ओठको आगो र सभ्यताको खरानी

इतिहासको गहिराइमा झुल्किँदा एउटा डरलाग्दो सत्य बारम्बार दोहोरिएको देखिन्छ – सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो विनाश बन्दुक र बारुदभन्दा पहिला भाषाबाट सुरु भएको थियो। जब सत्ताको नजिक पुगेका मानिसका ओठहरूले विवेक त्याग्छन् र आगोझैँ शब्द उडाउँछन्, तब समाजको भविष्य उल्टो दिशातर्फ गन्ती गर्न थाल्छ। आजको नेपाल पनि त्यही खतरनाक घडी नजिकिँदै गएको अनुभूति दिन थालेको छ। राजनीति भन्ने शब्द कहिल्यै यति क्रूर, यति उत्तेजक र यति निर्दयी बनेको थिएन। संवाद हराउँदै गएको छ, सहिष्णुता कमजोर बन्दै गएको छ र हिंसात्मक अभिव्यक्तिहरू साहस र बहादुरीको पदकझैँ देखिन थालेका छन्।

पूर्वप्रधानमन्त्रीदेखि वैकल्पिक राजनीति भनेर चिनिएका नयाँ पुस्ताका नेतासम्म आज एउटै किसिमको भाषा बोलिरहेका छन् – गोली ठोक, झुन्ड्याइदेऊ, आगो लगाइदिन्छु, अचार बनाइदिन्छु। यी वाक्यहरू केवल आवेगका विस्फोट हुन् कि भोलि घट्न सक्ने कुनै ठूलो रक्तपातको संकेत – यो प्रश्न अब केवल बौद्धिक बहसको विषय रहेन, यो राष्ट्रिय चिन्ताको विषय बनिसकेको छ।

नेपाली राजनीतिक रंगमञ्च आज यस्तो मोडमा पुगेको छ जहाँ तर्कभन्दा तमाशा शक्तिशाली बनेको छ। कुनै समय नीति, दर्शन र सिद्धान्तका आधारमा बहस गर्ने नेताहरू आज धम्की, गाली र उत्तेजनालाई नै आफ्नो पहिचान बनाइरहेका छन्। देश ठप्प पारिदिन्छु, सरकार ढालिदिन्छु, अनुसन्धान गर्नेलाई गोली हानिदिन्छु भन्ने भाषणहरू सार्वजनिक मञ्चमै बजिरहेका छन्। यो केवल भाषाको चूक होइन, यो राजनीतिक संस्कृतिको गहिरो पतन हो। जब शीर्ष नेतृत्वले नै भावुक आत्मघाती शैलीमा कानुन र संस्थामाथि प्रश्न उठाउँछ, तब समाजलाई अराजकताको दिशातर्फ धकेल्ने ढोका आफैँ खोलिदिन्छ।

राजनीतिमा शब्द केवल सञ्चारको माध्यम हुँदैन, शब्द नै नेतृत्वको चरित्रको ऐना हो। जसको भाषामा संयम हुँदैन, उसको सोचमा पनि स्थिरता हुँदैन। जब नेताले सार्वजनिक रूपमा मलाई झुन्ड्याइदेऊ वा मलाई गोली ठोक भन्न थाल्छ, त्यो वाक्य केवल व्यक्तिगत भावनाको अभिव्यक्ति हुँदैन, त्यो सिंगो व्यवस्थामाथिको प्रहार बन्छ। यसले नागरिकलाई एउटा खतरनाक सन्देश दिन्छ – कानुन कमजोर छ, अदालत बेकार छ, न्याय सडकबाट हुन्छ। यही सन्देश विस्तारै समाजको चेतनामा गहिरिँदै जान्छ।

