा तत्काल वैज्ञानिक प्रमाण संकलन गर्नु कठिन हुन्छ। पहिरो कति बेला खस्यो, कहाँबाट सुरु भयो, त्यसको गति कति थियो र त्यसपछि बाढी कसरी तलतिर फैलियो भन्ने प्रश्नको जवाफ घटनापछि संकलन गरिएका अवशेष र प्रत्यक्षदर्शीका विवरणबाट मात्रै निकाल्न कठिन हुन्छ।
रसुवाको घटनामा भने भूकम्पमापक यन्त्रले फरक प्रकारको प्रमाण सुरक्षित गरिरहेका थिए। अनुसन्धानकर्ताहरूले नेपाल र चीनका विभिन्न भूकम्पमापन केन्द्रबाट प्राप्त उच्च आवृत्तिका भूकम्पीय तरंगको सुरुवाती संकेत विश्लेषण गरेका थिए। यही विश्लेषणबाट मुख्य रूपमा ठूलो परिमाणमा भूभाग खस्ने घटना र त्यसअघि नजिकै गएको २.५ परिमाणको भूकम्पीय घटना पहिचान गरिएको अनुसन्धानमा उल्लेख छ। यसले घटनाको क्रम बुझ्न वैज्ञानिकहरूलाई महत्वपूर्ण आधार दिएको छ। अर्थात्, आँखाले देख्न नसकेको र घटनास्थलमा क्यामेराले कैद गर्न नसकेको क्षणसमेत भूकम्पमापक यन्त्रमा सुरक्षित हुन सक्छ।
बाढीले पनि छाड्यो ‘कम्पनको हस्ताक्षर’ अनुसन्धानको अर्को महत्वपूर्ण निष्कर्ष बाढी आफैंसँग सम्बन्धित छ। मुख्य पहिरोपछि आएको आकस्मिक बाढीले भूकम्पमापन केन्द्रहरूमा सामान्य अवस्थाको तुलनामा निकै बढी भूकम्पीय आवाज अर्थात् ‘सिस्मिक न्वाइज’ सिर्जना गरेको थियो। त्यो असामान्य गतिविधि केही घण्टासम्म कायम रहेको अनुसन्धानकर्ताहरूले बताएका छन्। यसको अर्थ ठूलो पहिरो वा बाढीलाई केवल आँखाले देखिने पानी र माटोको बहावका रूपमा मात्र होइन, पृथ्वीभित्र र सतहमा उत्पन्न हुने भूकम्पीय संकेतका रूपमा समेत निगरानी गर्न सकिने सम्भावना देखिएको छ। वैज्ञानिकहरूका लागि यही निष्कर्ष भविष्यको पूर्वसूचना प्रणाली विकासमा महत्वपूर्ण हुन सक्छ। घटना स्थानीय थियो, संकेत विश्वसम्म पुग्यो अनुसन्धानले रसुवाको घटनाको प्रभाव स्थानीय क्षेत्रमा मात्र सीमित नभएको पनि देखाएको छ।
मुख्य भू–स्खलनबाट उत्पन्न भूकम्पीय संकेतलाई विश्वका अन्य भूकम्पमापन केन्द्रहरूले समेत अभिलेख गरेको अनुसन्धानमा उल्लेख छ। अर्थात् हिमालयको एउटा दुर्गम क्षेत्रमा भएको ठूलो भू–स्खलनले सिर्जना गरेको ऊर्जा पृथ्वीको भूकम्पीय निगरानी प्रणालीमा टाढासम्म देखिने गरी दर्ता भएको थियो। यही कारणले अनुसन्धानकर्ताहरूले यस घटनालाई हिमालयको विपद् अध्ययनका लागि महत्वपूर्ण ‘प्राकृतिक प्रयोगशाला’का रूपमा हेरेका छन्। ७ देशका १७ वैज्ञानिक एउटै अनुसन्धानमा रसुवाको घटना अध्ययन गर्न नेपाल, चीन, स्विट्जरल्यान्ड, फ्रान्स, बेलायत, अमेरिका र स्पेनका वैज्ञानिकहरू सहभागी भएका छन्।
अनुसन्धानका प्रमुख लेखकहरूमा नेपाल राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रका लोकविजय अधिकारी र ‘सिस्मोलोजी एट स्कुल इन नेपाल’ का शिब सुबेदीसहित विभिन्न देश तथा संस्थाका वैज्ञानिक छन्। अनुसन्धानमा जम्मा १७ जना वैज्ञानिक सहभागी रहेको जर्नलमा प्रकाशित लेखक सूचीले देखाउँछ। नेपालबाट राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्र, त्रिभुवन विश्वविद्यालयलगायत संस्थासँग सम्बन्धित वैज्ञानिकहरू सहभागी भएका छन्। यसले नेपालमा उपलब्ध भूकम्पीय तथ्यांकको अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक अनुसन्धानमा बढ्दो महत्वसमेत देखाएको छ। अब भूकम्पमापक यन्त्रले पहिरोको ‘पूर्वसूचना’ दिन सक्छ ? अनुसन्धानको सबैभन्दा दूरगामी महत्व यही प्रश्नमा जोडिएको छ।
