धादिङ।
बाढीको पानी घट्यो। खोलाको बहाव केही शान्त भयो। सडकमा गाडी गुड्न थाले, बजारमा चहलपहल पनि फर्कियो। तर, धादिङको गजुरी र गल्छीका केही घरमा भने समय अझै रोकिएजस्तै छ। ती घरमा अब पहिलेझैँ हाँसो सुनिँदैन, परिवारका सदस्यको पर्खाइमा ढोका खुल्दैन। कतै आमाको काख रित्तिएको छ, कतै श्रीमतीको सिउँदो उजाडिएको छ, कतै छोराछोरीले बाबुको अनुहार हेर्न नपाउने भएका छन्। भोटेकोसी र त्रिशूलीको बाढीले उनीहरूका आफन्त मात्रै बगाएन, बाँच्ने आधार, भरोसा र भविष्यका सपना पनि सँगै बगाएर लग्यो।
गल्छी गाउँपालिका–८ का राजु सुनारको परिवारमा अहिले यस्तै अँध्यारो छाएको छ। बिहान करिब ५ बजे सामान किन्न बेत्रावतीतर्फ निस्किएका राजुले घर छाड्दा परिवारलाई आफू कहिल्यै नफर्किने गरी बिदा हुँदै छु भन्ने थाहा थिएन। घरबाट निस्किएका मानिस साँझ फर्किएलान्, परिवारसँगै बस्लान् र भोलिको दिन फेरि सामान्य रूपमा बित्ला भन्ने अपेक्षा स्वाभाविक थियो। तर, भोटेकोसीको बाढीमा परेर राजुको ज्यान गयो। उनको शव चितवनमा फेला पर्यो।
राजुकी पत्नी, छोरा र छोरीका लागि त्यो दिनले जीवनको अर्थ नै बदलिदियो। घरको मुख्य आम्दानीको स्रोत गुम्यो। पर्याप्त जग्गाजमिन नभएको परिवार यसअघि पनि सामान्य जीविकोपार्जनका लागि संघर्ष गरिरहेको थियो। अब घरखर्च कसरी चलाउने, छोराछोरीलाई कसरी हुर्काउने र उनीहरूको भविष्य कसरी सुरक्षित गर्ने भन्ने प्रश्नले परिवारलाई घेरेको छ। पतिको वियोगमा शोक मनाउनुपर्ने पत्नीमाथि नै परिवारको जिम्मेवारी थपिएको छ। बाबुको माया र साथ खोजिरहेका छोराछोरीले अब उनको अनुपस्थितिसँगै जीवनका कठिनाइ पनि सामना गर्नुपर्नेछ।
राजुको परिवारको पीडा एउटा प्रतिनिधि कथा मात्रै हो। भोटेकोसी र त्रिशूलीमा आएको बाढीले धादिङका विभिन्न परिवारमा यस्तै असह्य रिक्तता छाडेको छ। कसैले जवान छोरा गुमाएका छन्, कसैले जीवनसाथी, कसैले बाबु त कसैले सानी छोरी। कसैका लागि सन्तान बुढेसकालको सहारा थियो, कसैका लागि पति परिवार चलाउने एकमात्र आधार। बाढीले एकैपटक ती सबै सम्बन्ध र तिनीसँग जोडिएका आशाहरू खोसिदिएको छ।
छोरा गुमाएका वृद्ध आमाबुवाका लागि सन्तानको मृत्यु जीवनकै सबैभन्दा ठूलो चोट बनेको छ। बुढेसकालमा सहारा बन्ला, दुःखसुखमा साथ देला र आफू अशक्त हुँदा हेरचाह गर्ला भन्ने आशा अब सम्झनामा सीमित भएको छ। पति गुमाएका महिलाका लागि प्रियजनको वियोगसँगै परिवारको जिम्मेवारी एक्लै सम्हाल्नुपर्ने बाध्यता थपिएको छ। बाबु गुमाएका बालबालिकाका लागि भने यो पीडा आजको आँसुमा मात्र सीमित रहने छैन; उनीहरू हुर्किंदै जाँदा जीवनका हरेक मोडमा बाबुको अभाव महसुस गर्नुपर्नेछ।
बाढीमा बेपत्ता भएका आफन्तको खोजी गर्नु आफैंमा पीडादायी प्रक्रिया हो। शव भेटिएका परिवारले कम्तीमा अन्तिम संस्कार गरेर प्रियजनलाई बिदाइ गर्न पाए। तर, शव नभेटिएका परिवारका लागि प्रतीक्षा र अनिश्चितता झन् लामो बन्यो। दिन बिते, खबर आएन। आफन्त फर्केर आउने आशा र उनी अब कहिल्यै नफर्किने कठोर यथार्थबीच परिवारका सदस्यहरू छटपटाइरहे। अन्ततः कुनै खबर नआएपछि कतिपयले कुशको शव बनाएर अन्तिम संस्कार गर्नुपर्यो। संस्कार सम्पन्न भए पनि मनले स्विकार्न नसकेको वियोग र आफन्त फर्केर आउने झिनो आशा सजिलै मेटिँदैन।
