कांग्रेसको किल्ला कि विकासको मरुभूमि? दोर्दी–१ भारतेको कथा

दोर्दी–१ भारतेको यथार्थ केवल एउटा गाउँको कथा होइन, यो वर्षौँदेखि राजनीतिक स्वार्थको चक्रमा फसेको, आश्वासनको भारी बोकेको, र विकासको नाममा ठगिएको भूगोलको जिउँदो दस्तावेज हो। यहाँ समय बित्यो, संरचना फेरियो, सरकार बदलियो, तर जनताको जीवन उस्तै रह्यो।

विशेषगरी नेपाली कांग्रेस को लामो प्रभाव रहेको यस क्षेत्रमा जनताको विश्वासलाई राजनीतिक पूँजी बनाइयो, तर त्यो विश्वासको बदलामा विकास दिन सकेन। यही कारणले आज भारतेको पीडा केवल भौगोलिक होइन—गहिरो राजनीतिक विश्वासघातको परिणाम बनेको छ। वर्षौँदेखि एउटै दलले यहाँ आफ्नो प्रभाव कायम राख्दै आएको छ।

चुनाव आउँछ, भाषण हुन्छ, वाचा गरिन्छ, “यसपटक विकास ल्याउँछौँ” भन्ने नारा दोहोरिन्छ। जनताले विश्वास गर्छन्, फेरि भोट दिन्छन्, फेरि जिताइन्छ। तर परिणाम? उही हिलाम्मे बाटो, उही अँध्यारो बत्ती, उही असुरक्षित पानी, उही रित्तिँदो गाउँ। यदि बारम्बार जितिरहँदा पनि परिवर्तन आउँदैन भने, त्यो असफलता होइन—त्यो नियतप्रति प्रश्न उठाउने विषय हो। ७ किलोमिटरको बाटो दशकौँदेखि उस्तै छ। वर्षको १० महिना गाडी चल्न नसक्ने अवस्था कुनै पनि लोकतान्त्रिक राज्यमा स्वीकार्य हुन सक्दैन।

बिरामी पर्दा अस्पताल पुग्न नसक्नु, बाटोमै जीवन जोखिममा पर्नु—यो केवल भौतिक समस्या होइन, यो राज्यको जिम्मेवारीको पूर्ण विफलता हो। र जब यस्तो आधारभूत समस्या वर्षौँसम्म समाधान हुँदैन, तब प्रश्न सिधै राजनीतिक नेतृत्वतर्फ जान्छ। किनकि विकासको प्राथमिकता निर्धारण गर्ने शक्ति उनीहरूकै हातमा हुन्छ। बिजुलीको अवस्था झन् विडम्बनापूर्ण छ। पोल गाडिएका छन्, तार तानिएका छन्, तर सेवा भरपर्दो छैन। हावा चल्नासाथ लाइन जाने, वर्षा लाग्नासाथ अँध्यारो हुने—यो आधुनिक नेपाल होइन, उपेक्षित भूगोलको चित्र हो।

खानेपानीमा बजेट आएको भनिन्छ, तर मुहान सुरक्षित गर्न नसक्दा वर्षायाममा पानी नै रोगको स्रोत बन्छ। यस्तो अवस्थामा बजेट खर्च भएको दाबी मात्र सुन्न पाइन्छ, परिणाम भने देखिँदैन। यसले जनताको मनमा स्वाभाविक रूपमा शंका जन्माउँछ—“यो बजेट वास्तवमै जनताका लागि खर्च भयो कि केवल कागजमा सीमित रह्यो?” यहाँको सबैभन्दा गम्भीर पक्ष भनेको राजनीतिक संस्कारको कमजोरी हो।

विकासलाई प्राथमिकता दिनुको सट्टा, चुनाव जित्नेलाई मात्र लक्ष्य बनाइयो। जनतालाई सहभागी बनाउनेभन्दा पनि, उनीहरूलाई प्रभावित बनाउने रणनीति अपनाइयो। यही कारणले भारतेलाई “भोट बैंक” को रूपमा प्रयोग गरिएको अनुभूति गहिरो बनेको छ। जनताको मतलाई अधिकारको रूपमा होइन, साधनको रूपमा हेर्ने प्रवृत्ति यहाँ प्रस्ट देखिन्छ। यदि एउटै राजनीतिक शक्तिले लामो समयसम्म नेतृत्व गरेको छ भने, त्यसले आफ्नो कामको हिसाब पनि दिनुपर्छ।

तर यहाँ हिसाबभन्दा बढी बहाना सुनिन्छ। “भूगोल गाह्रो छ”, “स्रोत सीमित छ”, “समय लाग्छ”—यी सबै वाक्यहरू बारम्बार दोहोरिन्छन्। तर प्रश्न उठ्छ—यदि स्रोत सीमित थियो भने, प्राथमिकता किन सही ठाउँमा दिइएन? यदि समय लाग्छ भने, दशकौँसम्म किन कुनै ठोस प्रगति देखिएन? हालका वडा अध्यक्षले प्रयास गरेका छन् भन्ने कुरा अस्वीकार गर्न सकिँदैन। तर उनी एक्ला छन्।