अनुसन्धानकर्ताहरूले क्षेत्रीय भूकम्पीय निगरानी सञ्जाललाई स्वचालित संकेत पहिचान तथा वर्गीकरण प्रणालीसँग जोड्न सके भविष्यमा उच्च जोखिमयुक्त यस्ता घटनाका लागि पूर्वसूचना उपकरणका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने निष्कर्ष निकालेका छन्। हाल भूकम्पमापक यन्त्रको मुख्य उद्देश्य भूकम्प पत्ता लगाउनु हो। तर रसुवाको घटनाले एउटै उपकरणबाट पहिरो, मलबे बहाव र आकस्मिक बाढीबाट उत्पन्न हुने असामान्य कम्पनसमेत पहिचान गर्न सकिने सम्भावना देखाएको छ। यसलाई व्यवहारमा लागू गर्न भने केवल उपकरण राखेर पुग्दैन। कुन प्रकारको कम्पन भूकम्पको हो, कुन पहिरोको हो र कुन बाढी वा मलबे बहावको हो भनेर छुट्याउने स्वचालित संकेत पहिचान प्रणाली आवश्यक हुन्छ।
त्यसका लागि विगतका घटनाबाट पर्याप्त तथ्यांक संकलन, वास्तविक समयको तथ्यांक प्रशोधन र स्थानीय जोखिम नक्सासँग त्यसलाई जोड्नुपर्ने हुन्छ। नेपालका लागि किन महत्वपूर्ण ? नेपाल हिमाली भूगोल भएको मुलुक हो। यहाँ पहिरो, हिमनदीजन्य घटना, आकस्मिक बाढी र भूकम्प एकअर्कासँग जोडिन सक्ने जोखिम उच्च छ। विशेषगरी हिमाली नदीको माथिल्लो क्षेत्रमा भएको ठूलो भू–स्खलनले केही समयमै तलतिर विनाशकारी बाढीको रूप लिन सक्छ। त्यस्तो अवस्थामा बाढी आएको देखेपछि चेतावनी दिनु धेरै ढिलो हुन सक्छ। तर यदि पहिरो सुरु भएको क्षणमै त्यसबाट उत्पन्न भूकम्पीय संकेत पहिचान गर्न सकियो भने नदी किनारका बस्तीलाई केही समयअगावै सूचना पठाउने सम्भावना बन्न सक्छ।
त्यसैले रसुवाको अनुसन्धानले एउटा गम्भीर प्रश्नसमेत उठाएको छ—नेपालमा रहेका भूकम्पमापन केन्द्रलाई केवल भूकम्पको सूचना दिने संरचनामा सीमित राख्ने कि बहुविपद् पूर्वसूचना प्रणालीका रूपमा विस्तार गर्ने ? विपद्पछि उद्धार होइन, विपद्अघि सूचना नेपालमा विपद् व्यवस्थापनको ठूलो चुनौती घटना भएपछि उद्धार र राहतमा केन्द्रित हुने प्रवृत्ति हो। तर रसुवाको वैज्ञानिक अध्ययनले विपद् व्यवस्थापनलाई अर्को चरणमा लैजान सकिने संकेत दिएको छ।
भूकम्पमापक यन्त्रबाट आउने संकेतलाई वास्तविक समयमा प्रशोधन गर्ने, त्यसलाई पहिरो तथा बाढीको सम्भावित जोखिमसँग जोड्ने र स्वचालित रूपमा सम्बन्धित निकाय तथा स्थानीय समुदायसम्म सूचना पुर्याउने प्रणाली विकास गर्न सके भविष्यमा मानवीय क्षति घटाउन सकिने सम्भावना छ। यसका लागि सरकार, भूकम्प मापन केन्द्र, जल तथा मौसमसम्बन्धी निकाय, विश्वविद्यालय, स्थानीय तह र अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक संस्थाबीच सहकार्य आवश्यक हुनेछ।
रसुवाको घटना त्यस अर्थमा एउटा विपद्को वैज्ञानिक अध्ययन मात्र होइन। प्रकृतिले विपद् आउनुअघि र आउँदै गर्दा छाड्ने संकेतलाई कसरी पढ्ने भन्ने पाठ पनि हो। २६ अगस्टको पहिरोले ठूलो क्षति गर्यो। तर त्यसले छाडेको भूकम्पीय ‘हस्ताक्षर’ अहिले वैज्ञानिक प्रमाणमा परिणत भएको छ। यही प्रमाणले भविष्यमा कुनै अर्को पहिरो वा आकस्मिक बाढी आउनुअघि मानिसलाई सावधान गराउने प्रविधिको आधार बन्न सक्छ। अर्थात्, भूकम्पमापक यन्त्रले अब भूकम्प मात्र होइन पहाड भत्किएको र बाढी दौडिएको खबर पनि दिन सक्ने सम्भावनाको ढोका खोलेको छ।
प्रतिक्रिया