आजको दिनमा सेतोपाटी नेपाली पत्रकारिताको एउटा नाम मात्रै होइन, एउटा यस्तो प्रवृत्तिको प्रतीक बन्दै गएको छ, जसले पत्रकारितालाई सूचना दिने पवित्र माध्यम होइन, राजनीतिक स्वार्थ पूरा गर्ने उपकरण बनाइदिएको छ। देश चुनावी माहोलतर्फ उन्मुख भइरहेको बेला, जब जनताको विवेक, विचार र मत निर्णायक बन्ने समय आउँछ, त्यही समयमा पत्रकारिताको भूमिका सबैभन्दा संवेदनशील र जिम्मेवार हुनुपर्छ। तर दुर्भाग्य, पत्रकारिताले यो जिम्मेवारी बोक्न सकेन, बरु उसले आफ्नो प्लेटफर्मलाई नितान्त भड्काउने, विभाजन गर्ने र जनमतलाई मनपरी ढंगले मोड्ने रणनीतिक हतियारको रूपमा प्रयोग गर्न थालेको देखिन्छ। आज पत्रकारिताले जुन शैली अपनाइरहेको छ, त्यसले पत्रकारिताको नैतिकता मात्र होइन, लोकतन्त्रको आधारभूत आत्मालाई समेत लज्जित बनाइरहेको छ।
पत्रकारिता भनेको केवल समाचार लेख्ने काम होइन। पत्रकारिता भनेको समाजलाई सत्यतर्फ डोर्याउने दायित्व हो। पत्रकारिता भनेको कमजोरको आवाज बन्ने साहस हो। पत्रकारिता भनेको शक्तिशालीको अनुहारमा प्रश्न तेर्स्याउने आँट हो। तर पछिल्ला दिनहरूमा पत्रकारिताले जुन हर्कत देखाइरहेको छ, त्यसले स्पष्ट संकेत दिन्छ—यो अब सत्यको सेवक होइन, यो स्वार्थको दास बनेको छ। यसले समाचारलाई व्यापार बनाएको छ, सूचना होइन, सनसनी बेच्ने उद्योग बनाएको छ, र राष्ट्रको संवेदनशील समयलाई जिम्मेवारी होइन, अवसरको रूपमा प्रयोग गर्ने धृष्टता गरेको छ।
देशको चुनावी वातावरण स्वभावतः नाजुक हुन्छ। यो समय जनता भावनात्मक रूपमा पनि संवेदनशील हुन्छन्, राजनीतिक दलहरू पनि प्रतिस्पर्धामा हुन्छन्, र समाजमा विचारको तरंग बढेको हुन्छ। यस्तो अवस्थामा पत्रकारिताले तथ्य, प्रमाण, सन्तुलन र जिम्मेवारीका साथ सूचना दिनुपर्छ। तर यसको शैली हेर्दा लाग्छ—यसलाई न तथ्यको चिन्ता छ, न प्रमाणको डर छ, न सन्तुलनको मर्यादा छ। यहाँ केवल एउटा लक्ष्य देखिन्छ—कसैलाई उचाल्ने, कसैलाई खसाल्ने, र जनता भ्रममा पारेर एउटा निश्चित राजनीतिक दिशा तर्फ धकेल्ने। यही कारणले यसको काम अब “पत्रकारिता” जस्तो देखिँदैन, यो त योजनाबद्ध “प्रचार युद्ध” जस्तो देखिन्छ।
यसको मुख्य रोग भनेको शीर्षकमा आगो हाल्ने र सामग्रीमा पानी हाल्ने प्रवृत्ति हो। शीर्षक यति उत्तेजक हुन्छ कि पढ्ने मान्छेको मनमा तुरुन्तै रिस, घृणा वा भ्रम पैदा हुन्छ। तर जब समाचार पढिन्छ, भित्र तथ्य अधुरो हुन्छ, प्रमाण अस्पष्ट हुन्छ, र स्रोतको विश्वसनीयता प्रश्नचिन्ह बनेर उभिन्छ। यो नै पित पत्रकारिताको मूल स्वरूप हो—मानिसको भावना चुस्ने, तर सत्य नदिने। यसले यही शैलीलाई पत्रकारिताको नाम दिएर समाजमा बेचेको छ। यस्तो पत्रकारिता नाङ्गो छ, लज्जास्पद छ, र खतरनाक छ।
