विवाहपछि किन एक्लिँदै जान्छ पुरुष 

नेपाली समाजमा विवाह केवल दुई व्यक्तिको निजी निर्णय होइन, सामाजिक संस्कार हो। यो संस्कारसँगै जीवनमा नयाँ जिम्मेवारी, नयाँ सम्बन्ध र नयाँ अपेक्षाहरू जोडिन्छन्। तर यही परिवर्तनको घेराभित्र एउटा पात्र बिस्तारै ओझेल पर्छ—छोरा। ऊ हराउँदैन, ऊ भाग्दैन, ऊ टाढा जान खोज्दैन; तर पनि उसलाई हराएको जस्तो देखाइन्छ। कारण एउटै हो, ऊ अब एक जनाको मात्रै होइन, धेरै जनाको बीचमा बाँडिएको हुन्छ।

विवाहअघि ऊ घरको आँगन थियो। बिहानको चिया बोलाउने आवाजदेखि बेलुकाको ढोका थुन्ने बानीसम्म, घरका हरेक सानो–ठूलो काममा ऊ उपस्थित हुन्थ्यो। कसैलाई केही चाहियो भने पहिलो सम्झना ऊ नै हुन्थ्यो। आमाले थकाइ बिसाउने काँध, दिदीबहिनीले भरोसा गर्ने ढाल, दाजुभाइले खोज्ने साथी, आफन्तले विश्वास गर्ने हात—ऊ सबैका लागि सजिलै उपलब्ध मान्छे थियो।

तर विवाहपछि ऊ अचानक उपलब्ध कम र आवश्यक बढी हुन थाल्छ। उसको समय अब उसको मात्र रहँदैन। उसका हरेक पाइला अब कसै न कसैको अपेक्षामा नापिन थाल्छन्। ऊ ढिलो घर आयो भने प्रश्न उठ्छ, छिटो गयो भने अर्को प्रश्न जन्मिन्छ। उसले एकतिर ध्यान दियो भने अर्कोतिर उपेक्षा गरेको आरोप लाग्छ। ऊ जहाँ उभिए पनि कसैको नजरमा दोषी देखिन थाल्छ।

समस्या मायाको अभाव होइन, मायाको दोहोरो अधिकार हो। आमा भन्छिन्, “मेरो छोरा टाढिँदैछ।” श्रीमती भन्छिन्, “मेरो जीवनसाथी अझै पूर्ण रूपमा मेरो हुन सकेको छैन।” दुवैको भावना साँचो हुन्छ, दुवैको डर वास्तविक हुन्छ, तर ती दुई सत्यको बीचमा उभिएको छोरा भने असत्य जस्तै ठहरिन्छ। उसले दुवैलाई समान माया दिन खोज्दा पनि ऊ कसैको पक्षमा उभिएको आरोप खेप्छ।

यसरी ऊ दिनदिनै सन्तुलनको डोरीमा हिँड्न थाल्छ। एक शब्द यता बढे उताको मन दुख्छ, एक पाइला उता बढे एताको भरोसा हल्लिन्छ। त्यसैले ऊ आफ्नो शब्द घटाउँछ, आफ्ना पाइला नाप्छ, आफ्ना भावनामा ब्रेक लगाउँछ। बिस्तारै ऊ चुप हुन सिक्छ।

यो मौन अहंकारको होइन, डरको मौन हो। उसलाई डर हुन्छ, कतै कसैको मन नटुटोस्। उसलाई थाहा हुन्छ, ऊ बोलेर जिते पनि सम्बन्ध हार्न सक्छ। त्यसैले ऊ बहस छोडेर सहन रोज्छ। बाहिरबाट हेर्दा ऊ बदलिएको जस्तो देखिन्छ, तर भित्र ऊ अझै सबैलाई जोगाउने प्रयासमै हुन्छ।

दिदीबहिनी र दाजुभाइसँगको सम्बन्ध पनि नयाँ अर्थ लिन थाल्छ। पहिले हरेक समस्यामा अगाडि उभिने ऊ अब सबैलाई मिलाउने बीचको पात्र बन्छ। कोही उसलाई बद्लिएको भन्छ, कोही उसलाई बाँधिएको ठान्छ। तर कसैले देख्दैन, ऊ भित्रभित्रै टुक्रिँदैछ, किनकि ऊ कसैको पक्ष लिन सक्दैन। एकातिर उभिँदा अर्को किनार भत्किन्छ भन्ने थाहा भएकाले ऊ बीचमै अडिन्छ।

ससुरालीमा ऊ सधैं “छोरीको लोग्ने” को परिचयमै सीमित हुन्छ। त्यहाँ उसले अधिकारभन्दा जिम्मेवारी धेरै बोक्नुपर्छ। गल्ती उसकै ठूलो देखिन्छ, ठीक काम सामान्य मानिन्छ। ऊ आदर पाउँछ, तर आफ्नोपन कम पाउँछ। ऊ हाँस्छ, तर सीमाभित्र। ऊ बोल्छ, तर नापेर। त्यहाँ ऊ अतिथि जस्तो सम्मानित हुन्छ, तर कहिल्यै घरजस्तो स्वतन्त्र हुँदैन।

