आस्था र परम्पराको संगम बालाजु बाइसधारा मेला

काठमाडौँको उत्तर–पश्चिमी कुनामा अवस्थित नागार्जुन पहाडको काखमा जब चैत शुक्ल पूर्णिमाको बिहानी झुल्किन्छ, तब बालाजु बाइसधारा क्षेत्र एउटा अलौकिक उत्सवको रङ्गमा सजिन्छ । ‘ल्हुति पुन्हि’ का रूपमा स्थानीय नेवाः समुदायले मनाउने यो पर्व केवल एउटा मेला मात्र नभई आस्था, प्रकृति र इतिहासको त्रिवेणी हो । जहाँ हरेक वर्ष हजारौँ श्रद्धालुहरूको भिडले एउटा जीवन्त संस्कृतिलाई पुनर्जीवित गराइरहेको हुन्छ । बिहानको झुल्के घामसँगै कलकल बग्ने बाइसवटा ढुङ्गेधाराबाट झर्ने पानीमा नुहाउन आतुर भक्तजनहरूको लामले यस क्षेत्रको आध्यात्मिक गरिमालाई प्रस्ट्याउँछ । बाइसधाराको कञ्चन जलमा स्नान गर्नाले छालासम्बन्धी रोगहरू निको हुने र शरीर शुद्ध हुने जनविश्वासले गर्दा पनि यहाँ पुग्नेहरूको उत्साह बेग्लै देखिन्छ ।

बाइसधाराको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि १८औँ शताब्दीको मध्यतिरको मल्ल कालसम्म जोडिएको छ । जसले यसलाई काठमाडौँ उपत्यकाको एक अमूल्य सम्पदा बनाएको छ । वि.सं. १८०७ को आसपासमा कान्तिपुरका अन्तिम मल्ल राजा जयप्रकाश मल्लले २१ वटा कलात्मक ढुङ्गेधाराहरू निर्माण गराएका थिए भने पछि वि.सं. १८५५ मा राजा रणबहादुर शाहले थप एउटा धारा निर्माण गरी यसलाई ‘बाइसधारा’ को पूर्णता दिएका थिए । गोहीको मुखाकृति कुँदिएका यी प्रत्येक धाराबाट बग्ने पानीले हिन्दु र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूका लागि समान महत्व राख्दछ । यहाँ स्नान गर्नुलाई मुक्तिनाथ र गोसाइँकुण्ड जस्ता पवित्र तीर्थस्थलमा गरिने स्नानसरहकै पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक मान्यता रहेको छ । यसै दिन नुवाकोटको कडलचोक भगवतीलाई विशेष विधिको साथ बालाजु ल्याउने र विशेष पूजाआजा गर्ने परम्पराले यस मेलालाई झन् तान्त्रिक र सांस्कृतिक आयाम प्रदान गर्दछ ।

प्राकृतिक सौन्दर्य र मानसिक शान्तिका हिसाबले पनि बालाजु बाइसधारा परिसरमा रहेको उद्यान एक उत्कृष्ट गन्तव्य हो । कोलाहलपूर्ण सहरको बीचमा करिब १ सय ६२ रोपनी क्षेत्रफलमा फैलिएको यो हरियाली क्षेत्रले जोसुकैलाई पनि मन्त्रमुग्ध पार्छ । नागार्जुन वनको फेदीमा रहेका कारण यहाँको वातावरण स्वच्छ र शीतल छ, जसले गर्दा विद्यार्थीदेखि वृद्धवृद्धासम्मका लागि यो स्थान थकान मेटाउने र प्रकृतिसँग साक्षात्कार गर्ने थलो बनेको छ । पार्कभित्र रहेका भगवान् विष्णु र शिवका मन्दिरहरूले यहाँको वातावरणलाई झन् भक्तिमय बनाएका छन् । खासगरी उद्यानभित्र रहेको बूढानीलकण्ठको प्रतिकृतिले एउटा रोचक किम्वदन्तीको स्मरण गराउँछ । जसमा मल्ल राजाहरूले बूढानीलकण्ठको दर्शन गर्न नपाएपछि यहाँ आफ्नै लागि उस्तै मूर्ति स्थापना गरेको कथा जोडिएको छ । मेलाको समयमा पार्कभित्र चल्ने विभिन्न सांस्कृतिक गतिविधिहरूले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो इतिहास र परम्परा बुझ्ने प्रत्यक्ष पाठशाला उपलब्ध गराउँछ ।

यस मेलाको अर्को महत्वपूर्ण पाटो नागार्जुन डाँडामा रहेको जामाचो र मनमैजु देवीको जात्रासँग जोडिएको छ । बौद्ध दार्शनिक आचार्य नागार्जुनले सिद्धि प्राप्त गरेको विश्वास गरिने गुफा र जामाचो डाँडामा लाग्ने मेलाले यस उत्सवलाई थप उचाइ दिएको छ । श्रद्धालुहरू बाइसधारामा स्नान गरिसकेपछि मनमैजु देवीको दर्शन गर्न पुग्छन्, जहाँ आफ्नो मनोकाङ्क्षा पूरा हुने अटुट विश्वास छ । दिवंगत पितृहरूको सम्झनामा दीप प्रज्वलन गर्ने र शान्तिको कामना गर्ने परम्पराले यसलाई एउटा भावनात्मक उत्सवका रूपमा पनि स्थापित गरेको छ । मेलाको दिन लाखौँको संख्यामा ओइरिने जनसागरले यस प्राचीन सम्पदाको संरक्षण र प्रवद्र्धनको आवश्यकतालाई झल्काउँछ । बालाजु बाइसधारा मेला केवल एउटा वार्षिक पर्व मात्र नभई यो काठमाडौँको पहिचान, इतिहासको साक्षी र जनमानसको अटुट आस्थाको एउटा चम्किलो प्रतिबिम्ब हो, जसले शताब्दीयौँदेखि नेपाली समाजलाई एकता र श्रद्धाको सूत्रमा गाँस्दै आएको छ ।