काठमाडौंमा वसन्तको बैजनी जादू

वसन्त ऋतुको आगमनसँगै काठमाडौं उपत्यकाको स्वरूपमा एक अनौठो परिवर्तन देखापर्न थाल्छ । जाडाको कठ्याङ्ग्रिने चिसो क्रमशः ओझेल पर्दै जान्छ, हिमालबाट झरेको उज्यालो घामले उपत्यकालाई हल्का न्यानोपनले भरिदिन्छ, र त्यही समय सहरका सडकछेउ उभिएका अग्ला रुखहरूमा अचानक बैजनी–निलो फूलहरूको वर्षा सुरु हुन्छ । एकाएक लाग्छ, मानौँ सहरको आकाशले आफ्नै रङ जमिनमा छरिदिएको हो कि । सवारीको कोलाहल, धुलाम्मे सडक र व्यस्त दिनचर्याबीच पनि यस दृश्यले सहरलाई केही समयका लागि कवितामय बनाइदिन्छ । यी रुखहरूमा फुल्ने मनमोहक फूलहरू “ज्याकारान्डा मिमोसीफोलिया” का हुन्, जसले करिब डेढ शताब्दीदेखि काठमाडौंको मौसमी पहिचानलाई एउटा अनौठो सौन्दर्य प्रदान गर्दै आएको छ ।

अप्रिल र मे महिनाको समयमा यी रुखहरूमा फूल फुल्दा काठमाडौंका धेरै मुख्य सडकहरू बैजनी छायाँले ढाकिन्छन् । बिहान सबेरै फुटपाथमा हिँड्नेहरूका लागि यो दृश्य अझै आकर्षक हुन्छ । भुइँभरि कोमल पंखुडीहरू छरिएका हुन्छन्, जसलाई हल्का हावाले कहिले फुटपाथ त कहिले सडकतिर उडाइरहेको हुन्छ । मन्दिरका ढुंगाका सिँढी, पुराना घरका आँगन र व्यस्त चोकहरूसमेत यी फूलका पंखुडीले सजिएका देखिन्छन् । ती रुखका हाँगामुनि विद्यार्थीहरू क्याम्पसतिर हिँडिरहेका हुन्छन्, पसलेहरू पसल खोल्ने तयारीमा व्यस्त हुन्छन्, र यात्रुहरू आफ्नै हतारमा बाटो काटिरहेका हुन्छन् । तर, उनीहरूको माथि फैलिएको बैजनी छायाँले सहरलाई यस्तो रूप दिएको हुन्छ मानौँ कसैले विशाल क्यानभासमा ल्याभेन्डर रङले चित्र कोरेको हो ।

हरेक वर्ष यी फूलहरू फुल्दा धेरै मानिसहरू यस दृश्यको प्रशंसा गर्छन् । तर, रोचक कुरा के हो भने धेरैलाई यसको वास्तविक नाम थाहा हुँदैन । काठमाडौंका धेरै बासिन्दाहरूले यसलाई सहजै “शिरीष” भनेर चिन्ने गरेका छन् । उनीहरू यो रुखलाई नेपालमै पाइने शिरीषसँग तुलना गर्छन् । यो भ्रम दशकौँदेखि चलिरहेको छ, जसको मुख्य कारण दुवै रुखका पातहरूको समानता हो । ज्याकारान्डा र शिरीष दुवैका पातहरू साना–साना संयुक्त पातहरूले बनेका हुन्छन् । जुन हल्का हावामा हल्लिँदा टाढाबाट निकै मिल्दोजुल्दो देखिन्छन् । तर, फूल भने पूर्ण रूपमा फरक हुन्छ । ज्याकारान्डाका फूलहरू तुरहीजस्ता बैजनी–निला हुन्छन्, जबकि वास्तविक शिरीषका फूलहरू गुलाबी वा सेता र फुस्रा किसिमका हुन्छन् । वनस्पति विज्ञहरू भन्छन्, यदि कसैले पातभन्दा फूललाई ध्यान दिएर हेरे भने यी दुईबीचको फरक सजिलै थाहा हुन्छ । तर, सांस्कृतिक रूपमा यो भ्रम यति गहिरो गरी बसेको छ कि पुस्तौँदेखि धेरै काठमाडौँवासीहरूले ज्याकारान्डालाई शिरीषकै अर्को रूप मान्दै आएका छन् ।