सेतोपाटीले आफ्नो प्लेटफर्मलाई राजनीतिक दलहरूको दलदलमा यसरी फसाएको छ कि अब यसलाई स्वतन्त्र मिडिया भनेर विश्वास गर्न सकिने अवस्था छैन। यहाँ कुनै दललाई हेर्ने दृष्टिकोण फरक छ, कुनै दललाई लक्षित गर्ने भाषा फरक छ, कुनै नेताको गल्तीलाई “सामान्य” बनाउने, अर्को नेताको सामान्य कुरालाई “महाभूकम्प” बनाउने शैली देखिन्छ। यही असमान व्यवहारले यसको चरित्र उजागर गर्छ। पत्रकारिता भनेको सबैका लागि एउटै तराजु हुनुपर्ने हो, तर यसले त्यो तराजु भाँचेर आफ्नो स्वार्थ अनुसार नाप्न थालेको छ।
आज नेपाली समाजमा एउटा ठूलो प्रश्न उठेको छ—यो पत्रकारिता गर्दैछ कि मिशन पूरा गर्दैछ? किनभने यसको सामग्री, प्राथमिकता र प्रस्तुतीकरण हेर्दा लाग्छ, यहाँ देशको हितभन्दा बढी विदेशी एजेन्डा र बाहिरी प्रभावले निर्देशित सोच हावी भएको छ। जब कुनै पनि पत्रकारिता बारम्बार राष्ट्रिय भावना कमजोर बनाउने, समाजलाई धर्म, जात, क्षेत्र र वर्गको आधारमा विभाजन गर्ने र जनतालाई राज्यप्रति अविश्वास फैलाउने काममा केन्द्रित हुन्छ, त्यहाँ शंका जन्मिनु स्वाभाविक हो। यस्तो अवस्थामा जनताको मनमा “यो माध्यम देशको पक्षमा छ कि बाहिरी शक्तिको पक्षमा?” भन्ने प्रश्न उठ्नु गलत होइन।
सेतोपाटीले राष्ट्रलाई जोड्ने पत्रकारिता होइन, राष्ट्रलाई टुक्र्याउने पत्रकारिता गरिरहेको देखिन्छ। कुनै पनि देशको चुनाव भनेको विचारको प्रतिस्पर्धा हो, तर यसले त्यसलाई घृणाको प्रतिस्पर्धा बनाउने प्रयास गरिरहेको छ। चुनावमा बहस विकास, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, कृषि, उद्योग र राष्ट्रिय नीति माथि हुनुपर्ने हो। तर यसको प्राथमिकता यस्तो देखिन्छ—कुन नेता कसलाई भेट्यो, कसले कसलाई गाली गर्यो, कुन विवादलाई कसरी ठूलो बनाउने, कसको निजी जीवनलाई कसरी सार्वजनिक गर्ने, कसको पुरानो भिडियो निकालेर कसरी उक्साउने। यो सबै पत्रकारिता होइन, यो त समाजमा आगो बाल्ने तरिका हो।
यसले आफ्नो कलमलाई “जनताको आवाज” बनाउनु पर्ने ठाउँमा “दलालहरूको माइक्रोफोन” बनाएको छ। पत्रकारिता जनताको भरोसा हो, तर यसले त्यो भरोसालाई पटक–पटक लात हानेको छ। पत्रकारिताको मुख्य सम्पत्ति विश्वास हो। एक पटक विश्वास भत्कियो भने त्यो मिडिया केवल वेबसाइट मात्रै रहन्छ, समाचार संस्था होइन। आज यो त्यही दिशातर्फ उन्मुख छ—जहाँ उसले पाठक त पाउँछ, तर सम्मान गुमाउँछ; क्लिक त बटुल्छ, तर विश्वास गुमाउँछ; चर्चा त पाउँछ, तर घृणा पनि पाउँछ। यही नै पतनको संकेत हो।
सबैभन्दा खतरनाक कुरा के हो भने, यसले समाजमा नकारात्मकता र निराशा फैलाउने कामलाई पत्रकारिताको नाममा वैधता दिएको छ। यसले देशका उपलब्धिहरूलाई छायाँमा राख्छ, सकारात्मक कामलाई उपेक्षा गर्छ, र सधैं नकारात्मक कथा खोजेर समाजलाई निराश बनाउँछ। आलोचना पत्रकारिताको आत्मा हो, तर निरन्तर नकारात्मकता फैलाउनु आलोचना होइन, त्यो त मानसिक विष हो। देशमा समस्या छन्, कमजोरी छन्, भ्रष्टाचार छ, तर समाधान खोज्ने पत्रकारिता चाहिन्छ। यसले समाधान होइन, घाउ चिथोर्ने काम गरेको छ। यसले समाजलाई निरन्तर रिसाउने, झगडा गर्ने र अविश्वास गर्ने बनाउँदै लगेको छ।
