महाशिवरात्रि र ‘शिवबुटी’ को भ्रम: नशाको विज्ञान र कानुनी वास्तविकता

काठमाडौँ ।

फागुन कृष्ण चतुर्दशी अर्थात् महाशिवरात्रि। देशभरका शिवालयहरूमा ‘बम बम भोले’ को गुञ्जन र भक्तजनको भीड छ। पशुपतिनाथसहित मुलुकभरका शिव मन्दिरहरूमा पूजाआजा र भजनकीर्तन भइरहँदा अर्को एउटा दृश्य पनि सामान्य बनेको छ— ‘प्रसाद’ का नाममा गाँजा र भाङको निर्बाध सेवन।

कोही हाँसेको हाँस्यै छन्, कोही भावविह्वल भएर रोइरहेका छन् भने कोही गहिरो तन्द्रामा झुलिरहेका छन्। आखिर गाँजामा त्यस्तो के छ, जसले मानिसको व्यवहारलाई क्षणभरमै बदलिदिन्छ? र, यसको धार्मिक महत्व र कानुनी हैसियत के हो? इतिहास र धार्मिक मान्यता हिन्दु पौराणिक कथाअनुसार भगवान् शिवलाई ‘भाङ र गाँजा’ प्रिय लाग्ने विश्वास गरिन्छ।

समुद्र मन्थनका क्रममा निस्किएको ‘हलाहल’ विष सेवन गरेपछि त्यसको डाह शान्त पार्न शिवले शितलताका लागि गाँजा र भाङको सहारा लिएको जनश्रुति छ। नेपालमा सन् १९७३ सम्म गाँजा खेती र सेवन वैधानिक थियो। काठमाडौँको ‘फ्रीक स्ट्रिट’ हिप्पी संस्कृतिको केन्द्र नै बनेको थियो। तर, अन्तर्राष्ट्रिय दबाब र सन् १९७६ को लागुऔषध नियन्त्रण ऐनपछि यसलाई अवैध घोषणा गरियो। शिवरात्रिमा साधु-सन्तलाई गाँजा खुवाउने सरकारी परम्परा समेत ९० को दशकबाट रोकिएको थियो, यद्यपि ‘प्रसाद’ को नाममा यसको प्रयोग अझै पनि चुनौतीपूर्ण बनेको छ।

मष्तिष्कमा गाँजाको असर: विज्ञान के भन्छ? हाम्रो शरीरमा प्राकृतिक रूपमै इन्डोक्यानाबिनोइड प्रणाली हुन्छ, जसले भोक, निद्रा र मुडलाई नियन्त्रण गर्छ। गाँजामा पाइने ६० भन्दा बढी रसायनमध्ये टेट्रा हाइड्रो क्यानाबिनोल सबैभन्दा प्रभावशाली हुन्छ। एकाग्रता र नशा: जब मानिसले गाँजा सेवन गर्छ, टीएचसी रगत हुँदै सिधै मष्तिष्कमा पुग्छ। यसले बाह्य वातावरणको सचेतनालाई कम गरिदिन्छ र मानिसलाई एउटै कुरामा केन्द्रित बनाउँछ।

यही कारण मानिस ‘लठ्ठ’ भएको महसुस गर्छ। डोपामाइनको खेल: टीएचसी ले मष्तिष्कको ‘रिवार्ड सिस्टम’ लाई सक्रिय पारी डोपामाइन नामक हर्मोन उत्सर्जन गराउँछ। यसले कसैलाई अत्यधिक खुसी बनाउँछ भने कसैलाई पुरानो दुःख सम्झाएर रुवाउँछ। व्यवहार परिवर्तन: यसले समयको ज्ञान हराउने, इन्द्रियहरू (सुँघ्ने, देख्ने शक्ति) तीव्र हुने र सोच्ने क्षमतामा परिवर्तन ल्याउँछ। बढी सेवनले डर लाग्ने र भ्रम पैदा हुने जस्ता समस्या पनि देखिन सक्छन्।

चिकित्सा विज्ञानमा गाँजाको केही उपयोगिता भए पनि जथाभाबी सेवनका गम्भीर असर छन्: १. तात्कालिक असर: हृदयको गति बढ्नु, मुख सुक्नु, आँखा रातो हुनु र सन्तुलन गुम्नु। २. दीर्घकालीन असर: स्मरणशक्ति कमजोर हुनु, फोक्सोमा समस्या देखिनु र मानसिक रोगको जोखिम बढ्नु। विशेष गरी १८ वर्षभन्दा कम उमेरमा यसको सेवनले मष्तिष्कको विकासमा स्थायी असर पार्न सक्छ। नेपालको कानुन र दण्ड सजाय नेपालको लागुऔषध (नियन्त्रण) ऐन, २०३३ ले गाँजाको सेवन, खेती र कारोबारलाई कडा प्रतिबन्ध लगाएको छ: सेवन गरेमा: एक महिनासम्म कैद वा दुई हजार रुपैयाँसम्म जरिवाना हुन सक्छ।

खेती गरेमा: २५ बोटसम्म भए ३ महिना कैद र २५ बोटभन्दा बढी भए ३ वर्षसम्म कैदको व्यवस्था छ। बिक्री-वितरण: परिमाण अनुसार १ वर्षदेखि १० वर्षसम्म कैद र एक लाख रुपैयाँसम्म जरिवानाको कडा प्रावधान छ। सरकारले शिवरात्रिको समयमा पशुपति क्षेत्रलाई ‘गाँजा निषेधित क्षेत्र’ घोषणा गरे पनि व्यवहारमा यसको पूर्ण पालना हुन सकेको छैन। प्रसादको नाममा गरिने यस्तो सेवनले जनस्वास्थ्य र सुरक्षामा ठुलो जोखिम निम्त्याइरहेको छ।