तेहरान।
इरानले विश्वका प्रमुख तेल आपूर्ति मार्गमध्ये एक होर्मुज स्ट्रेट बन्द गरिदिएको घोषणा गरेको छ। इरानको शक्तिशाली सैन्य निकाय इस्लामिक रिभोल्युशनरी गार्ड कोर्प्स (आईआरजीसी) ले खाडी क्षेत्रमा रहेका व्यापारिक तथा तेल बोकेका जहाजहरूलाई हाई–फ्रिक्वेन्सी रेडियो सन्देशमार्फत उक्त जलमार्ग प्रयोग नगर्न चेतावनी दिएको हो।
आईआरजीसीका एक अधिकारीलाई उद्धृत गर्दै इरानी सञ्चारमाध्यमहरूले रणनीतिक सुरक्षाको कारण देखाउँदै जलमार्ग अस्थायी रूपमा बन्द गरिएको जनाएका छन्। पछिल्ला दिनहरूमा बढेको सैन्य तनाव र क्षेत्रीय द्वन्द्वका बीच यो कदम चालिएको बताइएको छ। इरानले आफ्नो सार्वभौम सुरक्षा र प्रतिरक्षा हितलाई ध्यानमा राख्दै यस्तो निर्णय लिएको दाबी गरेको छ।
विश्व ऊर्जा आपूर्तिमा गम्भीर असर
होर्मुज जलमार्ग विश्वव्यापी तेल र ग्यास आपूर्तिका लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। यो साँघुरो समुद्री मार्गले फारसको खाडीलाई ओमानको खाडी हुँदै अरब सागरसँग जोड्छ। जलमार्गको उत्तरतर्फ इरान पर्दछ भने दक्षिणतर्फ ओमान र संयुक्त अरब इमिरेट्स अवस्थित छन्। खाडी वरपरका सबै देशहरू प्रमुख तेल उत्पादक भएकाले विश्व बजारमा निर्यात हुने ठूलो परिमाणको कच्चा तेल यही मार्गबाट ओसारपसार हुने गर्दछ।
विशेषज्ञहरूका अनुसार दैनिक विश्व तेल आपूर्तिको ठूलो हिस्सा होर्मुज हुँदै पार हुने भएकाले यसको बन्दले अन्तर्राष्ट्रिय बजारमा कच्चा तेलको मूल्यमा तीव्र उतारचढाव आउन सक्छ। ऊर्जा आयातमा निर्भर राष्ट्रहरूमा चिन्ता बढेको छ भने सेयर बजार र ढुवानी क्षेत्र पनि प्रभावित हुन थालेको संकेत देखिएको छ।
भौगोलिक र सामरिक महत्व
करिब १६७ किलोमिटर लामो होर्मुज जलमार्गका दुवै मुख करिब ५० किलोमिटर चौडा छन्, जबकि सबैभन्दा साँघुरो भाग लगभग ३३ किलोमिटर मात्र चौडा छ। समुद्री आवागमनका लागि यहाँ करिब तीन किलोमिटर चौडाइको शिपिङ लेन निर्धारण गरिएको छ, जसले ठूला तेल ट्यांकर र मालवाहक जहाजहरूको आवागमनलाई सम्भव बनाउँछ। यसको भौगोलिक साँघुरोपन नै यसलाई सामरिक रूपमा अत्यन्त संवेदनशील बनाउँछ।
इतिहासमा पटक–पटक तनावका बेला इरानले होर्मुज बन्द गर्ने चेतावनी दिँदै आएको थियो। तर पूर्ण रूपमा आवागमन अवरुद्ध गरिएको घोषणा विरलै गरिएको छ। यसपटकको निर्णयले क्षेत्रीय शक्तिसन्तुलन र विश्व ऊर्जा सुरक्षामा प्रत्यक्ष प्रभाव पार्न सक्ने विश्लेषण गरिएको छ।
अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिक्रिया
खाडी क्षेत्रका देशहरूले उच्च सतर्कता अपनाएका छन्। संयुक्त अरब इमिरेट्स र ओमानले आफ्नो समुद्री सुरक्षा संयन्त्र सक्रिय बनाएका छन् भने विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय नौसैनिक शक्तिहरूले पनि अवस्था नजिकबाट नियालिरहेका छन्। अमेरिकी र युरोपेली स्रोतहरूले ऊर्जा आपूर्ति सुनिश्चित गर्न वैकल्पिक मार्गहरूको खोजी तीव्र बनाइएको संकेत दिएका छन्।
अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा बजारमा कच्चा तेलको भाउ उकालो लाग्ने प्रारम्भिक संकेत देखिएको छ। ढुवानी बीमा दर बढ्न थालेको र केही जहाजहरूले आफ्नो मार्ग परिवर्तन गर्न थालेको बताइएको छ।
क्षेत्रीय द्वन्द्व थप चर्किने संकेत
पछिल्ला सैन्य आक्रमण र प्रतिआक्रमणको श्रृंखलाबीच इरानको यो कदमलाई रणनीतिक दबाब सिर्जना गर्ने प्रयासका रूपमा हेरिएको छ। विश्लेषकहरू भन्छन्, यदि जलमार्ग लामो समयसम्म बन्द रह्यो भने यसले विश्व अर्थतन्त्रमा ठूलो झट्का दिन सक्छ र क्षेत्रीय द्वन्द्वलाई थप व्यापक बनाउन सक्छ।
हालसम्म जलमार्ग पूर्ण रूपमा अवरुद्ध भएको स्वतन्त्र अन्तर्राष्ट्रिय पुष्टि भने सार्वजनिक भएको छैन। तर इरानको चेतावनीपछि धेरै जहाजहरूले प्रतीक्षा र पुनःमार्ग निर्धारणको रणनीति अपनाएको जनाइएको छ। स्थिति जटिल बन्दै जाँदा विश्व समुदायले संयमता र कूटनीतिक समाधानको आवश्यकता औंल्याइरहेको छ।
प्रतिक्रिया