उनीसँग सीमित अधिकार छ, सीमित पहुँच छ। उनीले आवाज उठाए पनि, त्यो माथिल्लो तहसम्म पुग्दैन। यसले देखाउँछ—समस्या व्यक्ति होइन, शक्ति संरचना हो। तर त्यो शक्ति संरचना कसले नियन्त्रण गर्छ? फेरि त्यही राजनीतिक शक्तिको नाम आउँछ, जसले वर्षौँदेखि यहाँ नेतृत्व गर्दै आएको छ। गाउँ अहिले बिस्तारै रित्तिँदै गएको छ। घरहरू बन्द छन्, जङ्गलले ढाक्दै गएका छन्। युवाहरू विदेश गएका छन्। खेतबारी बाँझो छ। बदरले खेती गर्न दिँदैन। विद्यालयहरू बन्द भएका छन्।

स्वास्थ्य सेवा छैन। यस्तो अवस्थामा पनि यदि राजनीति मौन छ भने, त्यो केवल असफलता होइन—त्यो उपेक्षाको चरम रूप हो। शिक्षा क्षेत्रको अवस्था अत्यन्त चिन्ताजनक छ। ६ वटा विद्यालय बन्द भइसकेका छन्। बाँकी रहेको विद्यालय पनि जोखिममा छ। विद्यार्थी छैनन्, शिक्षक टिक्दैनन्। शिक्षा बिना कुनै पनि समाजको भविष्य सम्भव हुँदैन। तर यहाँ भविष्य नै क्रमशः बन्द हुँदै गएको छ। यदि नेतृत्वले शिक्षा जस्तो आधारभूत क्षेत्रमा ध्यान दिन सकेन भने, त्यसले आफ्नो प्राथमिकता स्पष्ट देखाउँछ।

स्वास्थ्य सेवा झन् कमजोर छ। बिरामी परेमा अस्पताल पुग्न नसक्ने अवस्था, सवारी साधनको अभाव, सहयोग गर्ने जनशक्तिको कमी—यी सबैले जनताको जीवन असुरक्षित बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा पनि यदि राजनीतिक नेतृत्वले तत्कालीन समाधान ल्याउन सकेन भने, त्यो केवल कमजोरी होइन—गम्भीर लापरवाही हो। भूगोललाई दोष दिने प्रवृत्ति अझै जारी छ। तर भूगोल कहिल्यै दोषी हुँदैन, व्यवस्थापन दोषी हुन्छ।

नेपालका अन्य पहाडी क्षेत्रहरूमा विकास सम्भव भएको छ भने, यहाँ किन सम्भव भएन? किनकि यहाँ प्राथमिकता विकास होइन, राजनीति बन्यो। यहाँ योजना होइन, प्रचार बढी भयो। यहाँ प्रतिबद्धता होइन, भाषण बढी भयो। अब सबैभन्दा ठूलो प्रश्न जनतासामु छ—के फेरि उही कथालाई निरन्तरता दिने? कि अब परिवर्तनको सुरुवात गर्ने? यदि जनताले फेरि पनि भावनामा बगेर निर्णय गरे भने, इतिहास उस्तै रहनेछ। तर यदि उनीहरूले कामको मूल्यांकन गरेर निर्णय गरे भने, परिवर्तन सम्भव छ।

नेपाली कांग्रेस जस्तो लामो इतिहास भएको दलबाट जनताले अपेक्षा बढी गर्नु स्वाभाविक हो। तर जब त्यो अपेक्षा पटक–पटक निराशामा परिणत हुन्छ, तब आलोचना पनि स्वाभाविक हुन्छ। आलोचना लोकतन्त्रको कमजोरी होइन—बलियो पक्ष हो। र आज भारतेको अवस्था हेर्दा, आलोचना मात्र होइन, गम्भीर पुनरावलोकन आवश्यक देखिन्छ। जनताको मत कुनै दलको निजी सम्पत्ति होइन।

त्यो अधिकार हो, जिम्मेवारी हो। यदि त्यो मतलाई केवल चुनाव जित्ने माध्यमको रूपमा प्रयोग गरिन्छ भने, त्यो लोकतन्त्रको अपमान हो। र यदि जनताले त्यसलाई सहन जारी राखे भने, त्यो अवस्था कहिल्यै बदलिँदैन। अब समय आएको छ—मौन तोड्ने, प्रश्न गर्ने, हिसाब माग्ने।

भोट बैंक होइन, विकासको केन्द्र बन्ने। आश्वासन होइन, परिणाम खोज्ने। दोर्दी–१ भारते अब प्रतीक्षामा बस्ने ठाउँ होइन। यो चेतनाको बिन्दु हो, जहाँबाट परिवर्तन सुरु हुन सक्छ। तर त्यो परिवर्तन स्वतः आउँदैन—त्यो जनताले नै ल्याउनुपर्छ। अब निर्णय स्पष्ट छ— फेरि उही विश्वास गर्ने, कि नयाँ उत्तर खोज्ने।