मनोविज्ञानले भन्छ – मानिस आफ्नो व्यवहार अरूको उदाहरणबाट सिक्छ। समाजका अगुवा, नेता र आदर्श पात्रले जस्तो भाषा बोल्छन्, नागरिक पनि त्यही बाटो हिँड्न थाल्छन्। जब राजनीतिक नेतृत्वले धम्की र हिंसालाई सामान्य बनाउँछ, तब समाज पनि त्यसलाई स्वाभाविक मान्न थाल्छ। कुनै समय झुन्डिन्छु भन्ने वाक्य सुन्दा मानिस झस्किन्थे, आज त्यो मीम र ठट्टाको विषय बन्छ। यो संवेदनशीलताको मृत्यु हो। जब हिंसाले पोल्न छोड्छ, त्यही समाज पतनको अन्तिम सिँढीमा उभिएको हुन्छ।

यसको सबैभन्दा गहिरो प्रभाव युवा पुस्तामा देखिन थालेको छ। नेताहरूले बारम्बार कानुनी प्रक्रियालाई व्यङ्ग्य गर्दा युवामा एउटा भ्रम पैदा भइरहेको छ – न्याय ढिलो हुन्छ, त्यसैले बल प्रयोग गर्नु ठीक हो। जब कुनै युवकले आफ्नो आदर्श मानेको नेताले नै राज्यका निकायलाई चुनौती दिएको देख्छ, उसले पनि ढुङ्गा हान्नु, गाडी जलाउनु र तोडफोड गर्नु नै क्रान्ति ठान्न थाल्छ। यसरी बहस र संवादको संस्कृतिलाई विस्थापित गरेर आवेग र भीडको शासनलाई वैधता दिइँदैछ।

शब्दहरू हावामा हराउने ध्वनि मात्र होइनन्। ती विचारका विस्फोटक पदार्थ हुन्। सही समय र परिस्थितिमा ती विस्फोट भएर समाजलाई रगत र खरानीमा बदल्न सक्छन्। सिंहदरबारमा आगो लगाइदिन्छु भन्ने अभिव्यक्तिलाई धेरैले क्षणिक आक्रोश ठाने, तर त्यसले हजारौँ समर्थकको अवचेतनमा एउटा बीउ रोपिदियो – राज्यका संस्थामाथि आक्रमण जायज हुन सक्छ। राजनीति रूपक र प्रतीकले भरिएको क्षेत्र हो, तर जब ती प्रतीक हिंसामा अनुवाद हुन्छन्, तब परिणाम भयावह हुन्छ।

राज्यको केन्द्रलाई नै चोर र शत्रुको रूपमा चित्रण गर्दा नागरिकको मनबाट राज्यप्रतिको भय र सम्मान दुवै हराउँछ। जब राज्य कमजोर देखिन्छ, तब भीड बलियो बन्छ। डिजिटल संसारमा फैलिएको आक्रोश धेरै चाँडै सडकमा रगत र खरानीमा परिणत हुन सक्छ। अनुसन्धान गर्नेलाई गोली ठोक भन्नु, बाउको हिम्मत भए पक्राउ गर भन्नु केवल अभिव्यक्ति होइन, त्यो कानुनी राज्यको मेरुदण्डमाथिको प्रहार हो। यस्तो भाषाले सुरक्षाकर्मी र सरकारी निकायमाथि आक्रमण गर्न मनोवैज्ञानिक लाइसेन्स दिन्छ।

नेपाल अहिले अत्यन्त नाजुक संक्रमणकालीन अवस्थाबाट गुज्रिरहेको छ। दशक लामो सशस्त्र द्वन्द्वका घाउ पूर्ण रूपमा निको भइसकेका छैनन्। नयाँ संविधानले परिकल्पना गरेका संस्थाहरू अझै परिपक्व भइसकेका छैनन्। यस्तो अवस्थामा नेताहरूको उत्तेजक बोली आगोमा घिउ थप्ने काम गर्छ। जब शीर्ष नेतृत्वले नै व्यवस्था असफल छ भन्ने भाव फैलाउँछ, तब निराश नागरिक व्यवस्था विरोधी गतिविधितर्फ आकर्षित हुन्छ। यही बाटो अन्ततः अराजक भिडतन्त्रतर्फ जान्छ, जहाँ अदालतभन्दा भीड शक्तिशाली हुन्छ।

