किताबी पाठभन्दा जीवनले सिकाएको पाठ महत्वपूर्ण

मानिसको जीवन आफैँमा एउटा खुला किताब हो । यसका प्रत्येक पाना अनुभवले लेखिएका हुन्छन् र प्रत्येक अध्यायले कुनै न कुनै पाठ सिकाइरहेको हुन्छ । विद्यालय र विश्वविद्यालयका किताबले संसार बुझ्ने आधार दिन्छन्, तर जीवनले त्यही ज्ञानलाई व्यवहारमा उतार्न सिकाउँछ । किताबमा पढेको कुरा सम्झन सकिन्छ, परीक्षा दिएर अंक ल्याउन सकिन्छ, तर जीवनले सिकाएको पाठ भने समय, परिस्थिति र अनुभवसँगै मनमा गहिरिएर बस्छ । त्यसैले कतिपय अवस्थामा किताबको ज्ञानभन्दा जीवनको ज्ञान मानिसका लागि बढी मूल्यवान् बन्न पुग्छ ।

किताबले सफलता प्राप्त गर्ने उपाय बताउन सक्छ, तर असफल भएपछि उठेर फेरि अघि बढ्ने साहस जीवनले सिकाउँछ । किताबमा संघर्षको परिभाषा पढ्न सकिन्छ, तर आफ्नै बाटोमा ठेस लागेपछि संघर्षको वास्तविक अर्थ बुझिन्छ । जीवनमा आउने हार, निराशा, अभाव र अप्ठ्याराले मानिसलाई कमजोर मात्र बनाउँदैनन्, बरु उसलाई बलियो, धैर्यवान् र व्यावहारिक पनि बनाउँछन् । कहिलेकाहीँ आफूले चाहेको कुरा नपाउनु नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा हुन्छ । त्यसले हामीलाई स्वीकार गर्न, पर्खन र उपलब्ध अवसरको मूल्य बुझ्न सिकाउँछ ।
जीवनको अर्को तीतो पाठ सम्बन्धसँग जोडिएको हुन्छ ।

सबैलाई आफ्नो ठान्नु र सबैले आफूलाई आफ्नो ठान्छन् भन्ने सोच्नु सधैँ सही हुँदैन । सुखमा साथ दिने मानिस धेरै भेटिन सक्छन्, तर दुःखमा हात समात्ने मानिसको पहिचान कठिन परिस्थितिले गराउँछ । समय बदलिँदा मानिसको व्यवहार पनि बदलिन सक्छ । नजिकका ठानिएका मानिस टाढिन सक्छन् र अपरिचित ठानिएका व्यक्तिले आवश्यक समयमा ठूलो सहयोग गर्न सक्छन् । यही अनुभवले मानिसलाई सम्बन्धको वास्तविक अर्थ बुझाउँछ । सम्बन्ध केवल नाता वा परिचयले होइन, विश्वास, सम्मान र व्यवहारले बलियो हुने रहेछ भन्ने कुरा जीवनले सिकाउँछ ।
कहिलेकाहीँ यही सम्बन्धको घरभित्र एउटा बुहारीले सबैभन्दा गहिरो एक्लोपन भोगिरहेकी हुन्छे । घरमा मानिस धेरै हुन्छन्, तर मनको कुरा सुनिदिने कोही हुँदैन । आफ्नै भनिएको घरमा सासूबाट आएका नमीठा वचन, हरेक काममा दोष खोज्ने व्यवहार र सानो कुरालाई ठूलो बनाएर गरिने अपमानले उसको आत्मसम्मान बिस्तारै कमजोर बनाउँछ । बाहिरबाट हेर्दा सामान्य देखिने ती शब्दहरू उसको मनभित्र भने गहिरो चोट बनेर बस्न सक्छन् । दिनभर काम गरेर थाकेको शरीरभन्दा पनि अपमानित मनको पीडा बढी भारी हुन्छ ।

