माघे संक्रान्ति: संस्कार, संस्कृति र स्वास्थ्यको संगम

नेपालको भौगोलिक र सांस्कृतिक विविधतालाई एउटै सूत्रमा गाँस्ने अनुपम पर्व हो माघे संक्रान्ति । ज्योतिषशास्त्रको गणना अनुसार सूर्य धनु राशिबाट मकर राशिमा प्रवेश गर्ने यस विशेष दिनलाई ‘मकर संक्रान्ति’ पनि भनिन्छ, जसले जाडोको अन्त्य र न्यानोपनको सुरुवातलाई संकेत गर्दछ । यसै दिनदेखि सूर्य उत्तरायण हुने भएकाले दिनहरू क्रमशः लामा हुँदै जान्छन् भने आध्यात्मिक दृष्टिकोणले पनि यो समयलाई अत्यन्तै शुभ मानिन्छ । पौराणिक मान्यता अनुसार महाभारतका पात्र भीष्म पितामहले मृत्युमाथि विजय पाउने वरदान पाए तापनि मोक्ष प्राप्तिका लागि सूर्य उत्तरायण हुने समयलाई नै पर्खिएका थिए । यही कारणले गर्दा यस दिनलाई आध्यात्मिक जागरण र पितृ तर्पणका लागि पवित्र मानिँदै आएको हो । बिहानै उज्यालो नहुँदै देवघाट, त्रिवेणी, दोलालघाट र रिडीजस्ता त्रिवेणी धामहरूमा हजारौँ भक्तजनको उपस्थिति हुनुले यसको धार्मिक गरिमालाई अझ प्रगाढ बनाउँछ ।

यो पर्व नेपाली समाजको बहुसांस्कृतिक स्वरूपको प्रतिविम्ब पनि हो । नेवार समुदायले कपालमा तेल दलेर घ्यू र चाकू सहित तरुल र तिलको परिकार खाएर मनाउने गर्दछ । त्यसैगरी, थारू समुदायमा यसलाई ‘माघी’ का रूपमा नयाँ वर्षको उत्सव झैं मनाइन्छ । जहाँ खेतीपातीको लेखाजोखा र नयाँ नेतृत्व चयन गर्ने लोकतान्त्रिक अभ्यास गरिन्छ । थारू बस्तीहरूमा ढिक्री, अन्दी चामलको रोटी र परम्परागत जाँडको स्वादसँगै नाचिने ‘मघौटा’ नाचले छुट्टै रौनकता थप्दछ । त्यस्तै, पहाडी भेगका नुवाकोट र धादिङ जस्ता जिल्लाहरूमा आयोजना गरिने ऐतिहासिक ‘गोरु जुधाइ’ प्रतियोगिताले नेपाली कृषि प्रधान समाजको प्राचीन मनोरञ्जन र साहसलाई जीवन्त तुल्याएको छ । यसरी फरक–फरक भूगोल र समुदायमा आफ्नै मौलिकताका साथ मनाइने यो चाडले राष्ट्रिय एकता र भ्रातृत्वलाई मजबुत बनाउँदै आएको छ ।

संस्कार र संस्कृतिसँगै माघे संक्रान्ति स्वास्थ्य र पोषणको दृष्टिकोणले पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । यस दिन खाइने घ्यू, चाकु, तिलको लड्डु, तरुल र खिचडी केवल स्वादका लागि मात्र नभई वैज्ञानिक रूपमा जाडो मौसम अनुकूलका पौष्टिक आहार हुन् । पोषणविद्हरूका अनुसार तिलमा पाइने क्याल्सियम, चाकुबाट प्राप्त हुने तत्काल उर्जा र तरुलमा पाइने फाइबरले कठ्याङ्ग्रिँदो जाडोमा शरीरको तापक्रम सन्तुलनमा राख्न र रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउन मद्दत गर्दछ । घ्यूले शरीरमा चिल्लोपनको आपूर्ति गर्नुका साथै पाचन प्रक्रियालाई सहज बनाउँछ । त्यसैले हाम्रा पुर्खाहरूले चलाएको यो खानपानको परम्परा स्वास्थ्य रक्षाको एक अनुपम कडी हो ।

माघे संक्रान्ति प्रकृति, खगोल विज्ञान, धर्म र स्वास्थ्यको एक सुन्दर संगम हो । सूर्यको उत्तरायण यात्रासँगै मानव मनमा पनि सकारात्मक उर्जा, सुस्वास्थ्य र नयाँ उत्साहको सञ्चार हुने जनविश्वास छ । नदी किनारका पवित्र स्नानदेखि थारू गाउँका सामूहिक भोजसम्मका यी गतिविधिले हामीलाई प्रकृतिको चक्रसँग नजिक गराउँछन् । जाडोको बिदाइ र उज्यालोको स्वागत गरिने यो समयले हाम्रो मौलिक पहिचानलाई संरक्षण गर्दै पुर्खाको ज्ञान र आधुनिक जीवनशैलीबीच एउटा सार्थक पुलको काम गरेको छ । यो पर्वले समस्त नेपालीमा सुख, शान्ति र सांस्कृतिक सद्भावको सन्देश प्रवाह गरिरहेको छ ।