आफ्नै घरमा पनि कहिलेकाहीँ ऊ अतिथि जस्तै महसुस गर्छ। ऊ मालिक होइन, कैदी पनि होइन, तर पूर्ण स्वतन्त्र पनि हुँदैन। हरेक निर्णयमा उसको भूमिका हुन्छ, तर हरेक निर्णय उसको हुँदैन। उसले घर चलाउँछ, तर घरले उसलाई बाँधिरहन्छ।

सबैको चाहना पूरा गर्ने दौडमा ऊ आफ्ना चाहना थन्क्याउँछ। परिवारको सुखका लागि ऊ आफ्ना सपना सार्छ। अरूको मुस्कान जोगाउँदा ऊ आफ्नै मुस्कान हराउँछ। ऊ थाक्छ, तर थाकेको देखाउँदैन। ऊ दुख्छ, तर दुखेको सुनाउँदैन। किनकि उसलाई सिकाइएको हुन्छ—पुरुष बलियो हुनुपर्छ।

समाजले पुरुषलाई भावना लुकाउने तालिम दिएको छ। रोयो भने कमजोर भनिन्छ, गुनासो गर्‍यो भने स्वार्थी ठानिन्छ, चुप लाग्यो भने कठोर भनेर बुझिन्छ। त्यसैले ऊ पीडालाई भित्रै थुन्छ र बाहिर मुस्कान टाँस्छ। यही मुस्कानले उसको थकान छोप्छ, यही मौनले उसको युद्ध लुकाउँछ।

राति सबै सुतिसकेपछि मात्र ऊ आफूसँग भेट्छ। दिनभर नबोलेका शब्दहरू, नदेखाएका आँसुहरू, नसुनिएका चाहनाहरू उसकै छातीभित्र गुन्जिन्छन्। ऊ सोच्दछ—के म गलत छु? कि म मात्रै बीचमा परेँ? उसले उत्तर पाउँदैन, तर भोलिपल्ट फेरि उही भूमिकामा फर्किन्छ।

विवाहपछि पनि ऊ छोरा नै हो। उसले नयाँ सम्बन्ध पाएको छ, पुरानो त्यागेको होइन। ऊ पति बनेको छ, तर उसलाई अझै आमाको माया चाहिन्छ। ऊ जिम्मेवार बनेको छ, तर उसलाई पनि कहिलेकाहीँ कसैको काख चाहिन्छ। ऊ सबैको आधार हो, तर ऊ पनि आधार खोज्ने मान्छे हो।

उसको मौनलाई अहंकार ठान्नु सजिलो छ, तर त्यो मौन वास्तवमा त्यागको भाषा हो। ऊ बोल्दैन, किनकि ऊ सबैको आवाज जोगाइरहेको हुन्छ। ऊ पछाडि हट्छ, किनकि ऊ सम्बन्ध अगाडि बढाउन चाहन्छ। ऊ आफूलाई घटाउँछ, ताकि परिवार बढ्न सकोस्।

समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ जब उसको मौनलाई स्वाभाविक मानिन्छ। जब उसको त्यागलाई कर्तव्यको नाममा सामान्य बनाइन्छ। जब उसको थकानलाई बलियोपनको प्रमाण ठानिन्छ। तब ऊ बिस्तारै भित्रैबाट खाली हुन थाल्छ।

उसलाई ठूलो सम्मान होइन, सानो बुझाइ चाहिन्छ। ठूलो प्रशंसा होइन, सानो प्रश्न चाहिन्छ। कसैले एकपटक मात्र सोधिदिए पुग्छ—“तिमी ठीक छौ?” त्यो प्रश्नले उसको भित्रको बाँध फुट्न सक्छ, उसको मौन हलुका हुन सक्छ।

ऊ सबैको प्रिय हुन खोज्दा आफ्नै कसैको प्रिय बन्न छुटिरहेको हुन सक्छ। ऊ सबैको मन राख्दा आफ्नै मन हराइरहेको हुन सक्छ। त्यसैले उसलाई दोषी होइन, थाकेको मान्छेझैँ हेर्नु आवश्यक छ।

विवाह सम्बन्ध तोड्ने होइन, सम्बन्धको वृत्त फराकिलो बनाउने संस्कार हो। यो वृत्त फराकिलो हुँदा केन्द्रमा उभिएको मान्छे झन् एक्लो नहोस् भन्ने जिम्मेवारी परिवारकै हो। मायालाई प्रतिस्पर्धा होइन, साझेदारी बनाइयो भने मात्र ऊ हराएको होइन, भेटिएको महसुस गर्छ।

यदि कुनै पुरुष अचानक चुपचाप देखियो भने त्यसलाई दूरी नसम्झिनुहोस्। सायद ऊ सबैलाई नजिक राख्ने प्रयासमा आफै टाढा परेको छ। सायद ऊ सबैको आधार बन्दा आफ्नै आधार खोज्दैछ।

उसलाई सम्झाइदिनुहोस्—ऊ अझै छोरा हो, अझै प्रिय हो, अझै आवश्यक छ। र कहिलेकाहीँ, सबैभन्दा बलियो देखिने मान्छेलाई पनि कसैले कोमल स्वरमा भन्नुपर्छ—

तिमी एक्लो छैनौ।