अझ पीडादायी अवस्था त्यति बेला हुन्छ, जब घरमा अमाजुको प्रभाव अत्यधिक हुन्छ र बुहारीको हरेक निर्णय, व्यवहार र सम्बन्धलाई नियन्त्रण गर्न खोजिन्छ । आफ्नो पक्ष बलियो बनाउन बुहारीविरुद्ध छोरालाई उक्साउने, पुराना कुरा निकालेर दोष लगाउने र सानातिना विवादलाई बढाएर प्रस्तुत गर्ने प्रवृत्तिले घरको वातावरण विषाक्त बनाउँछ । श्रीमती र आमाबीचको सम्बन्धलाई बुझेर समाधान खोज्नुपर्ने श्रीमान् उल्टै एकतर्फी कुरा सुनेर श्रीमतीकै विरुद्ध उभिँदा बुहारी झन् असहाय बन्न पुग्छे ।

श्रीमान् नै आफ्नो पक्षमा नउभिएपछि महिलाको पीडा झन् गहिरो हुन्छ । आफूले भोगेको अन्याय बताउँदा ‘तिमीले नै केही गरेको होला’, ‘घरमा मिलेर बस्नुपर्छ’ वा ‘आमाको मन नदुखाऊ’ जस्ता जवाफ पाउनु उसको पीडामाथि अर्को चोट थपिनु हो । घरमा शान्ति चाहनु राम्रो कुरा हो, तर शान्तिको नाममा एउटै व्यक्तिलाई निरन्तर अपमान सहन बाध्य बनाउनु न्याय होइन । सम्बन्ध जोगाउने जिम्मेवारी सबैको बराबर हुन्छ; बुहारी मात्र चुप लागेर बस्नुपर्ने व्यवस्था स्वस्थ परिवारको आधार बन्न सक्दैन ।

यस अवस्थाबाट एउटा गम्भीर जीवनपाठ पनि सिक्न सकिन्छ– घर ठूलो हुँदैमा परिवार ठूलो हुँदैन, मन ठूलो भए मात्र परिवार ठूलो हुन्छ । बुहारीलाई पराइ घरबाट आएकी व्यक्ति ठान्ने होइन, आफ्नो परिवारको सदस्यका रूपमा सम्मान गर्ने संस्कार आवश्यक छ । सासूले बुहारीमा आफ्नी छोरी देख्न सके, बुहारीले सासूमा आमाको माया अनुभव गर्न सके र श्रीमान्ले पत्नीको पीडा निष्पक्षरूपमा सुन्न सके धेरै घरका समस्या शुरुमै समाधान हुन सक्छन् ।

किताबका पानामा अरूका कथा पढिन्छन्, जीवनका पानामा आफ्नै कथा लेखिन्छ । किताबले बाटो देखाउन सक्छ, तर त्यो बाटोमा हिँड्दा आउने घाम, पानी, काँडा, थकान र खुसीको अनुभव जीवनले मात्र गराउँछ । त्यसैले किताबलाई कम आँक्नु होइन, किताबको ज्ञानलाई जीवनको अनुभवसँग जोड्नु आवश्यक छ । पढाइले चेतना दिन्छ भने अनुभवले विवेक दिन्छ । ज्ञानले के गर्ने बताउँछ, विवेकले के नगर्ने पनि सिकाउँछ । यही दुईको सन्तुलनले मानिसलाई वास्तविक अर्थमा सक्षम बनाउँछ ।

अन्ततः जीवन एउटा यस्तो विद्यालय हो, जहाँ शिक्षक परिस्थिति हुन्छ, सहपाठी मानिसहरू हुन्छन् र परीक्षा समयले लिन्छ । यहाँ असफल भए पुनः परीक्षा दिने मौका त हुन्छ, तर प्रश्नपत्र हरेकपटक फरक हुन्छ । त्यसैले जीवनलाई केवल गुनासो गरेर होइन, सिकाइको अवसरका रूपमा लिनुपर्छ । तीतो अनुभवलाई घृणा गर्नेभन्दा त्यसबाट मीठो ज्ञान निकाल्न सक्ने मानिस नै वास्तवमा भाग्यमानी हुन्छ । किनकि जीवनले दिएको सबैभन्दा ठूलो पुरस्कार पैसा, पद वा प्रतिष्ठा होइन– परिस्थितिलाई बुझ्ने बुद्धि, मानिसलाई चिन्ने दृष्टि र आफूलाई स्वीकार गर्ने साहस हो ।