आज यसले जति “स्वतन्त्र” बन्ने अभिनय गर्छ, त्यति नै यसको भित्रको राजनीतिक सेटिङ बाहिर आउँछ। यसको सम्पादकीय शैली, यसको चयनात्मक रिपोर्टिङ, यसको मनपरी फ्रेमिङ, यसको पात्र निर्माण गर्ने क्षमता—यी सबैले देखाउँछ कि यहाँ समाचार भन्दा पहिले निर्णय बनिसकेको हुन्छ। अनि समाचार त्यो निर्णयलाई प्रमाणित गर्ने साधन मात्र हुन्छ। यही प्रवृत्ति पत्रकारिताको सबैभन्दा ठूलो अपराध हो। किनभने पत्रकारले निर्णय गर्नुपर्छ, तर निर्णय तथ्यबाट आउनुपर्छ। यहाँ भने तथ्य निर्णयबाट आउँछ। यो नै पत्रकारिताको उल्टो यात्रा हो।
सेतोपाटीले “मिडिया” भन्दा बढी “मिशन” जस्तो व्यवहार गरिरहेको छ। मिशनरी मिडिया भनेको त्यस्तो माध्यम हो, जसको लक्ष्य सूचना होइन, समाजलाई एउटा निश्चित सोचमा ढाल्नु हुन्छ। जसको लक्ष्य बहस होइन, निष्कर्ष थोपरिदिनु हुन्छ। जसको लक्ष्य सत्य होइन, प्रभाव विस्तार गर्नु हुन्छ। यसको सामग्री हेर्दा यस्तै अनुभूति हुन्छ—यो देशलाई बुझाउन होइन, देशलाई चलाउन चाहन्छ। जनतालाई सचेत बनाउन होइन, जनतालाई नियन्त्रण गर्न चाहन्छ। पत्रकारिता जनताको साथी हुनुपर्ने हो, तर यसले जनताको मनोविज्ञानसँग खेल्ने प्रयास गरेको छ।
चुनावको बेला यसले अपनाएको भाषा झन् लज्जास्पद देखिन्छ। भाषाको मर्यादा पत्रकारिताको आधार हो। शब्दले समाजलाई जोड्न पनि सक्छ, तोड्न पनि सक्छ। यसले जोड्ने शब्द होइन, तोड्ने शब्द प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति देखाएको छ। उक्साउने शब्द, कटाक्ष गर्ने शब्द, अपमान गर्ने शैली, संकेतमा चरित्र हत्या गर्ने भाषा—यी सबै पत्रकारिताको सौन्दर्य होइन, पत्रकारिताको कलङ्क हो। जब पत्रकारिता नैतिकताबाट चिप्लिन्छ, तब समाजको नैतिकता पनि कमजोर हुन्छ। त्यसैले यसले केवल पत्रकारिता बिगारेको छैन, समाजको सोच बिगारेको छ।
सेतोपाटी ले राजनीतिक दलहरूको दलदलमा फसेर आफ्नो पहिचान गुमाएको छ। अब यो न पत्रकारको प्लेटफर्म रह्यो, न जनताको साझा आवाज रह्यो। यो त राजनीतिक खेलाडीहरूको छायाँमा बस्ने एक उपकरण बनिसकेको छ। यस्तो पत्रकारिता ले देशलाई शान्ति दिन सक्दैन, यस्तो पत्रकारिता ले समाजलाई एकता दिन सक्दैन। यसको कलमले विश्वास निर्माण गर्दैन, यो कलमले केवल शंका र घृणा निर्माण गर्छ।