ज्याकारान्डा काठमाडौंमा कसरी आइपुग्यो भन्ने कथा पनि निकै रोचक छ । दक्षिण अमेरिकाको ब्राजिल, अर्जेन्टिना र मेक्सिकोका क्षेत्रमा उत्पत्ति भएको यो रुख हजारौँ किलोमिटर टाढाबाट नेपालसम्म आइपुगेको मानिन्छ । इतिहासकारहरूका अनुसार राणा शासनकालमा विदेशी वनस्पति र वास्तुकलाप्रति आकर्षित अभिजात वर्गले यो रुख नेपाल ल्याएका थिए । उन्नाइसौँ शताब्दीको अन्त्यतिर वा बीसौँ शताब्दीको सुरुवाततिर यसलाई काठमाडौंमा रोपिएको अनुमान गरिन्छ । यो रुख नेपाल भित्र्याउने व्यक्तिहरूमध्ये सुर शमशेर राणाको नाम प्रायः लिइन्छ । जो तत्कालीन प्रधानमन्त्री वीर शमशेर राणाको परिवारसँग सम्बन्धित थिए । भनिन्छ, उनले भारतका पहाडी सहरहरूबाट ल्याएको यो बिरुवा अहिलेको होटल याक एण्ड यती रहेको क्षेत्र नजिकै आफ्नो निजी बगैंचामा रोपेका थिए । विदेशी वनस्पति र औपनिवेशिक शैलीका भवनहरूले सजिएको त्यो बगैंचामा सम्भवतः नेपालको पहिलो ज्याकारान्डा रुख हुर्किएको थियो ।

ज्याकारान्डाको इतिहाससँग जोडिएको अर्को रोचक प्रसङ्ग राजा त्रिभुवनसँग पनि सम्बन्धित छ । इतिहासमा उल्लेख भएअनुसार उनले नारायणहिटी दरबारको दक्षिणी गेटनजिकै अर्को ज्याकारान्डा रोपेका थिए । त्यसपछि समयक्रमसँगै यो सजावटी रुख दरबारका बगैंचा, सरकारी परिसर र औपचारिक सडकहरूमा फैलिन थाल्यो । सन् १९७० को दशकमा टुँडिखेल वरिपरि सहरी सौन्दर्यीकरणको काम हुँदा ठूलो संख्यामा ज्याकारान्डा रोपियो । त्यसपछि बिस्तारै यो रुख उपत्यकाका विभिन्न सडक र पार्कहरूमा फैलियो । आज काठमाडौंका धेरै मुख्य सडकछेउ, विद्यालय परिसर र सार्वजनिक पार्कहरूमा यो रुख सजिलै देख्न सकिन्छ । यो यति धेरै फैलिसकेको छ कि धेरै मानिसहरूले यसलाई सधैंदेखि यहाँकै प्राकृतिक हिस्सा ठान्छन् ।

स्थानीय नेवार समुदायसँग पनि यस फूलको एउटा रोचक सम्बन्ध छ । राणा दरबारका बगैंचामा काम गर्ने प्रायः मालीहरू नेवार समुदायका थिए । उनीहरूले यो फूललाई आफ्नै भाषामा “चाखुँबा स्वाँ” अर्थात् “भँगेराको फूल” भन्ने नाम दिएका थिए । जब एउटा झरेको फूल हातमा लिएर हेरिन्छ, त्यसका पंखुडीहरू सानो चरा जस्तै देखिन्छन् । मानौँ पखेटा समेटेर केही समय विश्राम गरिरहेको हो कि लाग्ने । यो उपनामले फूलको कोमलता र कल्पनाशीलता झल्काउँछ । बगैंचामा काम गर्ने ती मालीहरूको संवेदनशील दृष्टिले फूललाई केवल वनस्पति मात्र नभई एउटा जीवित सौन्दर्यको रूपमा देखेको थियो ।
ज्याकारान्डा र शिरीषबीचको सांस्कृतिक भ्रम नेपाली साहित्यसँग पनि जोडिएको छ । प्रसिद्ध लेखिका पारिजातको चर्चित उपन्यास “शिरीषको फूल” नेपाली साहित्यको उत्कृष्ट कृतिहरूमध्ये एक मानिन्छ । समयक्रममा धेरै पाठकहरूले यस शीर्षकलाई वसन्तमा काठमाडौंका सडकमा देखिने बैजनी फूलसँग जोडेर हेर्न थाले । केही विद्वान्हरूका अनुसार यही कारणले पनि ज्याकारान्डालाई शिरीष मान्ने भ्रम अझ बलियो भएको हो । वास्तवमा उपन्यासमा उल्लेख गरिएको फूल मिमोसा परिवारको कोमल फूल हो, ज्याकारान्डा होइन । तर साहित्य, स्मृति र प्रकृतिबीचको यही रोचक मिश्रणले काठमाडौंको सांस्कृतिक कथालाई अझ समृद्ध बनाएको छ ।
यसको सांस्कृतिक महत्वबाहेक ज्याकारान्डाले वातावरणीय बहस पनि जन्माएको छ । वैज्ञानिकहरूले कहिलेकाहीँ यसलाई “सुन्दर तर आक्रामक” प्रजाति भनेर पनि वर्णन गर्छन् । किनभने यो रुख छिटो बढ्ने र विभिन्न प्रकारका माटोमा सजिलै अनुकूल हुने भएकाले नियन्त्रण नगरेमा चाँडै फैलिन सक्छ । वातावरणविद्हरूका अनुसार काठमाडौंको बदलिँदो मौसम, बढ्दो तापक्रम र तीव्र सहरीकरणले पनि ज्याकारान्डालाई फस्टाउन सहयोग गरेको छ । पहिले उपत्यकाको मौसम चिसो र कुहिरोले भरिएको हुन्थ्यो, बिहान जमिनमा शीतका थोपा देखिन्थे । तर, अहिले सवारीसाधन, भवन र मानवीय गतिविधि बढेसँगै सहरी ताप प्रभावले वातावरणमा परिवर्तन ल्याएको छ । यही परिवर्तनले केही विदेशी बिरुवाहरूलाई यहाँ सजिलै बढ्न सहयोग गरेको छ ।

