चीन–इरान सामरिक सहकार्यको चर्चाः  फारस खाडीमा शक्ति सन्तुलन फेरिने संकेत

काठमाडौँ। 

 मध्यपूर्वमा चुलिँदो द्वन्द्वबीच चीन–इरान सामरिक सहकार्यको विषयले नयाँ बहस जन्माएको छ। अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा विश्लेषकहरूले चीनले इरानलाई उन्नत हाइपरसोनिक एन्टी–सीप मिसाइल उपलब्ध गराएको हुन सक्ने दाबी सार्वजनिक गरेपछि समुद्री शक्तिको समीकरण फेरिन सक्ने आकलन गरिएको छ। यद्यपि यसबारे न त चीनले औपचारिक पुष्टि गरेको छ, न त इरानले स्पष्ट प्रतिक्रिया दिएको छ।

‘अपरेशन एपिक फ्युरी’ र अमेरिकी समुद्री उपस्थिति

संयुक्त राज्य अमेरिक र इजरेलबीचको संयुक्त सैन्य सहकार्यअन्तर्गत ‘अपरेशन एपिक फ्युरी’ जारी रहेको बताइएको छ। यस अभियानमा फारस खाडी र आसपासका सामरिक जलक्षेत्रमा अमेरिकी विमानवाहक पोतसहितका युद्धपोतहरूको उपस्थिति मजबुत बनाइएको स्रोतहरूको दाबी छ।

यदि इरानसँग वास्तवमै हाइपरसोनिक एन्टी–सीप क्षमताको मिसाइल पुगेको छ भने, ती मिसाइलहरू अमेरिकी विमानवाहक पोतजस्ता उच्च मूल्यका लक्ष्यका लागि प्रत्यक्ष चुनौती बन्न सक्छन्। हाइपरसोनिक हतियारहरू ध्वनिको गतिभन्दा धेरै गुणा तीव्र गतिमा उड्ने र उन्नत मोड क्षमतायुक्त हुने भएकाले परम्परागत प्रतिरक्षा प्रणालीलाई छल्न सक्ने जोखिम रहन्छ।

अमेरिकी नौसैनिक जहाजहरूमा प्रयोग हुने एजिस कम्ब्याट सिस्टम जस्ता उन्नत रक्षा प्रणालीहरू पनि यस्ता मिसाइलविरुद्ध पूर्ण रूपमा प्रभावकारी हुने र नहुनेबारे रक्षा विज्ञहरूबीच मतभेद देखिएको छ।

रेड सागर र यमनको चेतावनी

यसैबीच, यमनबाट गठबन्धनका सैन्य जहाजहरूलाई लक्षित गर्न सकिने चेतावनी आएको छ। रेड सागर क्षेत्र हुँदै विश्व व्यापारको महत्वपूर्ण हिस्सा आवतजावत हुने भएकाले त्यहाँको अस्थिरताले अन्तर्राष्ट्रिय ढुवानी र बीमा लागतमा तत्काल प्रभाव पार्न थालेको छ।

क्षेत्रीय सुरक्षा विश्लेषकहरूका अनुसार, यदि यमनस्थित समूहहरूले समुद्री मार्गमा प्रत्यक्ष आक्रमण बढाए भने, त्यसले फारस खाडी र रेड सागर दुवै क्षेत्रमा दोहोरो तनाव सिर्जना गर्नेछ।

ट्रम्पको दाबी र सामरिक बहस

अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले हालै इरानी सैन्य संरचना कमजोर पारिएको दाबी गरे पनि सम्भावित चिनियाँ प्रविधि सहयोगको चर्चाले उक्त दाबीमाथि प्रश्न उठाएको छ। केही सुरक्षा विज्ञहरूको भनाइमा, बाह्य प्रविधि सहयोगले इरानको मिसाइल तथा समुद्री प्रतिरक्षा क्षमतालाई दीर्घकालीन रूपमा मजबुत बनाइरहेको संकेत देखिन्छ।

व्हाइट हाउसले चीनको सम्भावित भूमिकाबारे औपचारिक प्रतिक्रिया नदिए पनि वाशिङ्टनस्थित कूटनीतिक वृत्तमा यस विषयमा गम्भीर छलफल भइरहेको अन्तर्राष्ट्रिय सञ्चारमाध्यमहरूले उल्लेख गरेका छन्।

ऊर्जा बजारमा झट्का

तनावको प्रत्यक्ष असर ऊर्जा बजारमा देखिन थालेको छ। साउदी अरेवीयाको रस तनुरा रिफाइनरी क्षेत्रमा अवरोध भएको खबरपछि कच्चा तेलको मूल्यमा उतारचढाव आएको छ। यस्तै, कतारको एलएनजी उत्पादनमा सम्भावित असरबारे चिन्ता व्यक्त गरिएको छ।

यदि समुद्री क्षेत्रमा प्रत्यक्ष भिडन्त चर्कियो भने, होर्मुज जलडमरू स्टेज अफ हर्मुज  जस्ता विश्व ऊर्जा आपूर्तिका मुख्य मार्गहरू प्रभावित हुन सक्छन्। यसले एसिया र युरोपेली बजारमा तेल तथा ग्यासको मूल्य अझै बढ्न सक्ने जोखिम विश्लेषकहरूले औँल्याएका छन्।

महाशक्ति स्तरको टकराबको जोखिम

रणनीतिक विश्लेषकहरूको चेतावनी स्पष्ट छ । यदि अमेरिकी मुख्य युद्धपोतहरू प्रत्यक्ष रूपमा निशाना बनाइए भने, त्यो क्षेत्रीय द्वन्द्वलाई महाशक्ति स्तरको टकरावमा रूपान्तरण गर्ने खतरा रहन्छ। चीन प्रत्यक्ष रूपमा संलग्न भएको पुष्टि भएमा, त्यसले केवल मध्यपूर्व मात्र होइन, इन्डो–प्यासिफिक क्षेत्रको शक्ति सन्तुलनमा समेत प्रभाव पार्न सक्छ।

हालसम्म सबै पक्षले प्रत्यक्ष भिडन्तबाट बच्न संयम अपनाइरहेको संकेत देखिए पनि सैन्य तयारी र बयानबाजीले तनाव घट्ने संकेत भने दिएको छैन।

मध्यपूर्वको वर्तमान परिस्थिति अब केवल क्षेत्रीय द्वन्द्वको विषयमा सीमित छैन। यो विश्व शक्ति सन्तुलन, ऊर्जा सुरक्षा, समुद्री मार्गको प्रभुत्व र महाशक्तिहरूबीचको सामरिक प्रतिस्पर्धासँग प्रत्यक्ष रूपमा गाँसिएको जटिल भूराजनीतिक खेलमा परिणत हुँदै गएको छ।

आगामी केही दिनमा आउने औपचारिक पुष्टि, कूटनीतिक प्रतिक्रिया र समुद्री क्षेत्रको वास्तविक गतिविधिले नै यस संकटको दिशा तय गर्ने देखिन्छ।