भूराजनीतिक हिसाबले नेपाल अत्यन्त संवेदनशील ठाउँमा अवस्थित छ। आन्तरिक अस्थिरताले बाह्य शक्तिलाई हस्तक्षेपको अवसर दिन्छ। जातीय, क्षेत्रीय र वैचारिक विभाजन गहिरिँदा विदेशी एजेन्सीहरू सूचना युद्धमार्फत आगोमा घिउ थप्न सक्रिय हुन्छन्। सामाजिक सञ्जालमा घृणा फैलाउने अभियान, फेक अकाउन्टमार्फत उत्तेजना, समुदायलाई एकअर्काविरुद्ध उचाल्ने प्रयास – यी सबै अस्थिर राष्ट्रका लक्षण हुन्। नेताको गैरजिम्मेवार बोली केवल घरेलु राजनीति होइन, राष्ट्रिय सुरक्षासँग गाँसिएको गम्भीर विषय हो।

इतिहासले पटक–पटक देखाइसकेको छ – नरसंहार युद्धको घोषणाबाट होइन, घृणाको भाषणबाट सुरु हुन्छ। रुवाण्डामा रेडियोबाट फैलिएको विषले छिमेकीलाई छिमेकीको हत्यारा बनायो। श्रीलंकामा लोक–रिझ्याइँको राजनीति देश टाट पल्टिनुको कारण बन्यो। अमेरिकामा समेत उत्तेजक भाषणले संसद भवनमा आक्रमण गरायो। जब शक्तिशाली लोकतन्त्रमा शब्दले यस्तो विध्वंस मच्चाउन सक्छ भने नेपालजस्तो नाजुक संरचनामा यसको असर कति भयावह होला भन्ने अनुमान गर्न गाह्रो छैन।

आज हामी एउटा निर्णायक मोडमा उभिएका छौँ। या त हामी विवेक, संयम र संवादको बाटो रोज्छौँ, या घृणा, प्रतिशोध र अराजकताले भरिएको खरानीको यात्रा। नेताहरूले बुझ्नै पर्छ – राजनीति भाइरल स्टन्ट होइन, यो लाखौँ नागरिकको भविष्यको जिम्मेवारी हो। धम्की, आत्मघाती भावुकता र नाटकीय बोली बहादुरी होइन, वैचारिक दिवालियापनको प्रमाण हो। जब नेतासँग समस्याको समाधान हुँदैन, तब उनी शब्दको हतियार निकाल्छन्।

यदि आजैदेखि समाजले सभ्य संवादको भाषा फिर्ता ल्याउन सकेन भने यसको मूल्य भोलिको पुस्ताले चुकाउनु पर्नेछ। भविष्यले हामीलाई लोकतन्त्रको नाममा अराजकतालाई मलजल गर्ने पुस्ताका रूपमा सम्झिनेछ। विरोध गर्ने अधिकार सबैलाई छ, तर हिंसाको वकालत गर्ने छुट कसैलाई छैन। नेताको मुखबाट निस्केको एउटा हिंसक शब्द समर्थकको हातमा हतियार बन्न सक्छ।

हामी अहिले यस्तो दोबाटोमा छौँ जहाँ एउटा बाटो चेतनाको उज्यालोतर्फ जान्छ, अर्को विनाशको अँध्यारोतर्फ। आजको सानो झिल्को भोलिको डढेलो बन्न धेरै समय लाग्दैन। यदि हामी अझै पनि मौन बस्यौँ भने इतिहासले हामीलाई कहिल्यै माफ गर्ने छैन। शब्दले लगाएको आगो निभाउन कुनै दमकल आउँदैन। त्यो आगो निभाउने अन्तिम मौका हामीसँग मात्रै छ।

अब छनोट हाम्रो हातमा छ – विवेक रोज्ने कि शब्दको चितामा जिउँदै जलिरहने।