दल र नेतृत्वको यात्राः उपलब्धि, प्रभाव र अस्थिरताको कथा

काठमाडौं । 

नेपालको राजनीतिक सत्ता यात्रा: दल र नेतृत्वको लेखाजोखा नेपालको प्रजातान्त्रिक इतिहासलाई मुख्यतया तीन चरणमा विभाजन गर्न सकिन्छ: प्रजातन्त्रको पहिलो अभ्यास (२००७–२०१७), निर्दलीय पञ्चायत काल (२०१७–२०४६) र बहुदलीय प्रजातन्त्र तथा गणतन्त्र (२०४७–हालसम्म)।

१. नेपाली कांग्रेस (नेतृत्व र अवधि) नेपाली कांग्रेस नेपालको सबैभन्दा पुरानो र धेरै पटक सत्ताको नेतृत्व गर्ने दल हो। बीपी कोइराला: नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री। उनले वि.सं. २०१६ देखि २०१७ सम्म (करिब १८ महिना) नेतृत्व गरे। गिरिजाप्रसाद कोइराला: बहुदल आएपछि सबैभन्दा धेरै पटक (५ पटक) प्रधानमन्त्री बनेका नेता। उनले करिब १० वर्षभन्दा बढी समय सत्ताको बागडोर सम्हाले। शेरबहादुर देउवा: हालसम्म ५ पटक प्रधानमन्त्री भइसकेका देउवाले करिब ६ वर्षभन्दा बढी समय नेतृत्व गरेका छन्। कृष्णप्रसाद भट्टराई र सुशील कोइराला: भट्टराईले दुई पटक (अन्तरिम र निर्वाचित) गरी करिब २ वर्ष र सुशील कोइरालाले करिब २० महिना सत्ता सम्हाले। २. नेकपा (एमाले) एमाले नेपालको दोस्रो ठूलो शक्ति हो जसले पटक-पटक सत्ताको नेतृत्व गरेको छ।

मनमोहन अधिकारी: नेपालको पहिलो कम्युनिष्ट प्रधानमन्त्री। उनको ९ महिने कार्यकाल (२०५१–२०५२) निकै चर्चित मानिन्छ। केपी शर्मा ओली: दुई पटक प्रधानमन्त्री बनेका ओलीले करिब ४ वर्ष सत्ता सम्हाले। उनको दोस्रो कार्यकाल (२०७४ पछि) झण्डै ४० महिना लामो थियो। माधवकुमार नेपाल र झलनाथ खनाल: माधव नेपालले करिब २१ महिना र झलनाथ खनालले ७ महिना सत्ताको नेतृत्व गरे।

३. नेकपा (माओवादी केन्द्र) सशस्त्र द्वन्द्वबाट शान्तिपूर्ण राजनीतिमा आएपछि माओवादीले पनि महत्वपूर्ण समय सत्ता चलाएको छ। पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’: तीन पटक प्रधानमन्त्री बनेका प्रचण्डले कुल मिलाएर करिब ४ वर्ष सत्ताको नेतृत्व गरेका छन्। डा. बाबुराम भट्टराई: उनले करिब १८ महिना (२०६८–२०६९) सत्ता सम्हालेका थिए। कसको नेतृत्वमा सबैभन्दा राम्रो काम भयो? (एक समीक्षा) कुन नेताको कार्यकाल “राम्रो” थियो भन्ने कुरा राजनीतिक विचारधारा र प्राप्त उपलब्धिको आधारमा फरक-फरक हुन सक्छ। यद्यपि, ऐतिहासिक प्रभावका आधारमा निम्न कार्यकालहरूलाई महत्वपूर्ण मानिन्छ: क. बीपी कोइराला (आदर्श र जग) बीपी कोइरालाको १८ महिने कार्यकाललाई नेपालमा आधुनिकताको जग मानिन्छ।

उनले विर्ता उन्मूलन, वनको राष्ट्रियकरण र भूमिसुधार जस्ता क्रान्तिकारी कदम चालेका थिए। यदि २०१७ सालमा राजा महेन्द्रले ‘कु’ नगरेको भए नेपालको विकासको गति अर्कै हुने विश्लेषण गरिन्छ। ख. मनमोहन अधिकारी (लोककल्याणकारी राज्य) अल्पमतको सरकार भए पनि ९ महिनामा मनमोहन अधिकारीले “आफ्नो गाउँ आफैं बनाऔं” र “वृद्धभत्ता” जस्ता कार्यक्रम ल्याएर नेपालमा लोककल्याणकारी राज्यको अवधारणा स्थापित गरे। आज पनि एमालेको लोकप्रियताको मुख्य आधार यही ९ महिने कार्यकाललाई मानिन्छ।

ग. गिरिजाप्रसाद कोइराला (शान्ति प्रक्रिया र गणतन्त्र) २०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि गिरिजाप्रसाद कोइरालाले माओवादीलाई शान्ति प्रक्रियामा ल्याउन र देशलाई गणतन्त्र तर्फ लैजान खेलेको अभिभावकीय भूमिका अतुलनीय मानिन्छ। उनले राष्ट्रिय संकटका बेला लिएको अडानले नेपालमा ठूलो परिवर्तन सम्भव भयो। घ. बाबुराम भट्टराई (पूर्वाधार र विकास) काठमाडौंको सडक विस्तार र मेलम्ची खानेपानी आयोजनामा गति दिने काममा बाबुराम भट्टराईको कार्यकाललाई सकारात्मक रूपमा लिइन्छ। उनको समयमा आर्थिक वृद्धिका केही सूचकहरू उत्साहजनक थिए।

ङ. केपी शर्मा ओली (राष्ट्रियता र पूर्वाधार) नेपालको नयाँ नक्सा (चुच्चे नक्सा) जारी गर्ने र छिमेकी राष्ट्रसँगको सम्बन्धमा नयाँ आयाम थप्ने मामिलामा ओलीको कार्यकाल चर्चामा रह्यो। उनले कनेक्टिभिटी (सडक, रेल र सुरुङमार्ग) मा पनि विशेष जोड दिएका थिए। अस्थिरताको छायामा उपलब्धि नेपालको राजनीतिक इतिहासको सबैभन्दा ठूलो चुनौती अस्थिरता नै रह्यो। २००७ सालयता कुनै पनि प्रधानमन्त्रीले ५ वर्षको पूर्ण कार्यकाल पूरा गर्न पाएका छैनन्।

सुशासनको अभाव: सत्ता टिकाउन गरिने राजनीतिक सम्झौताले गर्दा सुशासन सधैं छायामा पर्यो। आर्थिक विकास: राजनीतिक परिवर्तन धेरै भए पनि आर्थिक समृद्धि र रोजगारी सिर्जनामा कुनै पनि नेतृत्व पूर्ण रूपमा सफल देखिएनन्। समग्रमा भन्नुपर्दा, बीपी कोइरालाले विचार दिए, मनमोहनले सामाजिक सुरक्षाको जग बसाले, गिरिजाप्रसादले शान्ति ल्याए र पछिल्लो समय पूर्वाधारमा बहस सुरु भयो। तर, जनताले अपेक्षा गरे अनुसारको भ्रष्टाचारमुक्त र समृद्ध नेपाल निर्माण गर्ने काममा भने सबै नेतृत्वको सामूहिक असफलता देखिन्छ।