गुँला पर्व : बाजाको धुनसँगै जाग्दै नेवार बौद्ध समुदायको मौलिक संस्कृति

काठमाडौं ।

काठमाडौं उपत्यकामा नेवार बौद्ध समुदायको महत्वपूर्ण धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व गुँला सुरु भएसँगै उपत्यकाका बौद्ध विहार, बहाः, बही तथा स्तूपहरूमा धार्मिक गतिविधि बढेको छ। एक महिनासम्म मनाइने यो पर्वमा बिहानैदेखि परम्परागत बाजाको धुनसँगै श्रद्धालुहरू विभिन्न बौद्ध तीर्थस्थलको दर्शन तथा पूजाआजामा सहभागी हुने गर्छन्।

नेपाल भाषामा ‘गुँ’ को अर्थ नवौँ र ‘ला’ को अर्थ महिना भन्ने बुझिन्छ। नेपाल संवत्को यो पवित्र महिनालाई विशेषगरी नेवार बौद्ध समुदायले धार्मिक आस्था, साधना, दान तथा सांस्कृतिक परम्परासँग जोडेर मनाउने गरेका छन्। गुँला पर्व बौद्ध धर्मको वर्षावास परम्परासँग समेत जोडिएको मानिन्छ। बुद्धका अनुयायीहरू वर्षायाममा एकै स्थानमा बसेर धर्मचर्चा र ज्ञानको प्रचार गर्ने परम्पराबाट यसको धार्मिक महत्त्व विकसित भएको बताइन्छ।

गुँला अवधिमा श्रद्धालुहरू बिहानै समूह बनाएर धिमे, भुस्या तथा अन्य परम्परागत बाजा बजाउँदै बौद्ध विहार तथा तीर्थस्थल पुग्ने गर्छन्। विशेषगरी स्वयम्भूनाथलगायत उपत्यकाका विभिन्न बौद्ध सम्पदामा दर्शन, स्तूप परिक्रमा र पूजाआजा गर्ने चलन छ। यस क्रममा धार्मिक संगीत र सामूहिक यात्राले उपत्यकाको सांस्कृतिक वातावरणलाई थप जीवन्त बनाउँछ।

गुँला केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई नेवार समुदायको मौलिक कला, संगीत, भाषा, परम्परा र सामुदायिक एकताको संरक्षण गर्ने महत्वपूर्ण अवसरसमेत हो। पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण हुँदै आएको गुँला बाजा, भजन, धार्मिक यात्रा र विहार दर्शनको परम्पराले उपत्यकाको अमूर्त सांस्कृतिक सम्पदालाई जीवन्त राख्दै आएको छ।

प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहले पनि गुँला पर्वलाई ज्ञान र संगीतको संगमका रूपमा व्याख्या गर्दै यसको मौलिकता संरक्षण गर्नुपर्नेमा जोड दिएका छन्। उनका अनुसार बौद्धमार्गी समुदायका लागि गुँला आत्मिक तथा चिन्तनगत रूपमा महत्वपूर्ण पर्व हो।

गुँला पर्वका अवसरमा श्रद्धालुहरूले धार्मिक ग्रन्थ पाठ गर्ने, व्रत तथा उपवास बस्ने, दान गर्ने र विभिन्न बौद्ध सम्पदाको भ्रमण गर्ने परम्परा छ। यसले धार्मिक आस्थासँगै समुदायभित्रको सहकार्य र सांस्कृतिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाउने गरेको छ।

काठमाडौं उपत्यकाको पहिचानसँग जोडिएको गुँला पर्व आधुनिक पुस्ताका लागि पनि आफ्नो मौलिक इतिहास र संस्कृतिसँग जोडिने माध्यम बनेको छ। तर तीव्र सहरीकरण, बदलिँदो जीवनशैली र युवा पुस्तामा परम्परागत संस्कृतिप्रतिको घट्दो रुचिका कारण यस्ता मौलिक परम्पराको संरक्षण चुनौतीपूर्ण बन्दै गएको संस्कृतिप्रेमीहरूको भनाइ छ।

त्यसैले गुँला पर्वलाई केवल धार्मिक उत्सवका रूपमा सीमित नगरी नेपालको जीवित सांस्कृतिक सम्पदाका रूपमा संरक्षण, अभिलेखीकरण र नयाँ पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। बिहानै उपत्यकाका गल्ली–गल्लीमा गुञ्जिने गुँला बाजाको धुनले यही मौलिक परम्परालाई पुस्तौँसम्म जीवित राख्ने सन्देश दिइरहेको छ।