यस्ता परिवारको पीडा आँसु र सम्झनामा मात्र सीमित छैन। यससँगै दैनिक जीवन चलाउने चुनौती पनि जोडिएको छ। परिवारको मुख्य कमाउने सदस्य गुमेपछि घरखर्च, बालबालिकाको पढाइ, उपचार र अन्य आवश्यकताका लागि पैसा जुटाउनु कठिन हुन्छ। पति गुमाएका महिलाले घरको जिम्मेवारी सम्हाल्दै आयआर्जनको बाटो खोज्नुपर्ने हुन्छ। वृद्ध आमाबुवाले नियमित औषधिउपचारका लागि आर्थिक स्रोत जुटाउन संघर्ष गर्नुपर्छ। बालबालिकाको पढाइ बीचमै रोकिने वा आवश्यक सामग्री जुटाउन नसक्ने अवस्था आउन सक्छ। प्रियजनको वियोग सहन नपाउँदै परिवारले आर्थिक संकटसँग पनि जुध्नुपर्ने अवस्था बनेको छ।
यस्तो अवस्थामा तत्काल राहत आवश्यक छ, तर राहतले मात्र उनीहरूको जीवन सहज बन्दैन। परिवारको मुख्य कमाउने सदस्य गुमाएका घरपरिवारको अवस्था पहिचान गरी दीर्घकालीन पुनर्स्थापनाको योजना बनाउनुपर्छ। पति गुमाएका महिलालाई सीपमूलक तालिम, रोजगारी र आयआर्जनका अवसर उपलब्ध गराउनुपर्छ। बाबु गुमाएका बालबालिकाको पढाइ निरन्तर राख्न छात्रवृत्ति र शैक्षिक सहयोग सुनिश्चित गर्नुपर्छ। वृद्ध आमाबुवालाई सामाजिक सुरक्षा र नियमित स्वास्थ्य सेवाको पहुँचमा ल्याउनुपर्छ। आफन्त गुमाएका परिवारका सदस्यलाई आवश्यकताअनुसार मनोसामाजिक परामर्श उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
विशेषगरी परिवारको मुख्य सहारा गुमाएका घरपरिवारलाई राहतको सूचीमा नाम समावेश गरेर मात्र राज्यको दायित्व पूरा हुँदैन। उनीहरूको आर्थिक अवस्था, बालबालिकाको संख्या, स्वास्थ्य आवश्यकता र जीविकोपार्जनको अवस्थाका आधारमा सहयोगको व्यवस्था गर्नुपर्छ। एकपटकको राहतभन्दा नियमित आयआर्जन, सीप विकास, शिक्षा र सामाजिक सुरक्षासँग जोडिएको सहयोगले उनीहरूलाई दीर्घकालीन रूपमा आत्मनिर्भर बन्न मद्दत गर्न सक्छ।
भोटेकोसी र त्रिशूलीको पानी अहिले शान्त देखिए पनि त्यसले सिर्जना गरेको पीडा अझै शान्त भएको छैन। कतै आमा छोराको तस्बिर हेरेर दिन बिताइरहेकी छन्, कतै पत्नी पतिको सम्झनामा छिन्। कतै बालबालिका बाबुको अभावमा भविष्यतर्फ अघि बढ्न बाध्य छन्, कतै वृद्ध आमाबुवा बुढेसकालको सहारा गुमाएर बसेका छन्। बाहिरबाट हेर्दा जनजीवन सामान्य हुँदै गएको देखिए पनि उनीहरूको मनभित्रको रिक्तता र घरभित्रको अभाव अझै उस्तै छ।
बाढीले उनीहरूका आफन्त मात्रै बगाएर लगेन, घरको कमाइ, भरोसा र भविष्यका योजनासमेत भत्काइदियो। उनीहरूलाई सहानुभूति र राहत मात्रै होइन, सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने आधार चाहिएको छ। छोराछोरीको पढाइ नरोकिने, बिरामीले औषधि पाउने, महिलाले आयआर्जन गर्न सक्ने र वृद्ध आमाबुवाले सहाराविहीन हुनुनपर्ने अवस्था निर्माण गर्नु राज्य र सम्बन्धित निकायको दायित्व हो।
किनकि बाढीको पानी घट्दैमा विपद् सकिँदैन। कतिपय परिवारका लागि विपद् त त्यही दिनदेखि सुरु हुन्छ, जुन दिन घरको मुख्य सहारा कहिल्यै नफर्किने गरी हराउँछ। खोलाको बहाव रोकिए पनि उनीहरूको जीवनमा आएको संकट रोकिएको छैन। भोटेकोसी र त्रिशूलीले बगाएका आफन्त फर्केर आउने छैनन्, तर उनीहरूले छाडेर गएका परिवारलाई असहाय छाड्न भने मिल्दैन। उनीहरूको आँसु पुछ्ने, जीवन सम्हाल्न सहयोग गर्ने र भविष्यप्रति फेरि आशा जगाउने जिम्मेवारी अब समाज, राज्य र सम्बन्धित निकायको काँधमा छ।
प्रतिक्रिया