नेवाः सभ्यता: कला, संस्कार र विज्ञानको अनुपम संगम

नेवार समुदाय केवल एउटा जातजाति मात्र नभएर काठमाडौँ उपत्यकाको काखमा हुर्किएको एउटा पूर्ण र समृद्ध ‘सभ्यता’ हो । यो समुदाय अहिले देशभरि मात्रै होइन, संसारभरि नै छरेर बसेको छ । यस सभ्यताको जग नेपाल भाषा र विश्वकै सुन्दर मानिने रञ्जना लिपिमा अडिएको छ, जसलाई संयुक्त राष्ट्र संघमा नेपालको मौलिक पहिचानको बलियो प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गरिएको थियो । नेवारहरूको इतिहास यसै माटाको प्राचीनतासँग जोडिएको छ, जहाँ वास्तुकला र इन्जिनियरिङको अद्भुत नमुना देख्न सकिन्छ । उनीहरूले खेतीयोग्य जमिन जोगाउन अग्लो ठाउँमा बस्ती बसाल्ने र घरहरूको बीचमा प्रकाश, हावा तथा विपद् सुरक्षाका लागि ‘बहाल’ वा चोक राख्ने वैज्ञानिक योजना लागु गरेका थिए ।

इँटा र काठको लचकदार प्रयोगले गर्दा नै यहाँका पुराना संरचनाहरू कैयौं ठूला भूकम्पमा पनि अडिग रहे । प्राचीन जल इन्जिनियरिङको क्षेत्रमा ढुङ्गेधारा (हिटी), पोखरी र राजकुलाको सञ्जालले जमिनमुनिको पानीको तहलाई रिचार्ज गर्ने र बालुवा, कोइला जस्ता प्राकृतिक फिल्टर प्रयोग गरी पानी शुद्ध गर्ने पद्धति आजको आधुनिक विश्वका लागि पनि अध्ययनको विषय बनेको छ ।

नेवार समुदायमा खानपान र संस्कारको अटुट सम्बन्ध छ । समयबजी, छ्वेला र योमरीलगायत अन्य परिकारहरू स्वादका लागि मात्र नभई पोषक तत्वको वैज्ञानिक सन्तुलनका आधारमा तयार गरिन्छन् । विशेषगरी मंसिरको पूर्णिमामा मनाइने योमरी पुन्हिमा बनाइने ‘यःमरी’ भित्र भरिने चाकु र तिलले जाडोमा शरीरलाई न्यानो राख्ने काम गर्छ । नेवार समाजको मेरुदण्ड भनेको ‘गुठी’ प्रणाली हो, जसले व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि उठेर मन्दिर, जात्रा र सम्पदाको व्यवस्थापन गर्दै सामूहिक सहकार्यको विश्वमै उत्कृष्ट नमुना पेस गरेको छ । यहाँका जात्राहरू जस्तै रातो मच्छिन्द्रनाथको जात्रा, जसमा ४८ फिट अग्लो रथ बनाउँदा एउटा पनि फलामको किल्ला प्रयोग गरिँदैन र ५५ फिट अग्लो लिङ्गो उभ्याइने बिस्केट जात्रा केवल उत्सव मात्र नभई इन्जिनियरिङ र अध्यात्मको जीवन्त दस्तावेज हुन् ।

इन्द्रजात्रामा जीवित देवी कुमारीको पूजा गर्ने परम्पराले समाजमा महिलाको उच्च स्थान र मानिसभित्रै भगवान् खोज्ने दर्शनलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ । त्यस्तै, ‘पाहाः चह्रे’ पर्वको पनि विशेष महत्व छ । यो पर्वमा काठमाडौँको टुँडिखेलमा घोडे जात्रा मनाइन्छ । पौराणिक मान्यताअनुसार, टुँडिखेलमा लुकेर बसेको ‘गुरुमापा’ नामक दानवलाई घोडाका टापले कुल्चाएर दबाउन यो जात्रा मनाइने गरिन्छ । यस्तै गाईजात्रा र अन्य पर्वहरू देशभरि छरिएर रहेका नेवारी समुदायले आ–आफ्नो रीतिरिवाजअनुसार मनाउने गर्दछन् ।

नेवार कलाको प्रभाव नेपालको सिमाना नाघेर अन्तर्राष्ट्रिय स्तरसम्म फैलिएको छ । १३ औँ शताब्दीमा कलाकार अरनिकोले चीनको बेइजिङमा ‘श्वेत स्तूप’ बनाएर नेपाली प्यागोडा शैलीलाई विश्वव्यापी बनाएका थिए । यहाँको पौभा चित्रकला, जसमा प्राकृतिक रङ र धातुको प्रयोग गरी गणितीय शुद्धताका साथ देवी–देवताको चित्रण गरिन्छ, यो एउटा मौन ध्यान जस्तै हो । त्यस्तै, जात्राहरूमा प्रयोग गरिने सात रङका ‘ख्वाःपा’ (मुखौटा) हरू र काठको एउटै टुक्रामा सयौँ बुट्टा कुँदिएका ‘सँझ्या’ (आँखी झ्याल) हरूले नेवार कलाकारहरूको सूक्ष्म कौशल झल्काउँछन् । धातुका मूर्ति बनाउन प्रयोग गरिने ‘मैन प्रविधि’ अझै पनि विश्व प्रसिद्ध छ । नेवार समाजमा कलालाई केवल व्यापार मात्र मानिँदैन, हरेक कृतिमा ‘प्राण प्रतिष्ठा’ गरेर जीवन भर्ने गरिन्छ । यसरी प्रकृतिको सम्मान, दिगो विकासको सोच र पुस्तान्तरणको सिपले भरिएको नेवार सभ्यता आजको आधुनिक समाजका लागि पनि प्रेरणाको एउटा विशाल महासागर हो ।