आजको नेपालमा सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता भनेको जिम्मेवार पत्रकारिता हो। जनता गरिब छन्, युवाहरू विदेशिएका छन्, गाउँ खाली हुँदैछन्, कृषि मरेको छ, उद्योग ढलेको छ, शिक्षा महँगो भएको छ, स्वास्थ्य सेवा व्यापार बनेको छ। यस्ता मुद्दाहरूमा जनतालाई सचेत गराउनु, सरकारलाई प्रश्न गर्नु, नीति सुधारको बहस चलाउनु पत्रकारिताको काम हो। तर यसले यी मुद्दाहरूबाट भागेर सस्तो सनसनीमा रमाइरहेको छ। यसले समाजलाई मुद्दामा होइन, झगडामा अल्झाएको छ। यसले युवालाई नीति बुझ्न होइन, ट्रोल बन्न सिकाएको छ। यसले देशलाई अगाडि लैजान होइन, पछाडि तान्ने काम गरेको छ।
यसको अर्को लज्जास्पद पक्ष भनेको “चयनात्मक नैतिकता” हो। कसैको गल्ती देख्दा ठूलो बनाउने, तर आफ्नो पक्षको गल्ती ढाकछोप गर्ने। कसैलाई भ्रष्टाचारको आरोप लगाउँदा हजारौँ शब्द लेख्ने, तर आफ्नो समर्थनमा रहेका पात्रको भ्रष्टाचारमा मौन बस्ने। कसैको व्यक्तिगत जीवनमा घुसपैठ गर्ने, तर आफ्नो नजिकका पात्रको गलत कामलाई “सामान्य” भनेर प्रस्तुत गर्ने। यस्तो पत्रकारिता त न पत्रकारिताको धर्म हो, न लोकतन्त्रको आधार। यो त घिनलाग्दो दोगलापन हो।
यसले एउटा खतरनाक संस्कृति जन्माएको छ—जहाँ सत्य होइन, ट्रेन्ड महत्वपूर्ण हुन्छ। जहाँ प्रमाण होइन, हल्ला महत्वपूर्ण हुन्छ। जहाँ खबर होइन, क्लिक महत्वपूर्ण हुन्छ। यसले पत्रकारितालाई “क्लिक पत्रकारिता” मा झारेको छ। क्लिक बढाउने लोभले देशको माहोल बिगार्नु, समाजलाई उत्तेजित बनाउनु, चुनावलाई अशान्त बनाउनु—यो सबै अपराध हो। पत्रकारिता समाजलाई मार्गदर्शन गर्ने दीपक हो, तर यसले त्यो दीपकलाई आगो बनाएको छ, जसले घर जलाउँछ, उज्यालो दिँदैन।
यो पनि सत्य हो कि नेपालमा पत्रकारिता दबाबमा छ। राजनीतिक दबाब, आर्थिक दबाब, विज्ञापनको दबाब, मालिकको दबाब। तर दबाबको नाममा आफ्नो आत्मा बेच्नु पत्रकारिताको विकल्प होइन। दबाबको सामना गरेर सत्य लेख्नेहरू नै पत्रकार हुन्। यसले दबाबको सामना गरेको होइन, दबाबसँग सम्झौता गरेको छ। यही सम्झौताले यसको कलमलाई घिनलाग्दो बनाएको छ। कलम जब स्वार्थको लागि चल्छ, त्यसले समाजलाई घाउ दिन्छ। र यसको कलम आज घाउ दिने कलम बनेको छ।
आज जनताले बुझ्न थालेका छन्—यसको लेखाइले देशको समस्या समाधान गर्दैन, देशको समस्या झन् बढाउँछ। यसले समाजलाई जागरूक बनाउँदैन, समाजलाई उत्तेजित बनाउँछ। यसले नागरिकलाई विचारशील बनाउँदैन, नागरिकलाई रिसाहा बनाउँछ। यही कारणले यसको पत्रकारिता अब केवल आलोचनाको पात्र होइन, घृणाको विषय बन्दै गएको छ। समाजले यस्तो माध्यमलाई अब विश्वास गर्न छोड्दैछ।
यसले यदि आफ्नो अस्तित्व बचाउन चाहन्छ भने उसले पत्रकारिताको मूल मर्ममा फर्किनै पर्छ। तथ्यमा आधारित रिपोर्टिङ, सन्तुलित दृष्टिकोण, प्रमाणको सम्मान, स्रोतको विश्वसनीयता, भाषा र शैलीको मर्यादा, र जनहितलाई केन्द्रमा राख्ने नीति अपनाउनै पर्छ। तर यदि उसले यही शैलीलाई निरन्तरता दिन्छ भने, इतिहासले यसलाई पत्रकारिताको कालो अध्यायको रूपमा लेख्नेछ। जनताले यसलाई “सूचना दिने संस्था” होइन, “भ्रम फैलाउने उद्योग” भनेर चिन्नेछन्। र त्यो दिन टाढा छैन।