यद्यपि, धेरै काठमाडौँवासीहरूले ज्याकारान्डालाई बाहिरी अथवा अवाञ्छित पाहुनाको रूपमा हेर्दैनन् । बरु यो सहरको वसन्तकालीन प्रतीकजस्तै बनिसकेको छ । फूलहरू झर्दा सडक किनारहरू नरम बैजनी कार्पेटले ढाकिएका जस्ता देखिन्छन् । मोटरसाइकल र कारका टायरहरूले ती फूलहरू कुल्चिरहेका हुन्छन्, पैदलयात्रीहरूको पाइलाले तिनीहरूलाई छरपस्ट पारिरहेको हुन्छ । तर, यदि कसैले बिहान सबेरै, भीडभाड सुरु हुनुअघि ती सडकहरू हेर्न पायो भने दृश्य लगभग जादुई लाग्छ । घामको पहिलो किरणसँगै रंगिने ती पंखुडीहरू मानौँ रातभर आकाशबाट झरेका बैजनी बादलका टुक्रा जस्तै देखिन्छन् ।
फोटोग्राफर, कलाकार र लेखकहरूका लागि त यो समय नव सिर्जनाको लागि प्रेरणादायी हुन्छ । बैजनी फूलहरूले उपत्यकाका ऐतिहासिक रातो इँटाका मन्दिरहरू, सेता स्तूपहरू र पुराना गल्लीहरूसँग अद्भुत संयोजन सिर्जना गर्छन् । बाटाहरूमा जब यी पंखुडीहरू हल्का–हल्का झर्छन्, त्यतिबेला समय नै केही क्षणका लागि रोकिएको जस्तो अनुभूति हुन्छ । पर्यटकहरूका लागि पनि यो दृश्य निकै आकर्षक हुन्छ । उनीहरूलाई लाग्छ मानौँ उनीहरू कुनै जीवित चित्रभित्र प्रवेश गरेका छन्, जहाँ प्रकृति र संस्कृति एकैसाथ नाचिरहेका छन् ।

तर, ज्याकारान्डाको सौन्दर्य धेरै दिन टिक्दैन । केही हप्तामै फूलहरू हराउँछन्, हाँगाहरू फेरि हरियालीले भरिन्छन्, र सडकका बैजनी कार्पेटहरू बिस्तारै गायब हुन्छन् । बाँकी रहन्छ त केवल रंग, सुगन्ध र क्षणिक सुन्दरताको सम्झना । डेढ सय वर्षभन्दा बढी समयदेखि दक्षिण अमेरिकाबाट आएको यो फूलले काठमाडौंसँग आफ्नो मौसमी उपहार बाँड्दै आएको छ । न पूर्ण रूपमा विदेशी, न पूर्ण रूपमा स्थानीय, ज्याकारान्डा आज सहरको परिवर्तनशील पहिचानको प्रतीक बनेको छ ।

त्यसैले हरेक वसन्तमा जब उपत्यकाको हावा फेरि न्यानो हुन थाल्छ, काठमाडौंका मुख्य सडकका बटुवाहरू अनायासै माथि हेर्छन् । रुखका हाँगामा फक्रिएका बैजनी फूलहरूले उनीहरूलाई सम्झाउँछन् कि सुन्दरता कहिलेकाहीँ अप्रत्यासित ठाउँबाट प्रकट हुन्छ भनेर । कुनै टाढाको महादेशबाट, कुनै पुरानो शताब्दीबाट वा कुनै कथाबाट । अनि त्यो सुन्दरता एकपटक सहरको मुटुमा बसिसकेपछि त्यसले समयसँगै नयाँ परम्परा र नयाँ स्मृतिहरू सिर्जना गरिरहन्छ भनेर ।