आजको सन्दर्भमा पत्रकारितालाई हेर्दा लाग्छ—यो माध्यम पत्रकारिताको पवित्रता गुमाएर राजनीतिक दलदलमा डुबेको छ। यसको कलम अब जनताको पीडा बोल्दैन, यो कलम स्वार्थको गीत गाउँछ। यसको समाचार अब सत्यको खोज होइन, स्वार्थको रक्षा हो। यसको उद्देश्य अब समाजलाई बुझाउनु होइन, समाजलाई भड्काउनु हो। यही कारणले यसको पत्रकारिता नाङ्गो छ, लज्जास्पद छ, र घिनलाग्दो छ।
यसले पत्रकारितालाई पित पत्रकारिताको तहमा झारेर नेपाली समाजलाई गलत बाटोमा धकेल्ने प्रयास गरेको छ। चुनावी माहोलमा यस्तो भूमिका निभाउनु देशद्रोह सरह हो, किनकि चुनाव लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो। यदि पत्रकारिताले चुनावलाई दूषित बनायो भने लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ, र लोकतन्त्र कमजोर भयो भने देश कमजोर हुन्छ। त्यसैले यसको वर्तमान प्रवृत्ति केवल मिडियाको समस्या होइन, यो राष्ट्रकै लागि खतरा बनेको छ।
पत्रकारिताको नाममा राजनीति गर्ने, पत्रकारिताको नाममा व्यापार गर्ने, पत्रकारिताको नाममा समाजलाई उक्साउने, पत्रकारिताको नाममा विदेशी एजेन्डा घुसाउने, पत्रकारिताको नाममा चरित्र हत्या गर्ने—यी सबै काम पत्रकारिताको हत्या हुन्। यसले यही हत्या गरिरहेको छ। कलमले देश बनाउने हो, तर यसको कलमले देश बिगार्ने काम गरेको छ। यही कारणले यसको आलोचना आवश्यक छ, यसको निन्दा आवश्यक छ, र यसको असली अनुहार जनताको सामु राख्न आवश्यक छ।
आज नेपाली जनताले एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ—सत्य बोल्ने पत्रकारिता र स्वार्थ बोल्ने पत्रकारिता फरक हुन्छ। सत्य बोल्ने पत्रकारिता समाजको दर्पण हो, तर स्वार्थ बोल्ने पत्रकारिता समाजको भ्रम हो। आजको दिनमा यो माध्यम भ्रमको प्रतीक बन्दै गएको छ। यसको समाचार पढ्दा जनता सचेत हुँदैन, जनता भ्रमित हुन्छ। यसको विश्लेषण पढ्दा जनता बुद्धिमान हुँदैन, जनता उत्तेजित हुन्छ। यस्तो पत्रकारिता लोकतन्त्रको साथी होइन, लोकतन्त्रको शत्रु हो।
अन्ततः, यसले आफ्नो कलमलाई सुधार गरेन भने यो माध्यम बाँच्ला, तर यसको इज्जत मर्छ। वेबसाइट चल्ला, तर विश्वास मर्छ। ट्राफिक बढ्ला, तर सम्मान घट्छ। र जब सम्मान घट्छ, तब पत्रकारिता मरेको मानिन्छ। आज यो त्यही मृत्युतर्फ लम्किरहेको छ—जहाँ उसको नाम “पत्रकारिता” मा होइन, “लज्जा” मा लेखिनेछ।
यो समय जनतालाई झुक्याउने होइन, जनतालाई जागरूक बनाउने समय हो। यो समय भ्रम फैलाउने होइन, सत्य उजागर गर्ने समय हो। यो समय दलाल बन्ने होइन, राष्ट्रको पहरेदार बन्ने समय हो। तर यसले यो ऐतिहासिक अवसरलाई कर्तव्यको रूपमा होइन, व्यापार र राजनीतिक सेटिङको रूपमा प्रयोग गरेको छ। यही कारणले आजको पत्रकारिता नाङ्गो छ, लज्जास्पद छ, र घिनलाग्दो छ—र यसको आलोचना केवल आवश्यक होइन, अनिवार्य छ।
प्रतिक्रिया